5.3.1. Definicja i klasyfikacja środków wspomagających

Środki wspomagające masaż stanowią grupę preparatów o zróżnicowanym składzie, konsystencji i mechanizmie działania, których zadaniem jest wzmocnienie, uzupełnienie lub ukierunkowanie efektu terapeutycznego masażu klasycznego. W odróżnieniu od środków poślizgowych (rozdział 5.2), których podstawową funkcją jest zapewnienie poślizgu rąk masażysty po skórze pacjenta, środki wspomagające wywierają samodzielne działanie farmakologiczne lub fizjologiczne na tkanki masowane, wykraczające poza sam efekt mechaniczny masażu.

Środki wspomagające masaż można podzielić na następujące kategorie:

I. Preparaty farmakologiczne o działaniu miejscowym – substancje zawierające składniki aktywne (leki, substancje biologicznie czynne), które penetrują przez skórę do tkanek głębszych i wywierają działanie farmakologiczne w miejscu aplikacji.

II. Preparaty rozgrzewające – substancje wywołujące miejscowe przekrwienie, uczucie ciepła i rozluźnienie mięśni.

III. Preparaty chłodzące – substancje wywołujące uczucie chłodu, zmniejszające obrzęk i działające przeciwbólowo.

IV. Preparaty przeciwzapalne i przeciwbólowe – substancje hamujące proces zapalny i zmniejszające odczuwanie bólu.

V. Preparaty przekrwienne i przeciwobrzękowe – substancje poprawiające krążenie miejscowe i zmniejszające obrzęki.

VI. Preparaty naturalne i fitoterapeutyczne – substancje pochodzenia roślinnego o działaniu terapeutycznym.

VII. Preparaty regenerujące i pielęgnacyjne – substancje wspomagające regenerację tkanek i pielęgnację skóry po masażu.

5.3.2. Preparaty farmakologiczne o działaniu miejscowym

A. Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) do stosowania miejscowego

Mechanizm działania: NLPZ hamują aktywność cyklooksygenazy (COX-1 i COX-2), zmniejszając syntezę prostaglandyn – mediatorów stanu zapalnego, bólu i gorączki. Stosowane miejscowo, penetrują przez skórę do tkanek głębszych (tkanka podskórna, mięśnie, stawy), gdzie wywierają działanie przeciwzapalne i przeciwbólowe bez ogólnoustrojowych działań niepożądanych charakterystycznych dla NLPZ podawanych doustnie.

Przykłady preparatów:

• Diklofenak (żel 1%, 2%, 5%) – najpowszechniej stosowany NLPZ do aplikacji miejscowej.
• Ibuprofen (żel 5%, 10%) – działanie przeciwzapalne i przeciwbólowe.
• Ketoprofen (żel 2,5%, 5%) – silne działanie przeciwzapalne.
• Naproksen (żel 10%) – długotrwałe działanie przeciwzapalne.
• Indometacyna (maść 1%) – silne działanie przeciwzapalne.
• Piroksykam (żel 0,5%, 1%) – długotrwałe działanie przeciwzapalne.

Wskazania do stosowania w masażu:

• Masaż w stanach zapalnych tkanek miękkich (w fazie podostrzej i przewlekłej),
• Masaż w chorobie zwyrodnieniowej stawów,
• Masaż w stanach po urazach (w fazie podostrzej),
• Masaż w zapaleniu ścięgien i pochewek ścięgnistych (w fazie przewlekłej),
• Masaż w zespołach bólowych kręgosłupa,
• Masaż w reumatoidalnym zapaleniu stawów (w fazie remisji).

Przeciwwskazania:

• Alergia na NLPZ lub kwas acetylosalicylowy,
• Skóra uszkodzona, z ranami lub otarciami,
• Czynna choroba wrzodowa żołądka lub dwunastnicy,
• Astma aspirynowa,
• Ciąża i okres karmienia piersią,
• Dzieci poniżej 12 roku życia,
• Niewydolność nerek lub wątroby.

