(pozycja pacjenta: leżąca na plecach – staw kolanowy zgięty lub wyprostowany; leżąca na brzuchu – dół podkolanowy)

WPROWADZENIE ANATOMICZNO-FIZJOLOGICZNE

Staw kolanowy (articulatio genus) jest największym i jednym z najbardziej złożonych stawów ciała ludzkiego. Łączy kość udową (femur) z kością piszczelową (tibia) oraz z rzepką (patella), tworząc dwa funkcjonalne kompleksy stawowe: staw udowo-piszczelowy (articulatio femorotibialis) i staw udowo-rzepkowy (articulatio femoropatellaris). Staw kolanowy przenosi pełną masę ciała podczas stania, chodu, biegu i skoku, jednocześnie zapewniając szeroki zakres ruchomości – zgięcie (flexio) do ok. 130–150°, wyprost (extensio) do 0° (a nawet 5–10° przeprostu u niektórych osób) oraz niewielką rotację wewnętrzną i zewnętrzną przy zgiętym kolanie.

Struktury kostne:

  • Kłykcie kości udowej (condyli femoris medialis et lateralis) – powierzchnie stawowe wypukłe.
  • Kłykcie kości piszczelowej (condyli tibiae medialis et lateralis) – powierzchnie stawowe płaskie/wklęsłe.
  • Rzepka (patella) – największa kość sezamowiczna ciała, wkomponowana w ścięgno mięśnia czworogłowego uda. Powierzchnia tylna rzepki podzielona na fasetki (przyśrodkową, boczną, pośrednią), kontaktujące się z bloczkiem kości udowej (trochlea femoris) w zależności od stopnia zgięcia kolana.
  • Guzek kości piszczelowej (tuberositas tibiae) – przyczep dystalny więzadła rzepki.

Łąkotki (menisci):

  • Łąkotka przyśrodkowa (meniscus medialis) – kształt litery „C", szersza z tyłu, przyczepiona do torebki stawowej i więzadła pobocznego piszczelowego.
  • Łąkotka boczna (meniscus lateralis) – kształt litery „O", bardziej okrężna, ruchoma.
  • Funkcje: amortyzacja, rozkład obciążeń, stabilizacja, odżywianie chrząstki stawowej.

Aparat więzadłowy:

  • Więzadło krzyżowe przednie (lig. cruciatum anterius, ACL) – ogranicza przednie przemieszczenie piszczeli względem uda.
  • Więzadło krzyżowe tylne (lig. cruciatum posterius, PCL) – ogranicza tylne przemieszczenie piszczeli.
  • Więzadło poboczne piszczelowe (lig. collaterale tibiale, MCL) – ogranicza koślawienie kolana.
  • Więzadło poboczne strzałkowe (lig. collaterale fibulare, LCL) – ogranicza szpotawienie kolana.
  • Więzadło rzepki (lig. patellae) – od szczytu rzepki do guzka kości piszczelowej.
  • Więzadło czworogłowe uda (lig. quadriceps femoris) – od mięśnia czworogłowego do podstawy rzepki.
  • Więzadła łąkotkowo-udowe i łąkotkowo-piszczelowe.
  • Więzadło podkolanowe skośne (lig. popliteum obliquum).

Torebka stawowa – obszerna, przyczepia się do brzegów powierzchni stawowych kości udowej i piszczelowej. Od przodu wzmocniona ścięgnem mięśnia czworogłowego i rzepką. Od tyłu – cienka, tworzy dół podkolanowy. Wypustki torebki tworzą kaletki (bursae): kaletka podkolanowa (bursa poplitea), kaletka podrzepkowa głęboka (bursa infrapatellaris profunda), kaletka podskórna przedrzepkowa (bursa prepatellaris subcutanea), kaletka podskórna podrzepkowa (bursa subcutanea infrapatellaris), kaletka gęsia stopka (bursa anserina).

Struktury okołostawowe istotne dla masażu:

  • Ścięgno mięśnia czworogłowego uda (tendo m. quadriceps femoris) – przyczepia się do podstawy rzepki.
  • Więzadło rzepki (lig. patellae) – od szczytu rzepki do guzka kości piszczelowej.
  • Pasmo biodrowo-piszczelowe (tractus iliotibialis) – po stronie bocznej kolana.
  • Mięsień krawiecki, mięsień smukły, mięsień półścięgnisty (gęsia stopka – pes anserinus) – po stronie przyśrodkowej, poniżej linii stawu.
  • Mięsień podkolanowy (m. popliteus) – w dole podkolanowym.
  • Naczynia i nerwy dołu podkolanowego: a. poplitea, v. poplitea, n. tibialis, n. peroneus/fibularis communis.
  • Nerwy okolicy kolana: n. saphenus (przyśrodkowo), n. peroneus/fibularis superficialis (bocznie), gałęzie n. femoralis i n. obturatorius.

Unerwienie segmentarne: L2–S2 (dermatomy). Nerwy: udowy, zasłonowy, piszczelowy, strzałkowy wspólny.

Unaczynienie: a. genus superior medialis et lateralis, a. genus inferior medialis et lateralis, a. genus media, a. genua descendens – tworzą sieć tętniczą kolana (rete articulare genus). Odpływ żylny: v. poplitea → v. femoralis.

Odpływ limfatyczny: naczynia limfatyczne → węzły podkolanowe (nodi lymphoidei poplitei) → węzły pachwinowe głębokie.

ZNACZENIE MASAŻU STAWU KOLANOWEGO

Masaż stawu kolanowego zajmuje szczególne miejsce w masażu klasycznym kończyny dolnej ze względu na:

  1. Wysoką częstość patologii – uszkodzenia łąkotek, uszkodzenia więzadeł krzyżowych i pobocznych, chondromalacja rzepki, choroba zwyrodnieniowa (gonarthrosis), zapalenie kaletek, tendinopatia ścięgna rzepki i mięśnia czworogłowego, zespół bólu przedniego przedziału kolana.
  2. Obciążenie biomechaniczne – staw kolanowy przenosi siły równe 3–8-krotności masy ciała podczas chodu i do 15-krotności podczas biegania, skoków i przysiadów.
  3. Złożoność strukturalną – obecność łąkotek, więzadeł krzyżowych, licznych kaletek, rzepki i jej aparatu wyprostnego.
  4. Znaczenie funkcjonalne – prawidłowa ruchomość stawu kolanowego jest warunkiem chodu, wstawania, siadania, wchodzenia po schodach.
  5. Tendencję do obrzęków – wysięki stawowe, obrzęki kaletek, zastój żylny i limfatyczny w dole podkolanowym.

