Masaż klasyczny

Środki poślizgowe nie są w masażu klasycznym dodatkiem kosmetycznym, ozdobą gabinetu ani sposobem na „ulepszenie zapachu” zabiegu. Są one istotnym elementem techniki masażu, warunkiem bezpieczeństwa skóry, komfortu pacjenta, skuteczności chwytów oraz ochrony zarówno osoby masowanej, jak i masażysty. Prawidłowo dobrany i prawidłowo zastosowany środek poślizgowy zmniejsza tarcie między dłonią masażysty a skórą pacjenta, umożliwia płynne prowadzenie ruchu, zapobiega szarpaniu naskórka, ogranicza ryzyko mikrourazów, podrażnień, otarć, zaczerwienień, bólu oraz niepotrzebnego napięcia mięśniowego.

W masażu klasycznym dłoń masażysty nie ma „jeździć” po skórze jak po powierzchni suchej i szorstkiej. Ma natomiast pracować w tkance, przenosić bodziec mechaniczny w głąb, ale bez niepotrzebnego drażnienia powłoki wspólnej. Środek poślizgowy pozwala oddzielić ruch ręki od ruchu skóry, tak aby skóra nie była bezwzględnie ciągnięta, zrywana, marszczona ani uciskana w sposób niekontrolowany. Dzięki temu masażysta może stosować głaskanie, rozcieranie, ugniatanie, wibrację, roztrząsanie czy wałkowanie z większą precyzją, mniejszym wysiłkiem i mniejszym ryzykiem bólu.

Zasady stosowania środków poślizgowych wynikają z kilku porządków jednocześnie: fizjologicznego, technicznego, higienicznego, prawnego, etycznego oraz moralnego. Z punktu widzenia fizjologii skóra jest narządem ochronnym, bogato unerwionym, naczyniowym i wrażliwym na mechaniczne, chemiczne oraz termiczne bodźce. Z punktu widzenia techniki masażu środek poślizgowy jest narzędziem umożliwiającym prawidłowe wykonanie chwytu. Z punktu widzenia higieny jest substancją, która musi być czysta, bezpieczna, nieprzeterminowana i niedopuszczona do skażenia. Z punktu widzenia prawa pacjenta jest elementem zabiegu, o którym pacjent ma prawo być poinformowany, które może odrzucić i na które nie wolno nakładać presji. Z punktu widzenia etyki i prawa naturalnego stosowanie środka poślizgowego ma służyć dobru drugiego człowieka, a nie wygodzie masażysty, efektowi wizualnemu, zmysłowej atmosferze ani manipulacji.

Dobrze wykonany masaż nie powinien wywoływać bólu. Jedną z częstych przyczyn bólu w masażu jest właśnie niewłaściwe stosowanie środków poślizgowych: ich brak, zbyt mała ilość, zbyt duża ilość, złe dobranie do skóry, zimna temperatura, działanie uczulające, nadmierne tarcie, szarpanie naskórka lub poślizg uniemożliwiający kontrolę ruchu. Dlatego rozdział ten traktuje środki poślizgowe nie jako sprawę poboczną, lecz jako jeden z fundamentów profesjonalnej praktyki masażu klasycznego.

Należy też wyraźnie powiedzieć: środek poślizgowy nie naprawia złej techniki. Nie usunie bólu spowodowanego nadmierną siłą, złym ułożeniem pacjenta, brakiem rozluźnienia, przeciwwskazaniami chorobowymi, pośpiechem, brakiem empatii albo niekompetencją masażysty. Jeśli masaż boli, nie wolno „dolać więcej oliwy” i kontynuować w ten sam sposób. Trzeba zatrzymać się, ocenić przyczynę, zmienić technikę, zmniejszyć siłę, poprawić pozycję, ogrzać pacjenta, zapytać o samopoczucie, a w razie potrzeby przerwać zabieg. Środek poślizgowy ma wspierać bezpieczną pracę, a nie maskować błędy.

5.1.2. Definicja i zakres pojęcia środka poślizgowego

Środek poślizgowy w masażu klasycznym to substancja lub preparat aplikowany na skórę pacjenta, na dłonie masażysty albo na oba te elementy, którego podstawowym zadaniem jest zmniejszenie tarcia powierzchniowego i umożliwienie płynnego, kontrolowanego, bezbolesnego prowadzenia chwytów masażu.

W szerokim ujęciu do środków poślizgowych zalicza się:

• talk;
• oliwę, w tym tradycyjnie stosowaną oliwę nicejską;
• wazelinę;
• lanolinę;
• mydło stosowane w określonych technikach lub jako środek pomocniczy;
• kremy emulsyjne;
• mleczka kosmetyczne;
• żele poślizgowe;
• oleje roślinne przeznaczone do masażu;
• preparaty syntetyczne lub mineralne przeznaczone do masażu;
• w pewnych sytuacjach preparaty wspomagające masaż, o ile są stosowane zgodnie z przeznaczeniem, zleceniem i zasadami bezpieczeństwa.