Zasady stosowania w masażu:

• Preparat nanosi się na skórę masowanej okolicy przed rozpoczęciem masażu lub w jego początkowej fazie.
• Masaż wykonuje się na warstwie preparatu, co zapewnia jednoczesne wchłanianie substancji aktywnej i efekt mechaniczny masażu.
• Nie należy stosować NLPZ miejscowych jednocześnie z NLPZ doustnymi bez konsultacji z lekarzem.
• Po masażu z zastosowaniem NLPZ należy umyć ręce masażysty.

B. Preparaty z kamforą

Mechanizm działania: Kamfora (łac. Camphora, 2-boranon) jest substancją pochodzenia roślinnego (z drewna cynamonowca kamforowego Cinnamomum camphora) lub syntetycznego. Stosowana miejscowo wywołuje uczucie ciepła (w niskich stężeniach) lub chłodu (w wysokich stężeniach), miejscowe przekrwienie, działanie przeciwbólowe i przeciwświądowe. Kamfora stymuluje receptory TRPV1 (receptory ciepła) i TRPM8 (receptory zimna), wywołując złożoną reakcję neurosensoryczną.

Przykłady preparatów:

• Maść kamforowa (Camphorae unguentum) – zawiera kamforę 10% w podłożu wazelinowym.
• Spirytus kamforowy (Spiritus camphoratus) – zawiera kamforę 10% w etanolu 70%.
• Preparaty złożone z kamforą, mentolem i eukaliptusem.

Wskazania do stosowania w masażu:

• Masaż w stanach przewlekłych bólów mięśniowych,
• Masaż w chorobie zwyrodnieniowej stawów,
• Masaż w zespołach bólowych kręgosłupa,
• Masaż sportowy (przedstartowy, treningowy),
• Masaż w stanach po urazach (w fazie przewlekłej),
• Masaż w nerwobólach.

Przeciwwskazania:

• Alergia na kamforę,
• Skóra uszkodzona, z ranami lub otarciami,
• Okolice błon śluzowych, oczu, twarzy,
• Dzieci poniżej 6 roku życia,
• Ciąża i okres karmienia piersią,
• Padaczka (kamfora może obniżać próg drgawkowy).

C. Preparaty z kapsaicyną

Mechanizm działania: Kapsaicyna (8-metylo-N-wanilylo-6-nonenamid) jest substancją czynną z papryki chili (Capsicum annuum). Stosowana miejscowo aktywuje receptory TRPV1 (receptory waniloidowe), wywołując początkowo uczucie pieczenia i ciepła, a następnie – po wielokrotnym zastosowaniu – desensytyzację receptorów bólowych i działanie przeciwbólowe. Kapsaicyna powoduje również miejscowe przekrwienie i uwolnienie substancji P z zakończeń nerwowych.

Przykłady preparatów:

• Maść z kapsaicyną 0,025%, 0,05%, 0,075%.
• Krem z kapsaicyną.
• Plastry z kapsaicyną.

Wskazania do stosowania w masażu:

• Masaż w przewlekłych bólach mięśniowych i stawowych,
• Masaż w neuropatiach obwodowych (neuralgia popółpaścowa, neuropatia cukrzycowa),
• Masaż w chorobie zwyrodnieniowej stawów,
• Masaż w fibromialgii.

Przeciwwskazania:

• Alergia na kapsaicynę lub paprykę,
• Skóra uszkodzona, z ranami lub otarciami,
• Okolice błon śluzowych, oczu, twarzy,
• Dzieci poniżej 12 roku życia.

Zasady stosowania w masażu:

• Preparat z kapsaicyną należy nanosić w rękawiczkach jednorazowych.
• Po aplikacji należy dokładnie umyć ręce.
• Pacjent powinien być poinformowany o uczuciu pieczenia i ciepła, które może wystąpić po aplikacji.
• Nie należy stosować preparatów z kapsaicyną pod opatrunkiem okluzyjnym.

D. Preparaty z salicylanem metylu

Mechanizm działania: Salicylan metylu (ester metylowy kwasu salicylowego) jest substancją pochodzenia roślinnego (z kory wierzby, liści golterii) lub syntetycznego. Stosowany miejscowo wywołuje miejscowe przekrwienie, uczucie ciepła i działanie przeciwbólowe. Jest metabolizowany w skórze do kwasu salicylowego, który hamuje aktywność cyklooksygenazy.

