(pozycja pacjenta: leżąca na boku – strona boczna stawu biodrowego; leżąca na brzuchu – strona tylna; leżąca na plecach – strona przednia)

WPROWADZENIE ANATOMICZNO-FIZJOLOGICZNE

Staw biodrowy (articulatio coxae, articulatio Coxae) jest stawem kulistym wieloosiowym, łączącym kość udową (femur) z kością miedniczą (os coxae). Jest to jeden z największych i najbardziej obciążonych stawów ciała ludzkiego – przenosi pełną masę ciała podczas stania, chodu, biegu i skoku, jednocześnie zapewniając szeroki zakres ruchomości w trzech płaszczyznach: zgięcie/wyprost (flexio/extensio), odwodzenie/przywodzenie (abductio/adductio) oraz rotację wewnętrzną/zewnętrzną (rotatio medialis/lateralis).

Struktury kostne:

  • Głowa kości udowej (caput femoris) – powierzchnia stawowa wypukła, pokryta chrząstką szklistą, z dołkiem głowy (fovea capitis femoris) – miejscem przyczepu więzadła głowy kości udowej.
  • Panewka (acetabulum) – powierzchnia stawowa wklęsła, utworzona przez kość biodrową (os ilium), kulszową (os ischii) i łonową (os pubis). Pogłębiona przez obrąbek panewki (labrum acetabulare).
  • Kąt szyjkowo-trzonowy (collum-diaphyseal angle) – ok. 125–135° u dorosłych.

Aparat więzadłowy:

  • Więzadło biodrowo-udowe (lig. iliofemorale, więzadło Bigelowa) – najsilniejsze więzadło ciała, ogranicza przeprost.
  • Więzadło łonowo-udowe (lig. pubofemorale) – ogranicza odwodzenie i rotację zewnętrzną.
  • Więzadło kulszowo-udowe (lig. ischiofemorale) – ogranicza rotację wewnętrzną.
  • Więzadło głowy kości udowej (lig. capitis femoris, więzadło okrężne) – wewnątrzstawowe.
  • Obrąbek panewki (labrum acetabulare) – pogłębia panewkę.

Torebka stawowa – obszerna, przyczepia się do brzegów panewki i do szyjki kości udowej. Wzmocniona więzadłami.

Mięśnie okolicy stawu biodrowego istotne dla masażu:

  • Mięsień pośladkowy wielki (m. gluteus maximus) – prostowanie i rotacja zewnętrzna uda.
  • Mięsień pośladkowy średni (m. gluteus medius) – odwodzenie uda.
  • Mięsień pośladkowy mały (m. gluteus minimus) – odwodzenie i rotacja wewnętrzna.
  • Mięsień napinacz powięzi szerokiej (m. tensor fasciae latae) – zginanie i odwodzenie.
  • Mięsień gruszkowaty (m. piriformis) – rotacja zewnętrzna.
  • Mięsień biodrowo-lędźwiowy (m. iliopsoas) – zginanie uda.
  • Mięsień czworogłowy uda (m. quadriceps femoris) – prostowanie kolana, zginanie biodra (m. rectus femoris).
  • Mięśnie przywodziciele (mm. adductores) – przywodzenie uda.
  • Mięśnie kulszowo-goleniowe (mm. ischiocrurales) – prostowanie biodra, zginanie kolana.

Unerwienie: nerw udowy (n. femoralis, L2–L4), nerw zasłonowy (n. obturatorius, L2–L4), nerw kulszowy (n. ischiadicus, L4–S3), nerwy pośladkowe górne i dolne (nn. glutei superior et inferior), nerw skórny boczny uda (n. cutaneus femoris lateralis).

Unaczynienie: tętnica udowa (a. femoralis), tętnica głęboka uda (a. profunda femoris), tętnice okalające udo przyśrodkowa i boczna (aa. circumflexae femoris medialis et lateralis), tętnica zasłonowa (a. obturatoria). Odpływ żylny: żyła udowa (v. femoralis), żyły głębokie.

Odpływ limfatyczny: naczynia limfatyczne → węzły pachwinowe głębokie (nodi lymphoidei inguinales profundi).

ZNACZENIE MASAŻU STAWU BIODROWEGO

Masaż stawu biodrowego stanowi istotny element masażu kończyny dolnej ze względu na:

  1. Obciążenie biomechaniczne – staw biodrowy przenosi pełną masę ciała i jest kluczowy dla lokomocji.
  2. Złożoność strukturalną – głębokie położenie stawu, otoczenie potężnymi grupami mięśniowymi.
  3. Wysoką częstość patologii – choroba zwyrodnieniowa (coxarthrosis), zapalenie kaletki krętarzowej, zespół mięśnia gruszkowatego, naciągnięcia i naderwania mięśni, stany po endoprotezoplastyce.
  4. Znaczenie w rehabilitacji – masaż stawu biodrowego jest integralnym elementem rehabilitacji po złamaniach szyjki kości udowej, po endoprotezoplastyce, po operacjach na stawie biodrowym.