W ścisłym ujęciu kursu masażu klasycznego najczęściej wymienia się talk, oliwę nicejską, wazelinę, lanolinę i mydło. Jednak w praktyce współczesnej masażysta powinien znać również inne bezpieczne preparaty, pod warunkiem że są one przeznaczone do kontaktu ze skórą, mają znany skład, są nieprzeterminowane, nie wywołują podrażnień i są stosowane zgodnie z zasadami higieny oraz prawa.

Nie każdy preparat kosmetyczny nadaje się do masażu. Nie wolno improwizować za pomocą produktów spożywczych, olejów kuchennych, balsamów o intensywnym zapachu, preparatów zawierających alkohol, substancje drażniące, środki przeciwbólowe bez zlecenia, maści „na wszystko”, produktów nieprzeznaczonych do masażu ani substancji pochodzących z niewiadomego źródła. Masaż jest zabiegiem terapeutycznym, a nie domowym eksperymentem. Środek poślizgowy musi być bezpieczny, przewidywalny i profesjonalnie dobrany.

5.1.3. Cele stosowania środków poślizgowych

Stosowanie środków poślizgowych ma wiele celów. Nie sprowadza się wyłącznie do „żeby ręka się ślizgała”. Prawidłowo zastosowany preparat realizuje jednocześnie cele ochronne, techniczne, fizjologiczne, psychologiczne i organizacyjne.

5.1.3.1. Zmniejszenie tarcia

Podstawowym celem jest zmniejszenie tarcia między skórą pacjenta a dłonią masażysty. Tarcie powierzchniowe może powodować:

• szarpanie naskórka;
• zaczerwienienie;
• pieczenie;
• ból;
• otarcia;
• mikrourazy;
• marszczenie skóry;
• niekontrolowane przesuwanie się tkanek;
• utratę rytmu chwytu;
• zwiększony wysiłek masażysty.

Środek poślizgowy pozwala przenieść bodziec w głąb tkanek bez niepotrzebnego drażnienia warstwy powierzchniowej.

5.1.3.2. Ochrona skóry

Skóra jest narządem ochronnym. Jej uszkodzenie nie jest obojętne: może prowadzić do bólu, stanu zapalnego, nadkażenia, przebarwienia, wysuszenia, świądu, a u osób z cukrzycą, neuropatią, żylakami, obrzękami, niedożywieniem lub chorobami skóry – do poważniejszych powikłań. Środek poślizgowy chroni naskórek przed nadmiernym tarciem, szczególnie w masażu długim, intensywnym lub obejmującym duże powierzchnie ciała.

5.1.3.3. Umożliwienie prawidłowej techniki

Wiele chwytów masażu klasycznego wymaga, aby dłoń masażysty przesuwała się po skórze lub razem ze skórą, ale w kontrolowany sposób. Głaskanie wymaga płynności. Rozcieranie wymaga stabilnego kontaktu i możliwości wykonania ruchu kolistego, spiralnego, podłużnego lub poprzecznego bez zrywania naskórka. Ugniatanie wymaga, aby fałd skórno-mięśniowy mógł być uniesiony i opracowany bez bolesnego szczypania. Wałkowanie wymaga plastyczności tkanek i odpowiedniego poślizgu. Bez środka poślizgowego techniki te stają się trudniejsze, bardziej bolesne i mniej skuteczne.

5.1.3.4. Zmniejszenie bólu

Ból w masażu może wynikać z nadmiernego ucisku, ale także z tarcia, szarpania skóry, zimna, napięcia mięśniowego lub podrażnienia zakończeń nerwowych. Środek poślizgowy zmniejsza jeden z ważnych mechanizmów bólotwórczych: mechaniczne drażnienie powierzchni skóry. Dzięki temu pacjent łatwiej się rozluźnia, a masażysta może pracować spokojniej i bardziej precyzyjnie.

5.1.3.5. Poprawa komfortu termicznego i dotykowego

Niektóre środki poślizgowe, zwłaszcza oleje, dają uczucie ciepła i otulenia. Inne, na przykład żele wodne, mogą dawać lekki efekt chłodzący. Ważne jest, aby efekt ten był przewidywalny i dostosowany do pacjenta. Zimny olej wylany na skórę może wywołać odruchowe napięcie, skurcz naczyń i dyskomfort. Dlatego środek poślizgowy powinien być aplikacji w sposób przemyślany, zwykle po ogrzaniu w dłoniach masażysty.