Przykłady preparatów:

• Maści i żele z salicylanem metylu 5–10%.
• Preparaty złożone z salicylanem metylu, kamforą i mentolem.

Wskazania: Masaż w stanach przewlekłych bólów mięśniowych i stawowych, masaż sportowy.

Przeciwwskazania: Alergia na salicylany, skóra uszkodzona, dzieci poniżej 12 roku życia.

5.3.3. Preparaty rozgrzewające

A. Mechanizm działania

Preparaty rozgrzewające wywołują miejscowe przekrwienie tkanek masowanych poprzez rozszerzenie naczyń krwionośnych skóry i tkanki podskórnej. Mechanizm ten jest realizowany przez:

• Stymulację receptorów TRPV1 (receptory ciepła),
• Uwolnienie tlenku azotu (NO) z komórek śródbłonka naczyń,
• Hamowanie aktywności układu sympatycznego w masowanej okolicy,
• Bezpośrednie działanie wazodylatacyjne składników aktywnych.

Efektem jest:

• Wzrost temperatury tkanek masowanych o 2–5°C,
• Zwiększenie przepływu krwi o 50–200%,
• Rozluźnienie mięśni,
• Zmniejszenie bólu,
• Poprawa elastyczności tkanek.

B. Przykłady preparatów rozgrzewających

• Maść kamforowa – kamfora 10%, działanie rozgrzewające i przeciwbólowe.
• Maść z kapsaicyną – kapsaicyna 0,025–0,075%, intensywne działanie rozgrzewające.
• Maści z salicylanem metylu – salicylan metylu 5–10%, działanie rozgrzewające i przeciwbólowe.
• Maści z jadem pszczelim lub wężowym – peptydy i enzymy wywołujące miejscowe przekrwienie.
• Maści z olejkiem cynamonowym – aldehyd cynamonowy, działanie rozgrzewające.
• Maści z olejkiem goździkowym – eugenol, działanie rozgrzewające i przeciwbólowe.
• Maści z olejkiem imbirowym – gingerol, działanie rozgrzewające i pobudzające krążenie.
• Maści z nikotynianem etylu – ester kwasu nikotynowego, działanie wazodylatacyjne.

C. Wskazania do stosowania w masażu

• Masaż w stanach przewlekłych bólów mięśniowych i stawowych,
• Masaż w chorobie zwyrodnieniowej stawów (w fazie przewlekłej),
• Masaż sportowy przedstartowy i treningowy,
• Masaż w stanach po urazach (w fazie przewlekłej, po 72 godzinach),
• Masaż w zespołach bólowych kręgosłupa (w fazie przewlekłej),
• Masaż w nerwobólach (w fazie przewlekłej),
• Masaż w stanach napięcia mięśniowego.

D. Przeciwwskazania do stosowania preparatów rozgrzewających

• Ostre stany zapalne (preparaty rozgrzewające są przeciwwskazane w pierwszych 72 godzinach po urazie),
• Skóra uszkodzona, z ranami lub otarciami,
• Ostre stany zapalne skóry,
• Alergia na składniki preparatu,
• Okolice błon śluzowych, oczu, twarzy,
• Ciąża i okres karmienia piersią (niektóre preparaty),
• Dzieci poniżej 6 roku życia (kamfora, kapsaicyna).

5.3.4. Preparaty chłodzące

A. Mechanizm działania

Preparaty chłodzące wywołują uczucie chłodu i miejscowe zwężenie naczyń krwionośnych poprzez:

• Aktywację receptorów TRPM8 (receptory zimna),
• Bezpośrednie działanie wazokonstrykcyjne,
• Zmniejszenie przepuszczalności naczyń włosowatych,
• Zmniejszenie obrzęku,
• Hamowanie przewodzenia impulsów bólowych.

Efektem jest:

• Obniżenie temperatury tkanek masowanych o 1–3°C,
• Zmniejszenie przepływu krwi o 20–40%,
• Zmniejszenie obrzęku,
• Zmniejszenie bólu,
• Działanie przeciwzapalne.