Z perspektywy międzynarodowych szkół masażu:

  • Szkoła rosyjska i ukraińska traktuje masaż stawu biodrowego jako element rehabilitacji pourazowej i leczenia choroby zwyrodnieniowej, stosując techniki głębokiego rozcierania i ugniatania mięśni pośladkowych.
  • Szkoła szwedzka akcentuje znaczenie masażu stawu biodrowego w kontekście biomechaniki chodu i propriocepcji.
  • Szkoła niemiecka łączy masaż stawu biodrowego z masażem tkanki łącznej i segmentarnym.
  • Szkoła duńska włącza masaż stawu biodrowego jako element drenażu limfatycznego.
  • Szkoła rumuńska stosuje elementy masażu tkanek głębokich w obrębie mięśni pośladkowych i przywodzicieli.

ZASADY OGÓLNE WYKONANIA MASAŻU STAWU BIODROWEGO

  1. Pozycja pacjenta:
    • Strona boczna stawu biodrowego (okolica krętarza większego): leżenie na boku przeciwnym do masowanego, kończyna dolna masowana lekko zgięta w stawie biodrowym i kolanowym. Pod głową poduszka, między kolanami wałek.
    • Strona tylna (pośladki): leżenie na brzuchu.
    • Strona przednia (pachwina, mięsień biodrowo-lędźwiowy): leżenie na plecach.
  2. Pozycja masażysty: stoi lub siedzi za pacjentem lub z boku. Przy masażu na boku – za plecami pacjenta.
  3. Środek poślizgowy: talk, oliwa nicejska, wazelina, lanolina.
  4. Kierunek masażu: zgodny z odpływem krwi żylnej i limfy – proksymalnie, ku pachwinie.
  5. Siła masażu: dostosowana do grubości tkanek – okolica krętarza i pośladków wymaga mocniejszego nacisku niż okolica pachwinowa.
  6. Czas masażu: staw biodrowy jako element masażu kończyny dolnej – minimum 8–12 minut. W masażu izolowanym – 15–20 minut.

I. GŁASKANIA (Effleurage)

10.7.1. Głaskanie całą dłonią

Pozycja wyjściowa pacjenta: leżenie na boku przeciwnym, kończyna masowana lekko zgięta.

Pozycja masażysty: za pacjentem lub z boku.

Ułożenie rąk masażysty: cała dłoń ułożona na okolicy stawu biodrowego (okolica krętarza większego, mięsień pośladkowy średni).

Wykonanie: masażysta wykonuje płynne, ciągłe ruchy głaskające całą dłonią po okolicy stawu biodrowego. Ruch rozpoczyna się od okolicy krętarza większego i przesuwa proksymalnie ku grzebieniowi biodrowemu i ku pachwinie. Nacisk lekki do umiarkowanego. Ruch ciągły, bez odrywania dłoni od skóry.

Kierunek: proksymalny (od krętarza ku grzebieniowi biodrowemu i ku pachwinie).

Powtórzenia: 4–6 przejść.

Działanie fizjologiczne: pobudzenie mikrokrążenia skórnego i podskórnego, rozgrzanie tkanek, stymulacja receptorów dotykowych, przygotowanie do głębszych technik. Działanie uspokajające i adaptacyjne. Wspomaganie odpływu żylnego i limfatycznego.

10.7.2. Głaskanie budkowe

Pozycja wyjściowa pacjenta: leżenie na boku.

Ułożenie rąk masażysty: obie dłonie ułożone na okolicy stawu biodrowego, tworząc kształt „budki" – palce II–V obejmują krętarz większy od góry i boków, kciuki na stronie przeciwnej.

Wykonanie: masażysta wykonuje ruch głaskający w kształcie budki – dłonie obejmują okolicę krętarza większego i przesuwają się proksymalnie ku grzebieniowi biodrowemu. Ruch płynny, ciągły. Nacisk lekki do umiarkowanego.

Kierunek: proksymalny.

Powtórzenia: 4–6 przejść.

10.7.3. Głaskanie daszkowe

Ułożenie rąk masażysty: kciuki obu rąk na szczycie krętarza większego lub powyżej niego, palce II–V na bocznych powierzchniach uda.