Z perspektywy międzynarodowych szkół masażu:

  • Szkoła rosyjska i ukraińska (A.F. Verbov, I.M. Sarkisow-Sierazini, O.F. Kuzniecow, W.I. Wasiljew, N.A. Biełaja, O.I. Szmatkowa, V.M. Bogdanow) traktuje masaż stawu kolanowego jako kluczowy element rehabilitacji pourazowej i leczenia choroby zwyrodnieniowej. Stosuje techniki głębokiego rozcierania w fazie podostrej i przewlekłej, łącząc je z masażem segmentarnym okolicy lędźwiowo-krzyżowej (L2–S2) oraz z elementami masażu punktowego. Szczególny nacisk na opracowanie rzepki i jej aparatu wyprostnego.
  • Szkoła szwedzka (tradycja P.H. Linga, rozwinięta przez A. Källgren, B. Ottoson, J. Styf, M. Nordin) akcentuje znaczenie masażu stawu kolanowego w kontekście biomechaniki chodu, propriocepcji i stabilności mięśniowej. Stosuje techniki głębokiego rozcierania poprzecznego (transverse friction) w leczeniu tendinopatii ścięgna rzepki i mięśnia czworogłowego.
  • Szkoła niemiecka (H. Marnitz, F. Kohlrausch, W. Teirich-Leube, J. Cyriax w adaptacji niemieckiej, K. Schreiner) łączy masaż stawu kolanowego z terapią tkanek głębokich, masażem tkanki łącznej oraz elementami masażu segmentarnego. Szczególny nacisk na opracowanie kaletek okołorzepkowych i więzadła rzepki.
  • Szkoła duńska (tradycja E. Voddera – drenaż limfatyczny, rozwinięta przez J. Foldi i E. Földi) włącza masaż stawu kolanowego jako element stymulacji odpływu chłonki z obwodu kończyny dolnej. Techniki głaskania i delikatnego rozcierania w okolicy dołu podkolanowego są integralną częścią sekwencji drenażowej.
  • Szkoła rumuńska (T. Sbenghe, C. Răducanu, I. Ianculescu, D. Matei) stosuje elementy masażu tkanek głębokich w obrębie aparatu wyprostnego kolana i więzadeł pobocznych, łącząc je z mobilizacjami stawowymi i stretchingiem.

ZASADY OGÓLNE WYKONANIA MASAŻU STAWU KOLANOWEGO

  1. Pozycja pacjenta:
    • Staw kolanowy zgięty (ok. 90–120°): leżenie na plecach, stopa oparta na stole lub na udzie masażysty. Pod kolanem można podłożyć wałek. Pozycja ta zapewnia dostęp do przedniej powierzchni stawu, rzepki, więzadła rzepki, szpary stawowej.
    • Staw kolanowy wyprostowany: leżenie na plecach, kończyna dolna wyprostowana, pod stawem kolanowym niewielki wałek (w celu rozluźnienia mięśnia trójgłowego łydki i torebki tylnej). Pozycja ta zapewnia dostęp do przedniej powierzchni kolana, rzepki, nadkolanowego.
    • Dół podkolanowy: leżenie na brzuchu, stopa zwisająca poza krawędź stołu lub oparta na wałku pod stawem skokowym. Pod kolanem niewielki wałek.
  2. Pozycja masażysty: naprzeciw kolana pacjenta, lekko z boku. Przy opracowaniu rzepki – naprzeciw przedniej powierzchni kolana. Przy dole podkolanowym – za stopą pacjenta lub z boku.
  3. Środek poślizgowy: talk, oliwa nicejska, wazelina, lanolina. W stanach zapalnych kaletek – preparaty przeciwzapalne. W obrzękach – preparaty chłodzące.
  4. Kierunek masażu: zgodny z odpływem krwi żylnej i limfy – od obwodu ku dołowi podkolanowemu, tj. proksymalnie. Wokół rzepki – ruchy okrężne i spiralne.
  5. Siła masażu: dostosowana do fazy leczenia, wieku, progu bólu. Okolica rzepki i szpary stawowej jest wrażliwa – wymaga precyzyjnego, kontrolowanego nacisku. Dół podkolanowy – nacisk minimalny (naczynia, nerwy).
  6. Czas masażu: staw kolanowy jako element masażu kończyny dolnej – minimum 8–10 minut. W masażu izolowanym – 12–18 minut.
  7. Każdy chwyt powtarzany minimum dwukrotnie (zwykle 3–6-krotnie).
  8. Zakaz przerywania wykonywanego chwytu.
  9. Dobrze wykonany masaż nie powinien wywoływać bólu.
  10. Przeciwwskazania miejscowe: świeży uraz (faza ostra), złamanie (do konsolidacji), ostre zapalenie stawu, wysięk stawowy (duży), infekcyjne zapalenie stawu, zakrzepica żył głębokich (dół podkolanowy), otwarte rany, ostre zapalenie kaletek.

I. GŁASKANIA (Effleurage)

Głaskanie stawu kolanowego stanowi technikę rozpoczynającą i kończącą masaż tego obszaru. Ze względu na złożoną topografię kostną (kłykcie, rzepka, guzek kości piszczelowej) oraz obecność licznych kaletek i więzadeł, głaskanie w tej okolicy wymaga szczególnego dostosowania ułożenia dłoni do kształtu struktur anatomicznych.

Masaż stawu kolanowego wykonuje się w dwóch zasadniczych pozycjach: przy zgiętym kolanie (ok. 90–120°) i przy wyprostowanym kolanie. Pozycja zgięta zapewnia dostęp do szpary stawowej, rzepki i więzadła rzepki; pozycja wyprostowana – do przedniej powierzchni kolana, nadkolanowego i okolic bocznych.

10.5.1. Głaskanie widełkowe (zgięty)

Pozycja wyjściowa pacjenta: leżenie na plecach, staw kolanowy zgięty do ok. 90–120°, stopa oparta na stole lub na udzie masażysty. Mięśnie rozluźnione.