5.1.3.6. Ułatwienie pracy masażysty

Odpowiedni poślizg zmniejsza konieczność używania nadmiernej siły. Masażysta, który nie musi „przecierać” skóry, może pracować bardziej ekonomicznie, wykorzystując masę ciała, ustawienie stawów i rytm ruchu. Zmniejsza to ryzyko przeciążeń u masażysty: bólu kciuków, nadgarstków, łokci, barków i pleców. Dbając o prawidłowe stosowanie środków poślizgowych, masażysta dba również o własne zdrowie zawodowe.

5.1.3.7. Ochrona tekstyliów i stanowiska pracy

Środki poślizgowe mogą brudzić, tłuszczyć i pozostawiać ślady. Dlatego ich stosowanie wymaga odpowiedniego przygotowania stołu, ręczników, podkładów i zabezpieczeń. Nie jest to powód, aby z nich rezygnować, lecz powód, aby stosować je profesjonalnie.

5.1.3.8. Wsparcie relacji terapeutycznej

Pacjent, który czuje, że jego skóra jest traktowana delikatnie, że masażysta nie szarpie, nie pociera zbyt mocno, nie zaskakuje zimnym preparatem i pyta o preferencje, łatwiej nabiera zaufania. Zaufanie zmniejsza lęk, napięcie i subiektywne odczuwanie bólu. Środek poślizgowy staje się therefore nie tylko substancją fizyczną, lecz także elementem kultury zabiegowej.

5.1.4. Fizjologiczne i mechaniczne podstawy działania środków poślizgowych

5.1.4.1. Skóra jako narząd wrażliwy na tarcie

Skóra składa się z naskórka, skóry właściwej i tkanki podskórnej. Naskórek, zwłaszcza warstwa rogowa, jest stosunkowo odporny na drobne uszkodzenia, ale przy suchym, intensywnym lub powtarzalnym tarciu może ulegać podrażnieniom. Warstwa rogowa zawiera keratynę, naturalne tłuszcze, czynnik nawilżający i chroni głębsze struktury. Gdy jest przesuszona, popękana, cienka, starcza, chorobowo zmieniona lub narażona na alkohol, detergenty i zapachy, staje się bardziej podatna na uszkodzenia.

Masaż bez poślizgu może powodować siły ścinające działające równolegle do powierzchni skóry. Siły te mogą rozciągać, marszczyć i zrywać delikatne połączenia między warstwami naskórka. Przy długim masażu pleców, kończyn lub brzucha takie działanie może prowadzić do zaczerwienienia, pieczenia, a nawet otarć. Środek poślizgowy redukuje te siły, pozwalając dłoni przesuwać się po warstwie preparatu, a nie bezpośrednio po suchej skórze.

5.1.4.2. Unerwienie skóry i próg bólu

Skóra zawiera liczne receptory dotyku, ciśnienia, temperatury i bólu. Nadmierne tarcie aktywuje nocyceptory, czyli receptory bólowe, oraz mechanoreceptory reagujące na nieprawidłowe obciążenie. Ból wywołuje napięcie mięśniowe, przyspieszenie oddechu, aktywację układu współczulnego i obronę tkanek. Dlatego zmniejszenie tarcia nie jest kwestią luksusu, lecz fizjologiczną koniecznością.

Prawidłowo zastosowany środek poślizgowy pozwala aktywować przede wszystkim receptory dotyku i ciśnienia w sposób kontrolowany, rytmiczny i niegroźny. To sprzyja rozluźnieniu, a nie obronie.

5.1.4.3. Krążenie skórne i temperatura

Tarcie może powodować miejscowe przekrwienie, ale przekrwienie wywołane bolesnym pocieraniem nie jest tym samym co przekrwienie powstałe w wyniku spokojnego, rytmicznego masażu. Bolesne tarcie może prowadzić do nadmiernego podrażnienia, obrzęku, wybroczyn lub mikrourazów. Środek poślizgowy umożliwia głębsze, ale łagodniejsze oddziaływanie na tkanki, bez nadmiernego drażnienia powierzchni.

Temperatura preparatu ma znaczenie. Zimny środek powoduje skurcz naczyń skórnych, odruchowe napięcie mięśni i dyskomfort. Too ciepły może parzyć, rozszerzać naczynia nadmiernie lub powodować uczucie duszności, szczególnie u osób starszych, z chorobami krążenia lub wrażliwą skórą. Optymalnie preparat powinien mieć temperaturę pokojową lub być delikatnie ogrzany w dłoniach masażysty.

5.1.4.4. Nawilżenie i bariera lipidowa

Naturalna bariera lipidowa skóry chroni przed utratą wody i wnikaniem substancji drażniących. Niektóre środki poślizgowe mogą tę barierę wspierać, inne mogą ją naruszać. Mydło, preparaty alkoholowe, mocno pachnące balsamy czy środki o nieodpowiednim pH mogą wysuszać skórę. Oleje i lanolina mogą tworzyć warstwę okluzyjną, która ogranicza parowanie wody, ale u niektórych osób może sprzyjać uczuciu ciężkości, potliwości, zaskórnikom lub podrażnieniom, jeśli jest stosowana niewłaściwie.