Wykonanie: ruch głaskający w kształcie daszka – kciuki przesuwają się proksymalnie, palce II–V jednocześnie po bokach. Ruch płynny, symetryczny.

Kierunek: proksymalny (daszek otwiera się ku górze).

Powtórzenia: 4–6 przejść.

10.7.4. Głaskanie pętlowe

Ułożenie rąk masażysty: obie dłonie obejmują okolice stawu biodrowego, tworząc „pętlę".

Wykonanie: ruch głaskający w kształcie pętli – dłonie obejmują okolice krętarza i przesuwają się proksymalnie, wykonując jednocześnie ruch „zagarniający". Ruch ciągły, płynny.

Kierunek: proksymalny, z elementem pętlowym.

Powtórzenia: 4–6 pętli.

10.7.5. Głaskanie w kształcie gwiazdy

Ułożenie rąk masażysty: kciuki obu dłoni ułożone centralnie na krętarzu większym.

Wykonanie: masażysta wykonuje ruchy głaskające promieniste – od centrum (krętarz większy) ku obwodowi, jak promienie gwiazdy. Każdy promień to ruch głaskający w jednym kierunku (ku górze, ku dołowi, ku przodowi, ku tyłowi i kierunkach pośrednich). Ruch płynny, lekki do umiarkowanego.

Sekwencja promieni:

  1. Ku górze (proksymalnie) – ku grzebieniowi biodrowemu.
  2. Ku dołowi (dystalnie) – ku udzie.
  3. Ku przodowi – ku pachwinie.
  4. Ku tyłowi – ku pośladkom.
  5. Kierunki pośrednie (skośne).

Kierunek: promienisty (od centrum ku obwodowi).

Powtórzenia: 2–3 pełne sekwencje promieni.

Działanie fizjologiczne: wielokierunkowa stymulacja tkanek okołostawowych. Pobudzenie krążenia we wszystkich kierunkach. Przygotowanie do głębszych technik. Działanie adaptacyjne i diagnostyczne.

10.7.6. Głaskanie podłużne poprzecznie ułożonymi rękami (3 pasma)

Ułożenie rąk masażysty: obie dłonie ułożone poprzecznie na okolicy stawu biodrowego.

Wykonanie: masażysta wykonuje ruchy głaskające podłużne po trzech pasmach:

  • Pasm 1: okolica krętarza większego i mięsień pośladkowy średni.
  • Pasm 2: okolica mięśnia pośladkowego wielkiego.
  • Pasm 3: okolica mięśnia napinacza powięzi szerokiej i pasma biodrowo-piszczelowego.

Każde pasmo głaskane jest ruchami podłużnymi, z przesuwaniem proksymalnie.

Kierunek: podłużny, proksymalny.

Powtórzenia: każde pasmo 3–4 przejścia.

10.7.7. Głaskanie czterema palcami dookoła krętarza większego

Ułożenie rąk masażysty: palce II–V jednej lub obu dłoni ułożone na brzegu krętarza większego.

Wykonanie: masażysta wykonuje ruch głaskający czterema palcami dookoła krętarza większego – tor ruchu okrężny, jak obracanie kierownicy. Ruch ciągły, płynny. Nacisk lekki do umiarkowanego.

Kierunek: okrężny (wokół krętarza większego).

Powtórzenia: 4–6 okrążeń w każdym kierunku.

Działanie fizjologiczne: pobudzenie krążenia w okolicy krętarza, stymulacja kaletki krętarzowej, przygotowanie do mobilizacji. Działanie adaptacyjne i diagnostyczne.

10.7.8. Głaskanie dwoma rękami – kierownica

Ułożenie rąk masażysty: obie dłonie ułożone na okolicy stawu biodrowego, jak przy trzymaniu kierownicy.

Wykonanie: masażysta wykonuje naprzemienne ruchy głaskające – jak przy obracaniu kierownicy. Jedna ręka przesuwa się ku górze, druga ku dołowi, następnie zamiana. Ruch płynny, rytmiczny. Nacisk umiarkowany.

Kierunek: naprzemienny, okrężny.

Powtórzenia: 4–6 cykli.

10.7.9. Głaskanie paliczkowe

Ułożenie rąk masażysty: dłonie zgięte w luźne pięści, grzbiety paliczków na okolicy stawu biodrowego.

Wykonanie: „grzebień" paliczkowy przesuwa się po okolicy stawu biodrowego – podłużnie lub poprzecznie. Nacisk umiarkowany.

Kierunek: podłużny (proksymalny) lub poprzeczny.

Powtórzenia: 3–5 przejść.