Pozycja masażysty: naprzeciw kolana pacjenta, lekko z boku.

Ułożenie rąk masażysty: obie dłonie ułożone na przedniej powierzchni stawu kolanowego w kształcie „widełek" – kciuki po obu stronach więzadła rzepki (lub po obu stronach rzepki), palce II–V obejmują boczne powierzchnie kolana. Dłonie tworzą kształt litery „V" lub „widełek" wokół rzepki i więzadła rzepki.

Wykonanie: masażysta wykonuje naprzemienne, płynne ruchy głaskające w kształcie widełek – kciuki przesuwają się po bokach rzepki i więzadła rzepki ku górze (proksymalnie, w kierunku nadkolanowego), a palce II–V obejmują boczne powierzchnie kolana. Ruch ciągły, bez odrywania dłoni od skóry. Nacisk lekki do umiarkowanego. Kierunek: od guzka kości piszczelowej ku nadkolanowemu (proksymalnie).

Kierunek: proksymalny (od guzka piszczeli ku nadkolanowemu), z elementem widełkowym (wokół rzepki).

Powtórzenia: 4–6 przejść.

Działanie fizjologiczne: pobudzenie mikrokrążenia skórnego przedniej powierzchni kolana, rozgrzanie tkanek miękkich nad rzepką i więzadłem rzepki, stymulacja receptorów dotykowych, przygotowanie do rozcierania. Działanie uspokajające i adaptacyjne. Wspomaganie odpływu żylnego z okolicy przedrzepkowej.

10.5.2. Głaskanie budkowe

Pozycja wyjściowa pacjenta: leżenie na plecach, staw kolanowy zgięty do ok. 90–120°.

Pozycja masażysty: naprzeciw kolana pacjenta.

Ułożenie rąk masażysty: obie dłonie ułożone na przedniej powierzchni kolana, tworząc „budkę" – palce II–V obu rąk obejmują rzepkę i okolicę nadkolanową od góry i boków, kciuki na więzadle rzepki lub poniżej rzepki. Dłonie tworzą kształt przypominający budkę (dach) nad rzepką.

Wykonanie: masażysta wykonuje ruch głaskający w kształcie budki – dłonie obejmują rzepkę i przesuwają się proksymalnie ku nadkolanowemu, następnie powrót ku dołowi. Ruch płynny, ciągły, bez odrywania dłoni. Nacisk lekki do umiarkowanego. Ruch obejmuje rzepkę, więzadło rzepki i okolice przyrzepkowe.

Kierunek: proksymalny (od rzepki ku nadkolanowemu) i powrót.

Powtórzenia: 4–6 przejść.

Działanie fizjologiczne: rozgrzanie tkanek okołorzepkowych, pobudzenie krążenia w sieci tętniczej kolana (rete articulare genus), stymulacja kaletek przedrzepkowych i podrzepkowych, przygotowanie rzepki do mobilizacji. Działanie adaptacyjne i diagnostyczne.

10.5.3. Głaskanie daszkowe

Pozycja wyjściowa pacjenta: leżenie na plecach, staw kolanowy zgięty do ok. 90–120°.

Pozycja masażysty: naprzeciw kolana pacjenta.

Ułożenie rąk masażysty: obie dłonie ułożone na przedniej powierzchni kolana, tworząc kształt „daszka" – kciuki obu rąk na szczycie rzepki lub powyżej niej, palce II–V spoczywają na bocznych powierzchniach kolana, schodząc ku szparze stawowej. Dłonie tworzą kształt odwróconej litery „V" lub daszka.

Wykonanie: masażysta wykonuje ruch głaskający w kształcie daszka – kciuki przesuwają się od szczytu rzepki ku górze (proksymalnie), a palce II–V jednocześnie przesuwają się po bocznych powierzchniach kolana ku szparze stawowej i z powrotem. Ruch płynny, symetryczny. Nacisk lekki do umiarkowanego.

Kierunek: od szczytu rzepki proksymalnie (daszek otwiera się ku górze).

Powtórzenia: 4–6 przejść.

Działanie fizjologiczne: pobudzenie krążenia w okolicy nadkolanowej i przyrzepkowej, rozgrzanie ścięgna mięśnia czworogłowego uda, przygotowanie do rozcierania okolicy rzepki. Działanie adaptacyjne.

10.5.4. Głaskanie dziesięcioma palcami

Pozycja wyjściowa pacjenta: leżenie na plecach, staw kolanowy zgięty do ok. 90–120°.

Pozycja masażysty: naprzeciw kolana pacjenta.

Ułożenie rąk masażysty: obie dłonie obejmują kolano – wszystkie dziesięć palców (włącznie z kciukami) pracuje jednocześnie. Kciuki na przedniej powierzchni (rzepka, więzadło rzepki), palce II–V na bocznych i tylnej powierzchni kolana.

Wykonanie: wszystkie dziesięć palców wykonuje jednoczesne ruchy głaskające na przedniej, bocznych i tylnej powierzchni kolana. Ruch skoordynowany, rytmiczny, płynny. Nacisk lekki do umiarkowanego. Przesuwanie proksymalne.

Kierunek: okrężny / wielokierunkowy, proksymalnie.

Powtórzenia: 3–4 przejścia.

Działanie fizjologiczne: szerokie, kompleksowe pobudzenie tkanek miękkich kolana. Stymulacja krążenia we wszystkich kierunkach. Przygotowanie do głębszych technik. Działanie ogólnorelaksacyjne.

10.5.5. Głaskanie paliczkowe

Pozycja wyjściowa pacjenta: leżenie na plecach, staw kolanowy zgięty do ok. 90–120°.

Pozycja masażysty: naprzeciw kolana pacjenta.

Ułożenie rąk masażysty: dłonie zgięte w luźne pięści, powierzchnią roboczą są grzbietowe powierzchnie paliczków bliższych i środkowych palców II–V („grzebień" paliczkowy).

Wykonanie: masażysta przesuwa „grzebień" paliczkowy po przedniej powierzchni kolana, wokół rzepki, po więzadle rzepki i okolicach przyrzepkowych. Ruch podłużny lub poprzeczny. Nacisk umiarkowany. Ruch ciągły, płynny.

Kierunek: podłużny (proksymalny) lub poprzeczny.

Powtórzenia: 3–5 przejść.