B. Przykłady preparatów chłodzących

• Żele z mentolem – mentol 3–10%, działanie chłodzące i przeciwbólowe.
• Żele z olejkiem miętowym – mentol i menton, działanie chłodzące i orzeźwiające.
• Żele z eukaliptusem – eukaliptol (1,8-cyneol), działanie chłodzące i przeciwzapalne.
• Żele chłodzące sportowe – preparaty złożone z mentolem, kamforą i eukaliptusem.
• Żele z aloesem – aloes, działanie chłodzące, nawilżające i regenerujące.

C. Wskazania do stosowania w masażu

• Masaż w stanach ostrych (pierwsze 48–72 godziny po urazie) – jako przygotowanie do masażu lub samodzielna aplikacja,
• Masaż sportowy regeneracyjny (po wysiłku),
• Masaż w stanach obrzękowych,
• Masaż w stanach zapalnych (w fazie ostrej i podostrzej),
• Masaż w stanach po wysiłku fizycznym,
• Masaż w bólach głowy (napięciowy ból głowy).

D. Przeciwwskazania do stosowania preparatów chłodzących

• Alergia na mentol lub eukaliptol,
• Skóra uszkodzona, z ranami lub otarciami,
• Okolice błon śluzowych, oczu,
• Dzieci poniżej 6 roku życia,
• Astma (niektóre olejki eteryczne mogą wywoływać skurcz oskrzeli).

5.3.5. Preparaty przekrwienne i przeciwobrzękowe

A. Preparaty z heparyną

Mechanizm działania: Heparyna jest glikozaminoglikanem o silnym działaniu przeciwzakrzepowym. Stosowana miejscowo (maści, żele) hamuje aktywność trombiny i czynnika Xa, zmniejszając krzepnięcie krwi w miejscu aplikacji. Jednocześnie zmniejsza przepuszczalność naczyń włosowatych i działa przeciwobrzękowo.

Przykłady: Maści i żele z heparyną 100–500 j.m./g.

Wskazania: Masaż w przewlekłej niewydolności żylnej, masaż w obrzękach zastoinowych, masaż w stanach po zakrzepicy żył (w fazie przewlekłej), masaż limfatyczny.

Przeciwwskazania: Skłonność do krwawień, małopłytkowość, alergia na heparynę, skóra uszkodzona.

B. Preparaty z escyną

Mechanizm działania: Escyna jest mieszaniną saponin triterpenowych z nasion kasztanowca (Aesculus hippocastanum). Działa uszczelniająco na ściany naczyń włosowatych, zmniejsza ich przepuszczalność, działa przeciwobrzękowo i przeciwzapalnie.

Przykłady: Żele i kremy z escyną 1–2%.

Wskazania: Masaż w przewlekłej niewydolności żylnej, masaż w obrzękach, masaż limfatyczny.

Przeciwwskazania: Alergia na escynę lub kasztanowiec, skóra uszkodzona.

C. Preparaty z trokserutyną

Mechanizm działania: Trokserutyna jest półsyntetyczną pochodną rutyny (flawonoid). Działa uszczelniająco na ściany naczyń włosowatych, zmniejsza ich przepuszczalność, działa przeciwobrzękowo i antyoksydacyjnie.

Przykłady: Żele z trokserutyną 2%.

Wskazania: Masaż w przewlekłej niewydolności żylnej, masaż w obrzękach, masaż limfatyczny.

5.3.6. Preparaty naturalne i fitoterapeutyczne

A. Preparaty z arniką

Mechanizm działania: Arnika górska (Arnica montana) zawiera seskwiterpeny (helenalina, dihydrohelenalina), flawonoidy i olejki eteryczne. Działa przeciwzapalnie (hamuje NF-κB), przeciwbólowo, przeciwobrzękowo i antyseptycznie.

Przykłady: Maści i żele z arniką (ekstrakt 5–20%), olejki z arniką.

Wskazania: Masaż w stanach po urazach (stłuczenia, skręcenia – w fazie podostrzej i przewlekłej), masaż w bólach mięśniowych, masaż w obrzękach pourazowych.