10.7.10. Głaskanie z obciążeniem – żelazko

Ułożenie rąk masażysty: jedna dłoń ułożona na okolicy stawu biodrowego, druga dłoń na pierwszej (obciążenie).

Wykonanie: masażysta wykonuje ruch głaskający z obciążeniem – jak przy prasowaniu żelazkiem. Dłoń dolna przesuwa się po skórze, dłoń górna zwiększa nacisk. Ruch powolny, ciągły. Nacisk umiarkowany do mocnego.

Kierunek: podłużny, proksymalny.

Powtórzenia: 3–4 przejścia.

Działanie fizjologiczne: głębsza stymulacja tkanek niż przy głaskaniu bez obciążenia. Rozciąganie powięzi szerokiej i tkanek okołostawowych. Przygotowanie do rozcierania.

10.7.11. Głaskanie obrotowe stawu biodrowego (technika uzupełniająca)

Ułożenie rąk masażysty: obie dłonie na okolicy stawu biodrowego.

Wykonanie: masażysta wykonuje ruch obrotowy – dłonie obracają się wokół osi podłużnej kończyny, jednocześnie głaszcząc tkanki. Ruch przypomina obracanie kuli. Nacisk lekki do umiarkowanego. Przesuwanie proksymalne.

Kierunek: obrotowy (rotacyjny), proksymalnie.

Powtórzenia: 3–5 obrotów.

Działanie fizjologiczne: wielokierunkowa stymulacja tkanek okołostawowych. Poprawa propriocepcji stawu. Działanie relaksacyjne.

II. ROZCIERANIA (Friction)

10.7.12. Rozcieranie pasmowe ośmioma palcami (3 pasma)

Ułożenie rąk masażysty: palce II–V obu dłoni (osiem palców) na wyznaczonych pasmach.

Wykonanie: osiem palców wykonuje jednoczesne ruchy koliste/spiralne na wyznaczonych pasmach:

  • Pasm 1: okolica krętarza większego i mięsień pośladkowy średni.
  • Pasm 2: okolica mięśnia pośladkowego wielkiego.
  • Pasm 3: okolica mięśnia napinacza powięzi szerokiej.

Nacisk umiarkowany do mocnego. Przesuwanie proksymalne.

Kierunek: koliste/spiralne, proksymalnie.

Powtórzenia: każde pasmo 3–4 przejścia.

10.7.13. Rozcieranie w kształcie gwiazdy

Ułożenie rąk masażysty: kciuki obu dłoni centralnie na krętarzu większym.

Wykonanie: masażysta wykonuje ruchy rozcierające promieniste – od centrum ku obwodowi, jak promienie gwiazdy. Kciuki nie ślizgają się po skórze, lecz przesuwają tkanki po podłożu. Nacisk umiarkowany do mocnego.

Kierunek: promienisty.

Powtórzenia: 2–3 pełne sekwencje.

10.7.14. Rozcieranie czterema palcami wokół krętarza

Ułożenie rąk masażysty: palce II–V jednej ręki na brzegu krętarza większego.

Wykonanie: ruch rozcierający okrężny wokół krętarza większego. Palce nie ślizgają się po skórze, lecz przesuwają tkanki po okostnej krętarza. Nacisk umiarkowany do mocnego.

Kierunek: okrężny.

Powtórzenia: 4–6 okrążeń.

10.7.15. Rozcieranie całymi dłońmi

Ułożenie rąk masażysty: obie dłonie na okolicy stawu biodrowego.

Wykonanie: całe dłonie wykonują ruchy rozcierające – przesuwają tkanki po podłożu. Nacisk umiarkowany do mocnego. Przesuwanie proksymalne.

Kierunek: podłużny lub poprzeczny, proksymalnie.

Powtórzenia: 3–4 przejścia.

10.7.16. Rozcieranie kłębami

Ułożenie rąk masażysty: kłęby kciuków obu dłoni na okolicy stawu biodrowego.

Wykonanie: kłęby kciuków wykonują ruchy koliste/spiralne. Nacisk mocny. Szczególnie wskazane na mięśniu pośladkowym wielkim i średnim.

Kierunek: koliste/spiralne, proksymalnie.

Powtórzenia: 3–4 przejścia.

10.7.17. Mieszenie

Ułożenie rąk masażysty: obie dłonie na mięśniach okolicy stawu biodrowego.

Wykonanie: ruch „mieszania" – dłonie chwytają tkanki i wykonują naprzemienne ruchy w różnych kierunkach. Ruch złożony. Nacisk umiarkowany do mocnego.

Kierunek: wielokierunkowy.

Powtórzenia: 4–6 cykli.