Działanie fizjologiczne: intensywniejsza stymulacja tkanek niż przy głaskaniu dłonią. Głębsze pobudzenie proprioceptorów. Przygotowanie do rozcierania. Pobudzenie krążenia w sieci tętniczej kolana.

10.5.6. Śruba (dół podkolanowy)

Pozycja wyjściowa pacjenta: leżenie na brzuchu, stopa zwisająca poza krawędź stołu lub oparta na wałku. Pod kolanem niewielki wałek.

Pozycja masażysty: za stopą pacjenta lub z boku.

Ułożenie rąk masażysty: kciuki obu dłoni (lub opuszki palców II–V) ułożone w dole podkolanowym. Pozostałe palce stabilizują podudzie/udo.

Wykonanie: masażysta wykonuje ruch śrubowy (spiralny) w dole podkolanowym – kciuki kreślą spiralę, przesuwając się od dołu ku górze (proksymalnie). Ruch wolny, delikatny. Nacisk minimalny do lekkiego – w dole podkolanowym przebiegają a. poplitea, v. poplitea, n. tibialis, n. peroneus/fibularis communis. Ruch ciągły, bez odrywania kciuków od skóry.

Kierunek: spiralny (śrubowy), proksymalnie.

Powtórzenia: 3–4 przejścia spiralne.

Działanie fizjologiczne: delikatna stymulacja tkanek miękkich dołu podkolanowego, pobudzenie krążenia żylnego i limfatycznego, rozluźnienie mięśnia podkolanowego i torebki tylnej stawu kolanowego. Działanie uspokajające, przygotowujące.

Uwagi: nacisk w dole podkolanowym musi być minimalny – przebiegają tam główne naczynia i nerwy kończyny dolnej. Nie stosować ucisku na a. poplitea. Technika szczególnie wskazana jako element drenażu limfatycznego (szkoła Voddera/Földiego).

10.5.7. Głaskanie paliczkowe poprzeczne (dół podkolanowy)

Pozycja wyjściowa pacjenta: leżenie na brzuchu, podudzie rozluźnione.

Pozycja masażysty: za stopą pacjenta lub z boku.

Ułożenie rąk masażysty: dłonie zgięte w luźne pięści, grzbiety paliczków na dole podkolanowym.

Wykonanie: masażysta wykonuje ruchy poprzeczne grzbietami paliczków w dole podkolanowym – od strony przyśrodkowej ku bocznej i z powrotem. Nacisk minimalny. Ruch delikatny, krótki. Kierunek poprzeczny do osi podudzia.

Kierunek: poprzeczny.

Powtórzenia: 3–4 przejścia.

Działanie fizjologiczne: delikatna stymulacja tkanek dołu podkolanowego, pobudzenie krążenia, rozluźnienie mięśnia podkolanowego. Działanie adaptacyjne.

Uwagi: nacisk minimalny – ochrona naczyń i nerwów dołu podkolanowego.

10.5.8–10.5.12. Głaskanie widełkowe, budkowe, daszkowe, dziesięcioma palcami, paliczkowe (wyprostowany)

Techniki te wykonuje się analogicznie do opisanych powyżej (10.5.1–10.5.5), ale w pozycji z wyprostowanym stawem kolanowym. Różnica polega na:

  • Dostępie do przedniej powierzchni kolana przy wyprostowanym stawie – rzepka jest bardziej „płaska", przylega do bloczka kości udowej.
  • Więzadło rzepki jest napięte.
  • Okolica nadkolanowa jest bardziej dostępna (ścięgno mięśnia czworogłowego).
  • Dół podkolanowy jest niedostępny (kolano wyprostowane).

Wykonanie, kierunek, powtórzenia i działanie fizjologiczne – jak w wariantach przy zgiętym kolanie, z dostosowaniem do anatomii kolana wyprostowanego.

10.5.13. Głaskanie kciukami dookoła rzepki – kierownica

Pozycja wyjściowa pacjenta: leżenie na plecach, staw kolanowy wyprostowany lub lekko zgięty (ok. 20–30°), rzepka dostępna.

Pozycja masażysty: naprzeciw kolana pacjenta.

Ułożenie rąk masażysty: kciuki obu dłoni ułożone na brzegu rzepki. Pozostałe palce stabilizują udo/podudzie.

Wykonanie: masażysta wykonuje ruch głaskający kciukami dookoła rzepki – tor ruchu przypomina obracanie kierownicy samochodu. Kciuki przesuwają się po obwodzie rzepki – od brzegu górnego, przez boczny, dolny, przyśrodkowy i z powrotem do górnego. Ruch ciągły, płynny, okrężny. Nacisk lekki do umiarkowanego. Rzepka jest delikatnie „obejmowana" kciukami.

Kierunek: okrężny (wokół rzepki), jak obracanie kierownicy.

Powtórzenia: 4–6 okrążeń w każdym kierunku (zgodnie i przeciwnie do ruchu wskazówek zegara).

Działanie fizjologiczne: pobudzenie krążenia w sieci tętniczej kolana wokół rzepki, stymulacja kaletek okołorzepkowych, przygotowanie rzepki do mobilizacji, pobudzenie propriocepcji stawu udowo-rzepkowego. Działanie adaptacyjne i diagnostyczne (ocena ruchomości rzepki, bolesności).

10.5.14. Głaskanie czterema palcami dookoła rzepki

Pozycja wyjściowa pacjenta: jak w 10.5.13.

Pozycja masażysty: naprzeciw kolana pacjenta.

Ułożenie rąk masażysty: palce II–V jednej lub obu dłoni ułożone na brzegu rzepki.

Wykonanie: analogicznie do głaskania kciukami (10.5.13), ale powierzchnią roboczą są opuszki palców II–V. Ruch okrężny wokół rzepki. Nacisk lekki.

Kierunek: okrężny (wokół rzepki).

Powtórzenia: 4–6 okrążeń.

Działanie fizjologiczne: jak w 10.5.13, ale z delikatniejszym naciskiem (opuszki palców są mniej silne niż kciuki). Szczególnie wskazane przy wrażliwej rzepce, u pacjentów z chondromalacją rzepki.

10.5.15. Głaskanie helikalne stawu kolanowego (technika uzupełniająca)

Pozycja wyjściowa pacjenta: leżenie na plecach, staw kolanowy zgięty do ok. 90° lub wyprostowany.