Dobór środka poślizgowego powinien uwzględniać stan skóry: suchą, tłustą, mieszaną, wrażliwą, atopową, naczyniową, dojrzałą, dziecięcą, chorobowo zmienioną lub po zabiegach dermatologicznych.

5.1.4.5. Układ nerwowy autonomiczny

Spokojny, przewidywalny, ciepły i bezbolesny dotyk z odpowiednim poślizgiem może sprzyjać aktywności przywspółczulnej: obniżeniu napięcia, zwolnieniu oddechu, poczuciu bezpieczeństwa. Szorstki, zimny, chaotyczny, bolesny lub zaskakujący dotyk aktywuje układ współczulny. Środek poślizgowy jest therefore jednym z czynników, które pomagają przekształcić masaż z mechanicznego tarcia w kontrolowany bodziec terapeutyczny.

5.1.5. Podstawowe zasady ogólne stosowania środków poślizgowych

5.1.5.1. Zasada bezpieczeństwa przede wszystkim

Środek poślizgowy nie może być stosowany, jeśli istnieje podejrzenie, że zaszkodzi pacjentowi. Bezpieczeństwo pacjenta jest ważniejsze niż wygoda masażysty, tempo pracy, zapach preparatu, tradycja gabinetu, oczekiwania pacjenta czy chęć „dokończenia zabiegu”.

Jeśli pacjent ma otwartą ranę, zmianę skórną, wysypkę, pęcherze, stan zapalny, infekcję, oparzenie, owrzodzenie, świeży krwiak, podejrzenie zakrzepicy, chorobę zakaźną lub inny stan wymagający oceny lekarskiej, masażysta nie powinien improwizować z preparatem. Należy odstąpić od masażu w danej okolicy lub całkowicie, skierować pacjenta do lekarza i udokumentować decyzję.

5.1.5.2. Zasada świadomej zgody

Pacjent ma prawo wiedzieć, jaki środek poślizgowy zostanie zastosowany. Masażysta powinien poinformować o rodzaju preparatu, jego zapachu, możliwych odczuciach, ewentualnych substancjach uczulających oraz możliwości rezygnacji. Zgoda musi być dobrowolna, świadoma i odwoływalna.

Nie wolno stosować preparatu wbrew woli pacjenta, nawet jeśli masażysta uważa go za lepszy. Nie wolno też wywierać presji: „proszę nie przesadzać”, „wszyscy tak mają”, „bez oliwy nie da się”, „to naturalne, więc na pewno nic nie będzie”. Pacjent ma prawo powiedzieć: „nie chcę tego zapachu”, „mam alergię”, „proszę użyć czegoś neutralnego”, „proszę nie stosować talku”, „proszę zrobić przerwę”.

5.1.5.3. Zasada indywidualizacji

Nie ma jednego środka poślizgowego dla wszystkich pacjentów, wszystkich okolic ciała i wszystkich rodzajów masażu. Trzeba brać pod uwagę:

• wiek;
• płeć;
• stan skóry;
• choroby współistniejące;
• alergie;
• leki miejscowe i ogólnoustrojowe;
• ciążę lub menstruację, jeśli w danym porządku medycznym i prawym mają znaczenie, przy czym w ramach niniejszego kursu okres ciąży i menstruacji są wymieniane wśród przeciwwskazań do masażu;
• rodzaj masażu: relaksacyjny, leczniczy, sportowy, kondycyjny, częściowy, ogólny;
• okolicę ciała: twarz, brzuch, klatka piersiowa, grzbiet, kończyny, stopy, dłonie, pośladki;
• czas trwania zabiegu;
• preferencje zapachowe pacjenta;
• ryzyko poślizgnięcia masażysty lub pacjenta;
• możliwość zanieczyszczenia tekstyliów;
• stan higieniczny gabinetu.

Indywidualizacja nie jest kaprysem. Jest obowiązkiem profesjonalisty.

5.1.5.4. Zasada czystości

Pojemniki, dłonie masażysty, ręczniki, podkłady i powierzchnie kontaktu muszą być czyste. Nie wolno zanurzać brudnych rąk w pojemniku z preparatem. Nie wolno używać tego samego aplikatora u wielu pacjentów bez dezynfekcji lub wymiany. Nie wolno stosować preparatów otwartych, zanieczyszczonych,改变 kolor, zapach, konsystencję lub przekroczonych terminów ważności.

Higiena środków poślizgowych jest częścią profilaktyki zakażeń. Masażysta ma obowiązek znać podstawowe zasady dezynfekcji rąk, czystości stanowiska, postępowania z tekstyliami i odpadami.