Przeciwwskazania: Alergia na arnikę lub rośliny z rodziny Asteraceae, skóra uszkodzona.

B. Preparaty z żywokostem

Mechanizm działania: Żywokost lekarski (Symphytum officinale) zawiera alantoinę, kwas rozmarynowy i śluzy. Alantoina stymuluje proliferację komórek i regenerację tkanek, kwas rozmarynowy działa przeciwzapalnie.

Przykłady: Maści i żele z żywokostem.

Wskazania: Masaż w stanach po urazach (w fazie regeneracji), masaż w bólach mięśniowych i stawowych.

Przeciwwskazania: Skóra uszkodzona (żywokost stosuje się wyłącznie na skórę nieuszkodzoną), ciąża, dzieci poniżej 12 roku życia.

C. Preparaty z nagietkiem

Mechanizm działania: Nagietek lekarski (Calendula officinalis) zawiera flawonoidy, karotenoidy, triterpeny i olejki eteryczne. Działa przeciwzapalnie, antyseptycznie, regenerująco i nawilżająco.

Przykłady: Maści i kremy z nagietkiem, olejki z nagietkiem.

Wskazania: Masaż kosmetyczny, masaż w stanach po oparzeniach (w fazie regeneracji), masaż w stanach zapalnych skóry (w fazie przewlekłej).

D. Preparaty z aloesem

Mechanizm działania: Aloes (Aloe vera) zawiera polisacharydy (acemannan), aminokwasy, witaminy i enzymy. Działa nawilżająco, regenerująco, przeciwzapalnie i chłodząco.

Przykłady: Żele i kremy z aloesem.

Wskazania: Masaż kosmetyczny, masaż w stanach po oparzeniach słonecznych, masaż w stanach zapalnych skóry (w fazie przewlekłej), masaż relaksacyjny.

5.3.7. Preparaty regenerujące i pielęgnacyjne

A. Preparaty z witaminami

• Witamina A (retinol) – stymuluje regenerację naskórka, produkcję kolagenu.
• Witamina E (tokoferol) – antyoksydant, chroni komórki przed stresem oksydacyjnym.
• Witamina C (kwas askorbinowy) – stymuluje syntezę kolagenu, działa antyoksydacyjnie.
• Witamina D – wspomaga regenerację tkanek, działa przeciwzapalnie.

B. Preparaty z kwasem hialuronowym

Kwas hialuronowy jest glikozaminoglikanem występującym naturalnie w skórze, tkance łącznej i płynie stawowym. Stosowany miejscowo nawilża skórę, poprawia jej elastyczność i wspomaga regenerację.

C. Preparaty z kolagenem i elastyną

Kolagen i elastyna są białkami strukturalnymi tkanki łącznej. Stosowane miejscowo wspomagają regenerację skóry i tkanki podskórnej, poprawiają elastyczność i jędrność.

D. Preparaty z koenzymem Q10

Koenzym Q10 (ubichinon) jest antyoksydantem chroniącym komórki przed stresem oksydacyjnym. Stosowany miejscowo wspomaga regenerację tkanek i działa przeciwstarzeniowo.

5.3.8. Zasady stosowania środków wspomagających w masażu

A. Zasada indywidualizacji

Wybór środka wspomagającego powinien być dostosowany do:

• Rodzaju masażu (klasyczny, sportowy, limfatyczny, kosmetyczny),
• Jednostki chorobowej lub stanu klinicznego pacjenta,
• Fazy choroby (ostra, podostra, przewlekła),
• Okolicy ciała masowanej,
• Stanu skóry pacjenta,
• Alergii i nietolerancji pacjenta,
• Wieku pacjenta,
• Celu terapeutycznego (rozgrzanie, chłodzenie, działanie przeciwzapalne, przeciwbólowe).

B. Zasada próby uczuleniowej

Przed pierwszym zastosowaniem nowego środka wspomagającego należy wykonać próbę uczuleniową:

• Nanieść niewielką ilość preparatu na skórę przedramienia (okolica zgięcia łokciowego).
• Odczekać 24 godziny.
• Ocenić reakcję skóry (zaczerwienienie, obrzęk, swędzenie, pęcherzyki).
• W przypadku reakcji alergicznej – nie stosować preparatu.