Pozycja masażysty: naprzeciw kolana pacjenta.

Ułożenie rąk masażysty: obie dłonie ułożone na przedniej powierzchni kolana, kciuki na rzepce lub powyżej niej.

Wykonanie: masażysta wykonuje ruch głaskający w kształcie helisy (spiral trójwymiarowej) – tor ruchu dłoni tworzy spiralę wokół osi podłużnej kończyny, obejmując przednią, boczną i przyśrodkową powierzchnię kolana. Ruch płynny, ciągły, bez odrywania dłoni. Nacisk lekki do umiarkowanego. Przesuwanie proksymalne.

Kierunek: helikalny (spiralny), proksymalnie.

Powtórzenia: 3–5 przejść helikalnych.

Działanie fizjologiczne: wielokierunkowa stymulacja tkanek miękkich kolana. Rozciąganie torebki stawowej i więzadeł pod wieloma kątami. Pobudzenie propriocepcji stawu. Działanie relaksacyjne i harmonizujące.

II. ROZCIERANIA (Friction / Petrissage superficiel)

Rozcieranie stawu kolanowego ma fundamentalne znaczenie ze względu na obecność licznych ścięgien (ścięgno mięśnia czworogłowego, więzadło rzepki), kaletek, łąkotek i więzadeł wymagających precyzyjnego opracowania. Rozcieranie wykonuje się wolniej niż głaskanie (ok. 10–15 ruchów na minutę), z większym naciskiem.

10.5.16. Rozcieranie kciukami – cebulka (zgięty)

Pozycja wyjściowa pacjenta: leżenie na plecach, staw kolanowy zgięty do ok. 90–120°.

Pozycja masażysty: naprzeciw kolana pacjenta.

Ułożenie rąk masażysty: kciuki obu dłoni ułożone na przedniej powierzchni kolana, w okolicy szpary stawowej lub po bokach więzadła rzepki. Pozostałe palce stabilizują.

Wykonanie: kciuki wykonują ruchy koliste w kształcie „cebulki" – tor ruchu przypomina warstwy cebuli (koncentryczne kółka o narastającej średnicy). Ruch rozpoczyna się od małego kółka na szparze stawowej lub na więzadle rzepki, stopniowo powiększając promień. Kciuki nie ślizgają się po skórze, lecz przesuwają skórę i tkanki podskórne po podłożu kostnym. Nacisk umiarkowany do mocnego. Ruch wolny, precyzyjny.

Wariant 1: cebulka na szparze stawowej przyśrodkowej.
Wariant 2: cebulka na szparze stawowej bocznej.
Wariant 3: cebulka na więzadle rzepki.
Wariant 4: cebulka na ścięgnie mięśnia czworogłowego (nad rzepką).

Kierunek: koncentryczny (koliste o narastającej średnicy).

Powtórzenia: 3–5 „cebulki" na każdą okolicę.

Działanie fizjologiczne: precyzyjne opracowanie szpary stawowej, więzadeł, ścięgien i kaletek. Rozluźnienie zrostów i zgrubień. Stymulacja okostnej. Poprawa krążenia lokalnego. Działanie terapeutyczne w tendinopatii ścięgna rzepki, zapaleniu kaletek, chondromalacji rzepki.

10.5.17. Rozcieranie ośmioma palcami – cebulka

Pozycja wyjściowa pacjenta: jak w 10.5.16.

Ułożenie rąk masażysty: palce II–V obu dłoni (osiem palców) ułożone na przedniej powierzchni kolana.

Wykonanie: analogicznie do rozcierania kciukami (10.5.16), ale powierzchnią roboczą jest osiem palców. Ruch koncentryczny (cebulka), obejmujący większy obszar. Nacisk umiarkowany.

Kierunek: koncentryczny.

Powtórzenia: 3–4 cebulki.

Działanie fizjologiczne: szersze opracowanie tkanek okołostawowych niż przy rozcieraniu kciukami. Stymulacja krążenia. Rozluźnienie tkanek miękkich kolana.

10.5.18. Rozcieranie podłużne

Pozycja wyjściowa pacjenta: leżenie na plecach, staw kolanowy zgięty lub wyprostowany.

Ułożenie rąk masażysty: kciuki lub palce II–V ułożone wzdłuż osi podłużnej kończyny na przedniej powierzchni kolana.

Wykonanie: ruch rozcierający podłużny – kciuki (lub palce) przesuwają tkanki wzdłuż osi kończyny, od guzka kości piszczelowej ku nadkolanowemu. Ruch wolny, kontrolowany. Nacisk umiarkowany. Opracowanie: więzadło rzepki, rzepka, ścięgno mięśnia czworogłowego.

Kierunek: podłużny (proksymalny).

Powtórzenia: 3–5 przejść.

Działanie fizjologiczne: rozciąganie i uelastycznianie aparatu wyprostnego kolana w osi podłużnej. Poprawa ślizgu rzepki. Stymulacja krążenia w naczyniach przeszywających więzadło rzepki.

10.5.19. Rozcieranie kłębami

Pozycja wyjściowa pacjenta: jak w 10.5.16.

Ułożenie rąk masażysty: kłęby kciuków obu dłoni na przedniej powierzchni kolana.

Wykonanie: kłęby kciuków wykonują ruchy koliste lub spiralne, przesuwając tkanki po podłożu. Nacisk umiarkowany do mocnego. Opracowanie okolic przyrzepkowych, więzadła rzepki, ścięgna mięśnia czworogłowego.

Kierunek: koliste/spiralne, proksymalnie.

Powtórzenia: 3–4 przejścia.

Działanie fizjologiczne: głębokie opracowanie tkanek miękkich kolana. Rozluźnienie zrostów. Stymulacja okostnej. Wskazane przy napiętych, zwłókniałych tkankach.

10.5.20–10.5.23. Rozcieranie kciukami – cebulka, ośmioma palcami, podłużne, kłębami (wyprostowany)

Techniki te wykonuje się analogicznie do opisanych powyżej (10.5.16–10.5.19), ale w pozycji z wyprostowanym stawem kolanowym. Różnica: rzepka przylega do bloczka kości udowej, więzadło rzepki jest napięte, dostęp do szpary stawowej jest ograniczony.