5.1.5.5. Zasada umiarkowanej ilości

Środka poślizgowego nie może być ani za mało, ani za dużo. Zbyt mała ilość powoduje tarcie, ból, szarpanie skóry i zwiększony wysiłek masażysty. Zbyt duża ilość powoduje utratę kontroli nad chwytem, ślizganie się dłoni, konieczność mocniejszego ucisku, ryzyko poślizgnięcia, brudzenie pościeli, dyskomfort pacjenta, uczucie duszności, przegrzania lub lepkości, a także trudności w usunięciu preparatu po zabiegu.

Ilość należy dobierać do okolicy, techniki i czasu trwania masażu. Twarz wymaga zwykle znacznie mniej preparatu niż grzbiet. Brzuch wymaga ostrożności i umiaru. Kończyny mogą wymagać większej ilości, ale nie nadmiernej. Masaż długi wymaga kontrolowanego uzupełniania preparatu, nie jednorazowego oblania pacjenta.

5.1.5.6. Zasada temperatury

Preparat nie może być zimny. Zimny olej, żel, krem lub talk mogą wywołać odruchowe napięcie, skurcz naczyń, drżenie, ból i niepokój. Masażysta powinien ogrzać preparat w dłoniach, sprawdzić temperaturę na własnej skórze, na przykład na wewnętrznej stronie przedramienia, i dopierothen aplikować na pacjenta.

Nie wolno też stosować preparatów przegrzanych. Wysoka temperatura może parzyć, szczególnie u osób z neuropatią, zaburzeniami czucia, cukrzycą, podeszłym wiekiem, chorobami naczyniowymi lub po lekach znieczulających miejscowo.

5.1.5.7. Zasada stopniowości

Środek poślizgowy powinien być aplikowany spokojnie, stopniowo, z zapowiedzią, bez zaskakiwania pacjenta. Masażysta nie powinien nagle wylewać preparatu na skórę, jeśli pacjent nie jest przygotowany. Lepiej najpierw ogrzać dłonie, wykonać kilka spokojnych głaskań, zapytać o zgodę i preferencje, a następnie nałożyć preparat w kontrolowany sposób.

5.1.5.8. Zasada ciągłości chwytu

W masażu klasycznym obowiązuje zasada, że nie wolno przerywać wykonywanego chwytu. Dotyczy to również aplikacji środka poślizgowego. Jeśli masażysta potrzebuje uzupełnić preparat, powinien zrobić to w sposób płynny, między chwytami lub podczas techniki, która na to pozwala, bez gwałtownego zrywania kontaktu z ciałem pacjenta.

Jeśli however konieczne jest przerwanie zabiegu, na przykład z powodu bólu, zawrotów głowy, duszności, reakcji alergicznej, wychłodzenia lub prośby pacjenta, bezpieczeństwo jest ważniejsze niż ciągłość chwytu. Po przerwie masaż należy rozpocząć od nowa, od technik przygotowujących.

5.1.5.9. Zasada obserwacji

Masażysta musi obserwować reakcję skóry i pacjenta na środek poślizgowy. Należy zwracać uwagę na:

• zaczerwienienie;
• świąd;
• pieczenie;
• wysypkę;
• obrzęk;
• pokrzywkę;
• łzawienie;
• kichanie;
• kaszel;
• duszność;
• zawroty głowy;
• nudności;
• niepokój;
• napięcie mięśni;
• zmianę oddechu;
• skargi pacjenta.

Jeśli pojawią się objawy niepożądane, należy natychmiast przerwać stosowanie preparatu, usunąć go w bezpieczny sposób, okryć pacjenta, ocenić stan ogólny i w razie potrzeby wezwać pomoc.

5.1.5.10. Zasada dokumentacji

Stosowany środek poślizgowy, jego rodzaj, ewentualne reakcje pacjenta, alergie, uwagi dotyczące zapachu, ilości, temperatury i tolerancji powinny być odnotowane w dokumentacji. Dokumentacja nie służy inwigilacji pacjenta, lecz bezpieczeństwu, ciągłości opieki i odpowiedzialności zawodowej.

5.1.6. Rodzaje środków poślizgowych i ich charakterystyka

5.1.6.1. Talk

Talk jest środkiem sypkim, traditionally stosowanym w masażu. Jego zaletą jest ability do zmniejszania tarcia bez pozostawiania tłustej warstwy. Może być stosowany w masażach powierzchownych, w niektórych technikach rozcierania, a także tam, gdzie pacjent nie toleruje oleju lub kremu.

Talk ma jednak istotne ograniczenia i zagrożenia:

• może pylić;
• może być wdychany;
• nie powinien być stosowany u osób z chorobami dróg oddechowych, astmą, przewlekłym kaszlem, mukowiscydozą, niewydolnością oddechową lub nadwrażliwością na pyły;
• nie powinien być aplikowany w sposób tworzący chmurę pyłu;
• nie powinien być stosowany na błony śluzowe, oczy, nos, usta ani otwarte rany;
• musi być produktem czystym, wolnym od azbestu i zanieczyszczeń;
• nie powinien być stosowany na skórę mokrą, ponieważ może tworzyć grudki i drażnić;
• może pozostawiać ślady na tekstyliach i powierzchniach.