C. Zasada zgodności z fazą choroby

• Faza ostra (pierwsze 48–72 godziny po urazie): stosuje się preparaty chłodzące, przeciwobrzękowe. Preparaty rozgrzewające są przeciwwskazane.
• Faza podostra (3–14 dni po urazie): stosuje się preparaty przeciwzapalne, przeciwbólowe, delikatnie rozgrzewające.
• Faza przewlekła (powyżej 14 dni po urazie): stosuje się preparaty rozgrzewające, przekrwienne, regenerujące.

D. Zasada kolejności aplikacji

• Preparaty farmakologiczne (maści, żele) nanosi się na skórę przed rozpoczęciem masażu lub w jego początkowej fazie.
• Preparaty poślizgowe (olej, oliwa) nanosi się po wchłonięciu preparatu farmakologicznego lub bezpośrednio przed masażem.
• Nie należy mieszać preparatów farmakologicznych z poślizgowymi przed aplikacją.

E. Zasada dokumentacji

W karcie zabiegowej masażysta powinien odnotować:

• Rodzaj zastosowanego środka wspomagającego (nazwa, producent, skład),
• Ilość zastosowanego preparatu,
• Czas aplikacji,
• Reakcję skóry pacjenta,
• Ewentualne działania niepożądane.

5.3.9. Interakcje środków wspomagających z technikami masażu

A. Masaż głaskaniem

Głaskanie jest techniką najczęściej stosowaną do rozprowadzania i wcierania środków wspomagających. Delikatne, płynne ruchy głaskania zapewniają równomierne rozprowadzenie preparatu na skórze i umożliwiają jego wchłanianie bez nadmiernego tarcia.

B. Masaż rozcieraniem

Rozcieranie jest techniką stosowaną do wprowadzania środków wspomagających w skórę i tkankę podskórną. Ruchy koliste i spiralne rozcierania zapewniają głębszą penetrację substancji aktywnych.

C. Masaż ugniataniem

Ugniatanie jest techniką stosowaną do wprowadzania środków wspomagających w głębsze warstwy tkanek (mięśnie, powięzie). Intensywne ruchy ugniatania zwiększają przepływ krwi i wspomagają wchłanianie substancji aktywnych.

D. Masaż oklepywaniem i wibracją

Oklepywanie i wibracja nie są technikami stosowanymi do wcierania środków wspomagających. Mogą być stosowane po wchłonięciu preparatu, w celu pobudzenia krążenia i zwiększenia efektu terapeutycznego.

5.3.10. Podsumowanie

Środki wspomagające masaż stanowią ważną grupę preparatów, których zadaniem jest wzmocnienie, uzupełnienie lub ukierunkowanie efektu terapeutycznego masażu klasycznego. Obejmują one preparaty farmakologiczne (NLPZ, kamfora, kapsaicyna, salicylan metylu), preparaty rozgrzewające, chłodzące, przekrwienne, przeciwobrzękowe, naturalne i fitoterapeutyczne oraz preparaty regenerujące i pielęgnacyjne.

Prawidłowe stosowanie środków wspomagających wymaga od masażysty znajomości mechanizmu działania, wskazań, przeciwwskazań i zasad aplikacji każdego preparatu. Masażysta powinien zawsze dostosowywać wybór preparatu do jednostki chorobowej, fazy choroby, okolicy ciała masowanej, stanu skóry pacjenta i celu terapeutycznego. Przed pierwszym zastosowaniem nowego preparatu należy wykonać próbę uczuleniową.

Środki wspomagające nie zastępują masażu – stanowią jego uzupełnienie. Podstawowym elementem terapii pozostaje prawidłowo wykonany masaż klasyczny, a środki wspomagające wzmacniają i ukierunkowują jego efekt terapeutyczny. Masażysta powinien traktować stosowanie środków wspomagających jako integralny element procedury masażu, wykonywany z taką samą starannością i uwagą jak pozostałe techniki.