10.5.24. Rozcieranie okolicy rzepki – kierownica

Pozycja wyjściowa pacjenta: leżenie na plecach, staw kolanowy wyprostowany lub lekko zgięty (ok. 20–30°), rzepka dostępna.

Pozycja masażysty: naprzeciw kolana pacjenta.

Ułożenie rąk masażysty: kciuki obu dłoni na brzegu rzepki. Pozostałe palce stabilizują udo/podudzie.

Wykonanie: masażysta wykonuje ruch rozcierający kciukami dookoła rzepki – tor ruchu przypomina obracanie kierownicy. Kciuki nie ślizgają się po skórze, lecz przesuwają skórę i tkanki okołorzepkowe po brzegu rzepki. Ruch okrężny, wolny, precyzyjny. Nacisk umiarkowany. Opracowanie całego obwodu rzepki: brzeg górny (przyczep ścięgna mięśnia czworogłowego), brzeg boczny, brzeg dolny (przejście w więzadło rzepki), brzeg przyśrodkowy.

Kierunek: okrężny (wokół rzepki), jak obracanie kierownicy.

Powtórzenia: 4–6 okrążeń w każdym kierunku.

Działanie fizjologiczne: rozluźnienie tkanek okołorzepkowych, poprawa ślizgu rzepki w bloczku kości udowej, stymulacja kaletek okołorzepkowych, pobudzenie krążenia w sieci tętniczej kolana. Działanie terapeutyczne w chondromalacji rzepki, w ograniczeniu ruchomości rzepki, w stanach po unieruchomieniu.

10.5.25. Rozcieranie czterema palcami wokół rzepki

Pozycja wyjściowa pacjenta: jak w 10.5.24.

Ułożenie rąk masażysty: palce II–V jednej ręki na brzegu rzepki. Druga ręka stabilizuje.

Wykonanie: analogicznie do rozcierania kciukami (10.5.24), ale powierzchnią roboczą są opuszki palców II–V. Ruch okrężny wokół rzepki. Nacisk umiarkowany.

Kierunek: okrężny.

Powtórzenia: 4–6 okrążeń.

Działanie fizjologiczne: jak w 10.5.24, z nieco mniejszym naciskiem. Wskazane przy wrażliwej rzepce.

10.5.26. Rozcieranie promieniste stawu kolanowego (technika uzupełniająca)

Pozycja wyjściowa pacjenta: leżenie na plecach, staw kolanowy zgięty do ok. 90° lub wyprostowany.

Pozycja masażysty: naprzeciw kolana pacjenta.

Ułożenie rąk masażysty: kciuki obu dłoni (lub opuszki palców II–V) ułożone na przedniej powierzchni kolana, w centrum rzepki lub na szparze stawowej.

Wykonanie: masażysta wykonuje ruchy rozcierające promieniste – od centrum (rzepka lub szpara stawowa) ku obwodowi, jak promienie koła. Każdy promień to krótki ruch rozcierający w jednym kierunku (np. ku górze, ku dołowi, ku bokowi przyśrodkowemu, ku bokowi bocznemu i kierunkach pośrednich). Ruch przypomina „rozchodzenie się" promieni od centrum. Nacisk umiarkowany. Po 2–3 promieniach – zmiana kierunku.

Sekwencja promieni:

  1. Ku górze (proksymalnie) – w kierunku ścięgna mięśnia czworogłowego.
  2. Ku dołowi (dystalnie) – w kierunku więzadła rzepki.
  3. Ku stronie przyśrodkowej – w kierunku szpary stawowej przyśrodkowej.
  4. Ku stronie bocznej – w kierunku szpary stawowej bocznej.
  5. Kierunki pośrednie (skośne).

Kierunek: promienisty (od centrum ku obwodowi).

Powtórzenia: 2–3 pełne sekwencje promieni.

Działanie fizjologiczne: wielokierunkowe rozciąganie tkanek okołostawowych pod różnymi kątami. Stymulacja wszystkich struktur okołorzepkowych i okołostawowych. Poprawa elastyczności torebki stawowej i więzadeł. Działanie proprioceptywne. Technika szczególnie wskazana w rehabilitacji po urazach kolana, w chorobie zwyrodnieniowej, w stanach po unieruchomieniu.

III. UGNIATANIA (Petrissage profond / Kneading)

Ugniatanie stawu kolanowego ma ograniczone zastosowanie ze względu na niewielką grubość tkanek miękkich nad strukturami kostnymi i ścięgnistymi. Niemniej jednak jest cenne dla tkanek okolicy nadkolanowej (ścięgno mięśnia czworogłowego), okolic bocznych i przyśrodkowych (mięśnie: krawiecki, smukły, pasmo biodrowo-piszczelowe) oraz dołu podkolanowego (mięsień podkolanowy).

10.5.27. Ugniatanie poprzeczne (3 pasma – zgięty)

Pozycja wyjściowa pacjenta: leżenie na plecach, staw kolanowy zgięty do ok. 90–120°.

Pozycja masażysty: naprzeciw kolana pacjenta.

Ułożenie rąk masażysty: obie dłonie obejmują kolano poprzecznie.

Wykonanie: dłonie wykonują naprzemienne ruchy ugniatania poprzecznego na trzech pasmach:

  • Pasm 1: okolica nadkolanowa (ścięgno mięśnia czworogłowego uda).
  • Pasm 2: okolica rzepki i przyrzepkowa.
  • Pasm 3: okolica podrzepkowa (więzadło rzepki, guzek kości piszczelowej).

Ruch poprzeczny do osi kończyny. Nacisk umiarkowany.

Kierunek: poprzeczny, z przesuwaniem proksymalnym.

Powtórzenia: 4–6 ruchów na każde pasmo.

Działanie fizjologiczne: rozluźnienie tkanek miękkich okołostawowych, stymulacja ścięgien i więzadeł, poprawa krążenia lokalnego.

10.5.28. Ugniatanie podłużne

Pozycja wyjściowa pacjenta: leżenie na plecach, staw kolanowy zgięty lub wyprostowany.

Ułożenie rąk masażysty: obie dłonie ułożone wzdłuż osi podłużnej kończyny na przedniej powierzchni kolana.