Prawidłowa aplikacja talku polega na nałożeniu niewielkiej ilości na dłonie masażysty lub delikatnym rozprowadzeniu na skórze w sposób kontrolowany, bez wdychania pyłu. Lepiej użyć aplikatora, sitka lub metody nakładania warstwy cienkiej i równomiernej. Masażysta nie powinien „obsypywać” pacjenta z dużej wysokości ani tworzyć chmury pyłu.

Talk nie jest środkiem uniwersalnym. W masażu głębokim, długim, na dużych powierzchniach lub przy suchej skórze może okazać się niewystarczający. Może również wysuszać skórę wrażliwą.

5.1.6.2. Oliwa, w tym oliwa nicejska

Oliwa jest jednym z klasycznych środków poślizgowych. Zapewnia dobry poślizg, łatwo się rozprowadza, daje uczucie ciepła i może wspierać komfort skóry. Oliwa nicejska jest tradycyjnie wymieniana w literaturze masażu jako przykład preparatu stosowanego w praktyce.

Zalety oliwy:

• dobry poślizg;
• łatwa aplikacja;
• uczucie otulenia;
• możliwość pracy głębokiej bez szarpania skóry;
• stosunkowa przewidywalność działania.

Ograniczenia i zagrożenia:

• może plamić tekstylia;
• może jełczeć, jeśli jest źle przechowywana lub przeterminowana;
• może wywoływać reakcje uczuleniowe, choć zdarzają się rzadziej niż w przypadku niektórych olejków eterycznych;
• nie powinna być stosowana na uszkodzoną skórę bez oceny medycznej;
• nie powinna być używana w okolicach oczu, błon śluzowych ani otwartych ran;
• może powodować dyskomfort u osób źle znoszących tłuste konsystencje;
• wymaga dokładnego usunięcia po zabiegu, aby nie podrażniać skóry i nie brudzić odzieży.

Oliwa powinna być czysta, przeznaczona do użytku kosmetycznego lub masażu, przechowywana w zamkniętym, czystym pojemniku, z dala od światła i ciepła. Nie wolno używać oliwy kuchennej z niewiadomego źródła, jeśli nie jest to produkt przeznaczony do kontaktu ze skórą i spełniający wymogi bezpieczeństwa.

5.1.6.3. Wazelina

Wazelina jest preparatem tłustym, okluzyjnym, dobrze zmniejszającym tarcie. Może być stosowana w masażu, szczególnie tam, gdzie potrzebny jest trwały poślizg i ochrona bardzo suchej skóry.

Zalety:

• silny poślizg;
• trwałość warstwy;
• niska skłonność do szybkiego wchłaniania;
• ochrona przed tarciem.

Ograniczenia:

• jest ciężka i tłusta;
• trudno ją usunąć;
• może zatykać pory u osób skłonnych do zmian trądzikowych;
• może powodować uczucie przegrzania, ponieważ ogranicza parowanie;
• może brudzić pościel i odzież;
• nie powinna być stosowana na skórę zmienioną zapalnie, mokrą, z pęcherzami lub otwartymi ranami bez zlecenia;
• może utrudniać diagnostykę skórną, jeśli warstwa jest zbyt gruba.

Wazelina nie jest środkiem pierwszego wyboru w każdym masażu. Może być przydatna w określonych sytuacjach, ale wymaga umiaru i dokładnego usunięcia po zabiegu.

5.1.6.4. Lanolina

Lanolina jest substancją pochodzącą z wełny owczej, stosowaną jako środek natłuszczający i poślizgowy. Ma właściwości emulgujące i może wiązać wodę, przez co bywa stosowana w preparatach ochronnych.

Zalety:

• dobry poślizg;
• właściwości natłuszczające;
• możliwość stosowania w preparatach mieszanych.

Ograniczenia i zagrożenia:

• może uczulać osoby wrażliwe na lanolinę lub alkohole lanolinowe;
• ma charakter zwierzęcy, co może mieć znaczenie dla przekonań religijnych, kulturowych lub etycznych pacjenta;
• może być ciężka i tłusta;
• wymaga dokładnego usunięcia;
• nie powinna być stosowana na uszkodzoną skórę bez oceny medycznej.

Przed użyciem lanoliny lub preparatu ją zawierającego masażysta powinien zapytać pacjenta o alergię na lanolinę, wełnę lub składniki pochodzenia zwierzęcego. Jeśli pacjent prosi o produkt wegański lub wolny od składników odzwierzęcych, należy to uszanować, o ile jest to możliwe i nie narusza bezpieczeństwa zabiegu.