10.7.18. Rozcieranie promieniste stawu biodrowego (technika uzupełniająca)

Ułożenie rąk masażysty: kciuki obu dłoni centralnie na krętarzu większym.

Wykonanie: ruchy rozcierające promieniste – od centrum ku obwodowi. Każdy promień to krótki ruch rozcierający. Nacisk umiarkowany do mocnego.

Kierunek: promienisty.

Powtórzenia: 2–3 pełne sekwencje.

III. UGNIATANIA (Petrissage profond)

10.7.19. Ugniatanie poprzeczne (3 pasma)

Ułożenie rąk masażysty: obie dłonie obejmują okolice stawu biodrowego poprzecznie.

Wykonanie: naprzemienne ruchy ugniatania poprzecznego na trzech pasmach. Nacisk umiarkowany do mocnego.

Kierunek: poprzeczny, proksymalnie.

Powtórzenia: każde pasmo 4–6 ruchów.

10.7.20. Ugniatanie podłużne

Ułożenie rąk masażysty: obie dłonie wzdłuż osi uda.

Wykonanie: ruch ugniatania podłużnego – „dojenie". Nacisk umiarkowany do mocnego.

Kierunek: podłużny, proksymalny.

Powtórzenia: 3–4 przejścia.

10.7.21. Ugniatanie orbitalne stawu biodrowego (technika uzupełniająca)

Ułożenie rąk masażysty: kciuki obu dłoni na wyznaczonych punktach orbitalnych wokół stawu biodrowego.

Wykonanie: sekwencja ucisków-ugniatań na kolejnych punktach orbitalnych, przesuwając się zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Nacisk umiarkowany do mocnego.

Kierunek: orbitalny (okrężny).

Powtórzenia: 2–3 pełne okrążenia.

IV. UCISKI I SZCZYPANIE

10.7.22. Uciski podłużne

Stopniowy, narastający ucisk podłużny na okolice stawu biodrowego. Utrzymanie 5–7 sekund.

10.7.23. Uciski poprzeczne

Analogicznie, ale w kierunku poprzecznym.

10.7.24. Szczypanie

Ułożenie rąk masażysty: kciuk i palec wskazujący (lub kciuk i palce II–III) jednej ręki.

Wykonanie: masażysta chwyta fałd skórno-mięśniowy i wykonuje krótkie ruchy szczypania. Nacisk lekki do umiarkowanego.

Kierunek: poprzeczny.

Powtórzenia: 4–6 ruchów.

10.7.25. Uciski kaskadowe stawu biodrowego (technika uzupełniająca)

Sekwencja ucisków punktowych przesuwających się proksymalnie.

V. OKLEPYWANIA, WIBRACJA, ROZTRZĄSANIE

10.7.26. Oklepywanie łyżeczkowe

Dłonie zgięte w „łyżeczkę", uderzenia powietrzne. Siła średnia.

10.7.27. Wibracja

Częstotliwość: 8–15 Hz. Czas: 5–8 sekund.

10.7.28. Roztrząsanie

Delikatne ruchy wstrząsające. Czas: 10–15 sekund.

VI. WSKAZANIA I PRZECIWWSKAZANIA

Wskazania:

  • Choroba zwyrodnieniowa stawu biodrowego (coxarthrosis) – w fazie bez ostrego stanu zapalnego.
  • Stany po endoprotezoplastyce stawu biodrowego – w fazie rehabilitacji.
  • Stany po złamaniu szyjki kości udowej – po konsolidacji.
  • Zespół mięśnia gruszkowatego.
  • Zapalenie kaletki krętarzowej – faza przewlekła.
  • Naciągnięcia i naderwania mięśni okolicy stawu biodrowego – faza podostra i przewlekła.
  • Masaż sportowy.
  • Masaż profilaktyczny.

Przeciwwskazania:

  • Świeży uraz stawu biodrowego (faza ostra).
  • Złamanie (do konsolidacji).
  • Ostre zapalenie stawu.
  • Zakrzepica żył głębokich.
  • Otwarte rany.
  • Ostre stany zapalne.
  • Choroby nowotworowe.
  • Gorączka.
  • Brak zlecenia lekarskiego.

VII. UWAGI KOŃCOWE

Masaż stawu biodrowego jest integralnym elementem masażu kończyny dolnej. W pełnej sekwencji wykonuje się go po masażu uda, a przed masażem pośladków. W rehabilitacji kompleksowej masaż stawu biodrowego powinien być łączony z ćwiczeniami wzmacniającymi, stretchingiem, fizykoterapią i kinezyterapią.


Ostatnia modyfikacja: środa, 7 października 2026, 09:43