Wykonanie: dłonie wykonują ruch ugniatania podłużnego – chwytają i „wyciskają" tkanki miękkie wzdłuż osi kończyny. Ruch przypomina „dojenie". Nacisk umiarkowany. Przesuwanie od guzka piszczeli ku nadkolanowemu.

Kierunek: podłużny, proksymalny.

Powtórzenia: 3–4 przejścia.

Działanie fizjologiczne: rozciąganie aparatu wyprostnego kolana w osi podłużnej, stymulacja pochewek ścięgnistych, wspomaganie odpływu żylnego.

10.5.29. Ugniatanie podłużne ręka za ręką

Pozycja wyjściowa pacjenta: jak w 10.5.28.

Ułożenie rąk masażysty: obie dłonie jedna za drugą na przedniej powierzchni kolana.

Wykonanie: masażysta wykonuje naprzemienne ruchy ugniatania podłużnego – pierwsza dłoń chwyta i wyciska tkanki, druga dłoń w tym samym momencie przesuwa się na kolejny odcinek. Ruch ciągły, płynny. Nacisk umiarkowany.

Kierunek: podłużny, proksymalny.

Powtórzenia: 4–6 przejść.

Działanie fizjologiczne: ciągłe, nieprzerwane opracowanie aparatu wyprostnego kolana. Intensywna stymulacja krążenia. Rozluźnienie ścięgna mięśnia czworogłowego i więzadła rzepki.

10.5.30. Mieszenie

Pozycja wyjściowa pacjenta: leżenie na plecach, staw kolanowy zgięty do ok. 90°.

Pozycja masażysty: naprzeciw kolana pacjenta.

Ułożenie rąk masażysty: obie dłonie obejmują tkanki miękkie okolicy kolana (nadkolanowej, przyrzepkowej).

Wykonanie: masażysta wykonuje ruch „mieszania" – dłonie chwytają tkanki miękkie i wykonują naprzemienne ruchy w różnych kierunkach, jak przy mieszaniu ciasta. Ruch jest złożony – łączy elementy ugniatania poprzecznego, podłużnego i skręcania. Nacisk umiarkowany. Ruch wolny, kontrolowany.

Kierunek: wielokierunkowy (mieszanie).

Powtórzenia: 4–6 cykli mieszania.

Działanie fizjologiczne: trójwymiarowe rozciąganie tkanek miękkich. Rozluźnienie zrostów. Stymulacja krążenia. Poprawa elastyczności torebki stawowej i więzadeł. Działanie silnie rozluźniające.

10.5.31. Ugniatanie obrotowe stawu kolanowego (technika uzupełniająca)

Pozycja wyjściowa pacjenta: leżenie na plecach, staw kolanowy zgięty do ok. 90°.

Pozycja masażysty: naprzeciw kolana pacjenta.

Ułożenie rąk masażysty: obie dłonie obejmują kolano, palce na przedniej powierzchni, kciuki na bocznych.

Wykonanie: masażysta wykonuje ruch obrotowy – dłonie obracają się wokół osi podłużnej kończyny, jednocześnie ugniatając tkanki miękkie. Ruch przypomina obracanie kuli. Nacisk umiarkowany. Przesuwanie proksymalne.

Kierunek: obrotowy (rotacyjny), proksymalnie.

Powtórzenia: 3–5 obrotów.

Działanie fizjologiczne: trójwymiarowa mobilizacja tkanek miękkich kolana. Stymulacja torebki stawowej i więzadeł pod wieloma kątami. Poprawa propriocepcji stawu. Działanie rozluźniające.

IV. UCISKI I ROZLUŹNIANIE RZEPKI

10.5.32. Ucisk podłużny

Pozycja wyjściowa pacjenta: leżenie na plecach, staw kolanowy wyprostowany lub lekko zgięty.

Pozycja masażysty: naprzeciw kolana pacjenta.

Ułożenie rąk masażysty: kłęby kciuków obu dłoni ułożone na przedniej powierzchni kolana (na rzepce lub powyżej/poniżej niej).

Wykonanie: masażysta wykonuje stopniowy, narastający ucisk podłużny na przednią powierzchnię kolana, utrzymując go przez 5–7 sekund, następnie powolne zwolnienie. Ucisk powtarzany na trzech poziomach: (1) ścięgno mięśnia czworogłowego (nad rzepką), (2) rzepka, (3) więzadło rzepki (poniżej rzepki). Nacisk umiarkowany do mocnego.

Kierunek: statyczny, prostopadły do powierzchni.

Powtórzenia: 3 poziomy × 2–3 uciski.

Działanie fizjologiczne: kompresja i dekompresja naczyń, stymulacja proprioceptorów, działanie analgetyczne, rozluźnienie tkanek miękkich.

10.5.33. Rozluźnianie rzepki dwoma rękami

Pozycja wyjściowa pacjenta: leżenie na plecach, staw kolanowy wyprostowany lub lekko zgięty (ok. 20°), mięsień czworogłowy rozluźniony.

Pozycja masażysty: naprzeciw kolana pacjenta.

Ułożenie rąk masażysty: obie dłonie obejmują rzepkę – kciuki po jednej stronie rzepki (np. przyśrodkowej), palce II–V po drugiej stronie (bocznej). Rzepka jest uchwycona między kciuki a palce.

Wykonanie: masażysta wykonuje delikatne ruchy rozluźniające rzepkę – przesuwa rzepkę w kierunku przyśrodkowym, bocznym, proksymalnym i dystalnym, w granicach fizjologicznej ruchomości. Ruch jest delikatny, powolny, kontrolowany. Każdy kierunek: 3–5 przesunięć. Nacisk minimalny do umiarkowanego – rzepka powinna przesuwać się swobodnie po bloczku kości udowej.

Sekwencja:

  1. Przesunięcie rzepki ku stronie przyśrodkowej (medializacja).
  2. Przesunięcie rzepki ku stronie bocznej (lateralizacja).
  3. Przesunięcie rzepki ku górze (proksymalnie).
  4. Przesunięcie rzepki ku dołowi (dystalnie).
  5. Ruchy okrężne rzepką.

Kierunek: wielokierunkowy (przyśrodkowy, boczny, proksymalny, dystalny).

Powtórzenia: 3–5 przesunięć w każdym kierunku.