5.1.6.5. Mydło

Mydło bywa wymieniane jako środek wspomagający w niektórych technikach masażu lub jako preparat pomocniczy. Może zmniejszać tarcie, ale ma też działanie odtłuszczające i myjące.

Zalety:

• łatwo dostępny;
• może być stosowany w określonych technikach;
• pozwala na kontrolowany poślizg w niektórych przypadkach.

Ograniczenia:

• może wysuszać skórę;
• może zmieniać pH skóry;
• może podrażniać, jeśli zawiera detergenty, zapachy, barwniki lub konserwanty;
• wymaga spłukania lub usunięcia;
• nie powinien być stosowany na twarz, błony śluzowe, oczy, otwarte rany ani skórę wrażliwą bez ostrożności;
• może powodować dyskomfort, jeśli pozostanie na skórze.

Mydło nie jest uniwersalnym środkiem poślizgowym do masażu klasycznego. Jeśli jest stosowane, musi być łagodne, przeznaczone do kontaktu ze skórą, dokładnie usuwane, a pacjent nie może być narażony na wysuszenie lub podrażnienie.

5.1.6.6. Kremy i mleczka

Kremy i mleczka są środkami emulsyjnymi, łączącymi fazę wodną i tłuszczową. Mogą zapewniać umiarkowany poślizg, łatwo się rozprowadzać i być lepiej tolerowane przez osoby niechętnie nastawione do oleju.

Zalety:

• lżejsza konsystencja niż czyste tłuszcze;
• łatwiejsze usuwanie;
• możliwość nawilżenia;
• mniejsze plamienie tekstyliów;
• dobra tolerancja u wielu pacjentów.

Ograniczenia:

• mogą zawierać konserwanty, emulgatory, zapachy, barwniki i substancje uczulające;
• przy długim masażu mogą wysychać i wymagać uzupełniania;
• niektóre kremy mogą powodować uczucie lepkości;
• nie każdy krem kosmetyczny nadaje się do masażu leczniczego;
• mogą wchodzić w interakcje z lekami miejscowymi.

Wybór kremu powinien być podyktowany składem, przeznaczeniem, tolerancją pacjenta i rodzajem masażu. Nie wolno stosować kremów „przeciwbólowych”, „rozgrzewających”, „ziołowych” czy „farmakologicznych” bez wyraźnego zlecenia i wiedzy o przeciwwskazaniach.

5.1.6.7. Żele poślizgowe

Żele wodne lub żele dedykowane do masażu mogą zapewniać poślizg, łatwo się zmywać i być przyjemne w aplikacji. Często są lepiej akceptowane przez osoby nie lubiące tłustych preparatów.

Zalety:

• łatwe usuwanie;
• mniejsze brudzenie;
• możliwość chłodzącego lub neutralnego odczucia;
• dobra przyczepność do skóry;
• często hipoalergiczne formulacje.

Ograniczenia:

• mogą wysychać w trakcie długiego masażu;
• mogą wymagać częstszego uzupełniania;
• niektóre żele mogą być lepkie;
• mogą zawierać substancje uczulające;
• nie każdy żel nadaje się do masażu głębokiego.

Żel powinien być dobrany do techniki. W masażu powierzchownym i relaksacyjnym może być wystarczający. W masażu głębokim, długim lub sportowym może wymagać połączenia z innym preparatem albo częstszej reaplikacji.

5.1.6.8. Oleje roślinne i syntetyczne przeznaczone do masażu

Oprócz oliwy stosuje się inne oleje przeznaczone do masażu: na przykład olej z pestek winogron, olej jojoba, olej ze słodkich migdałów, olej sezamowy, olej lniany, oleje mineralne lub syntetyczne preparaty poślizgowe. Każdy z nich ma inne właściwości: lepkość, wchłanianie, stabilność oksydacyjną, zapach,potential alergenny i wpływ na skórę.

Zasady ogólne:

• olej musi być przeznaczony do masażu;
• powinien być świeży, czysty, przechowywany prawidłowo;
• nie wolno używać olejów jełczejących;
• należy pytać o alergie, zwłaszcza na orzechy, nasiona, lateks lub składniki botaniczne;
• nie wolno stosować olejków eterycznych bez wiedzy, wskazań, odpowiedniego rozcieńczenia i zgody pacjenta;
• olejki eteryczne mogą uczulać, podrażniać, wchodzić w interakcje z lekami, być niebezpieczne dla dzieci, kobiet w ciąży, osób z padaczką, astmą, chorobami skóry lub nowotworami;
• nie wolno obiecywać działań leczniczych oleju, jeśli nie ma na to dowodów i uprawnień.

Olej nie jest środkiem obojętnym. Jest substancją chemiczną kontaktującą ze skórą. Masażysta musi traktować go z odpowiedzialnością.