Działanie fizjologiczne: przywrócenie prawidłowej ruchomości rzepki w bloczku kości udowej. Rozluźnienie zrostów okołorzepkowych. Stymulacja chrząstki stawowej rzepki i bloczka. Poprawa odżywienia chrząstki (mechanizm „pompowania" mazi stawowej). Działanie terapeutyczne w chondromalacji rzepki, w ograniczeniu ruchomości rzepki po unieruchomieniu, w chorobie zwyrodnieniowej stawu udowo-rzepkowego.

Uwagi: ruch zawsze w granicach fizjologicznych, bez forsowania. Przy bólu – zmniejszyć zakres. Nie stosować przy dużym wysięku stawowym, przy ostrym zapaleniu, przy świeżych urazach rzepki.

10.5.34. Rozluźnianie rzepki jedną ręką

Pozycja wyjściowa pacjenta: jak w 10.5.33.

Pozycja masażysty: naprzeciw kolana pacjenta.

Ułożenie ręki masażysty: jedna dłoń obejmuje rzepkę – kciuk po jednej stronie, palce II–V po drugiej. Druga ręka stabilizuje udo lub podudzie.

Wykonanie: analogicznie do rozluźniania rzepki dwoma rękami (10.5.33), ale jedną ręką. Ruch delikatny, powolny, kontrolowany. Przesuwanie rzepki w kierunku przyśrodkowym, bocznym, proksymalnym i dystalnym.

Kierunek: wielokierunkowy.

Powtórzenia: 3–5 przesunięć w każdym kierunku.

Działanie fizjologiczne: jak w 10.5.33. Technika jedną ręką pozwala na bardziej precyzyjne wyczucie ruchomości rzepki i jest wygodniejsza przy małych rzepkach lub u dzieci.

V. ZAKOŃCZENIE MASAŻU STAWU KOLANOWEGO

Po wykonaniu wszystkich technik masaż stawu kolanowego kończy się:

  1. Ogólnym przegłaskaniem – delikatne, płynne głaskanie całego kolana w kierunku proksymalnym. Czas: 30–60 sekund.
  2. Delikatnym roztrząsaniem – masażysta obejmuje podudzie pacjenta i wykonuje delikatne ruchy wstrząsające. Czas: 10–15 sekund.
  3. Pasywnym ruchem w stawie kolanowym (opcjonalnie) – 2–3 powolne, pasywne ruchy zgięcia i wyprostu kolana w granicach fizjologicznych.
  4. Ochrona przed oziębieniem – przykrycie kończyny.
  5. Odpoczynek po zabiegu – 20–30 minut.

VI. WSKAZANIA I PRZECIWWSKAZANIA DO MASAŻU STAWU KOLANOWEGO

Wskazania:

  • Stany po skręceniu/zwichnięciu kolana (faza podostra i przewlekła).
  • Stany po uszkodzeniu łąkotek (po leczeniu zachowawczym lub operacyjnym – w fazie rehabilitacji).
  • Stany po rekonstrukcji więzadeł krzyżowych (ACL, PCL) – w fazie rehabilitacji.
  • Stany po złamaniu w obrębie kolana (po konsolidacji).
  • Chondromalacja rzepki (w fazie bez ostrego stanu zapalnego).
  • Choroba zwyrodnieniowa stawu kolanowego (gonarthrosis) – w fazie bez ostrego wysięku.
  • Tendinopatia ścięgna rzepki (jumper's knee) – faza podostra i przewlekła.
  • Zapalenie kaletek okołokolanowych – faza przewlekła.
  • Ograniczenie ruchomości kolana po unieruchomieniu.
  • Obrzęki kolana (zastój żylny, limfatyczny, pourazowy).
  • Masaż sportowy (przed i po wysiłku).
  • Reumatoidalne zapalenie stawów (faza remisji).
  • Masaż profilaktyczny.

Przeciwwskazania:

  • Świeży uraz kolana (faza ostra – pierwsze 48–72 godziny).
  • Złamanie w obrębie kolana (do konsolidacji).
  • Ostre zapalenie stawu kolanowego.
  • Duży wysięk stawowy (krwiak, wysięk zapalny).
  • Infekcyjne zapalenie stawu.
  • Zakrzepica żył głębokich (dół podkolanowy).
  • Otwarte rany, uszkodzenia skóry okolicy kolana.
  • Ostre zapalenie kaletek.
  • Łamliwość kości (osteoporoza zaawansowana).
  • Stan po świeżej operacji kolana (do czasu gojenia i zezwolenia lekarza).
  • Nowotwory kości lub tkanek miękkich okolicy kolana.
  • Gorączka, ostre stany zapalne ogólnoustrojowe.
  • Brak zlecenia lekarskiego.

VII. UWAGI KOŃCOWE

Masaż stawu kolanowego jest integralnym elementem masażu kończyny dolnej. W pełnej sekwencji masażu kończyny dolnej wykonuje się go po masażu stawu skokowego i podudzia, a przed masażem uda. Masaż stawu kolanowego może być również wykonywany jako zabieg izolowany – w przypadku dolegliwości bólowych kolana, w rehabilitacji pourazowej lub w masażu sportowym.

W rehabilitacji kompleksowej masaż stawu kolanowego powinien być łączony z:

  • Ćwiczeniami wzmacniającymi mięsień czworogłowy uda (szczególnie głowa przyśrodkowa – m. vastus medialis obliquus).
  • Ćwiczeniami proprioceptywnymi (stanie na jednej nodze, ćwiczenia na niestabilnym podłożu).
  • Stretchiem mięśni kulszowo-goleniowych, mięśnia czworogłowego, pasma biodrowo-piszczelowego.
  • Fizykoterapią (krioterapia, laseroterapia, ultradźwięki) w zależności od wskazań.
  • Kinezyterapią (ćwiczenia bierne, czynno-bierne, czynne).

W tradycji rosyjskiej i ukraińskiej masaż stawu kolanowego łączony jest z masażem segmentarnym okolicy lędźwiowo-krzyżowej (L2–S2) oraz z elementami masażu punktowego. W tradycji skandynawskiej – z ćwiczeniami proprioceptywnymi i treningiem stabilizacyjnym. W tradycji niemieckiej – z masażem tkanki łącznej (Bindegewebsmassage) i masażem segmentarnym. W tradycji rumuńskiej – z mobilizacjami stawowymi i stretchingiem.


Last modified: Wednesday, 7 October 2026, 9:11 AM