5.1.6.9. Preparaty wspomagające i farmakologiczne

W kursie masażu klasycznego rozróżnia się środki poślizgowe oraz środki wspomagające masaż, w tym preparaty farmakologiczne i wcierane. Środki poślizgowe służą głównie zmniejszeniu tarcia. Preparaty wspomagające mogą mieć dodatkowe działanie: chłodzące, rozgrzewające, przeciwzapalne, znieczulające miejscowo, keratolityczne, nawilżające lub lecznicze.

Stosowanie preparatów farmakologicznych wymaga szczególnej ostrożności:

• nie wolno ich stosować bez zlecenia lekarza lub bez wyraźnych wskazań;
• nie wolno mieszać kilku preparatów „na własną rękę”;
• nie wolno stosować maści przeciwbólowych jako sposobu na ukrycie bólu wywołanego błędnym masażem;
• nie wolno stosować środków drażniących u osób z chorobami skóry, neuropatią, cukrzycą, zaburzeniami krążenia, ciążą, karmieniem, nowotworami, padaczką, astmą lub alergią bez konsultacji medycznej;
• nie wolno nakładać preparatów pod opatrunki, plastry, kompresje lub okłady bez wiedzy medycznej;
• należy uwzględniać interakcje z lekami miejscowymi, transdermalnymi i ogólnoustrojowymi.

Masażysta nie jest lekarzem ani farmaceutą. Jeśli pacjent używa leków miejscowych, plastrów transdermalnych, maści na receptę, preparatów z niesteroidowymi lekami przeciwzapalnymi, kapsaicyną, mentolem, kamforą, salicylanami, kortykosteroidami, antybiotykami lub środkami przeciwgrzybiczymi, masażysta powinien zachować ostrożność, zapytać o zalecenia i w razie wątpliwości odstąpić od masażu lub skonsultować się z lekarzem.

5.1.7. Dobór środka poślizgowego do rodzaju masażu

5.1.7.1. Masaż relaksacyjny

W masażu relaksacyjnym celem jest zmniejszenie napięcia, uspokojenie oddechu, stworzenie poczucia bezpieczeństwa i komfortu. Środek poślizgowy powinien być łagodny, dobrze tolerowany, nieintensywnie pachnący, o temperaturze komfortowej, łatwy w aplikacji i usuwaniu.

Często lepiej sprawdzają się:

• lekkie oleje;
• kremy bezzapachowe;
• żele hipoalergiczne;
• mleczka neutralne.

Unikać należy:

• silnych zapachów;
• preparatów rozgrzewających;
• preparatów chłodzących o intensywnym działaniu;
• talku pylącego u osób wrażliwych;
• nadmiernej ilości tłustych substancji, jeśli pacjent nie lubi takiego odczucia.

Masaż relaksacyjny nie może boleć. Jeśli środek poślizgowy powoduje dyskomfort, zapach wywołuje nudności, a konsystencja jest nieprzyjemna, należy go zmienić lub odstąpić.

5.1.7.2. Masaż leczniczy

W masażu leczniczym środek poślizgowy ma umożliwić skuteczne, ale bezpieczne opracowanie tkanek. Dobór zależy od rozpoznania, zlecenia, okolicy, stanu skóry i celu zabiegu.

Wskazówki:

• przy tkankach napiętych i bolesnych lepiej zacząć od preparatu zapewniającego łagodny poślizg i stopniowo przechodzić do głębszych technik;
• przy obrzękach, żylakach, niewydolności żylnej należy unikać nadmiernego tarcia i głębokiego ucisku, stosować odpowiedni poślizg, ale nie „rozmasowywać” przeciwwskazań;
• przy stanach zapalnych, ranach, chorobach skóry masaż może być przeciwwskazany;
• przy masażu powłok brzusznych preparat nie powinien drażnić, wysuszać ani wywoływać nudności;
• przy masażu klatki piersiowej należy unikać zapachów mogących wywoływać duszność, kaszel lub alergię.

Masaż leczniczy wymaga rozsądku: środek poślizgowy ma wspierać terapię, a nie zastępować diagnostykę.

5.1.7.3. Masaż sportowy

Masaż sportowy może być intensywniejszy, ale nie oznacza to prawa do bólu ani do stosowania drażniących preparatów bez potrzeby. Przed wysiłkiem masaż powinien pobudzać, ale nie przeciążać. Po wysiłku może wspierać regenerację, ale nie wolno masować ostrego urazu, stanu zapalnego, krwawienia, udaru cieplnego, odwodnienia ani omdlenia.

Dobór środka:

• musi zapewniać poślizg przy szybszych technikach;
• nie powinien powodować nadmiernego poślizgu utrudniającego kontrolę;
• nie powinien zawierać substancji zakazanych w sporcie, jeśli pacjent jest sportowcem podlegającym regulacjom antydopingowym;
• nie powinien być stosowany na otarcia, pęcherze, ranы, stany zapalne;
• powinien być łatwo usuwalny, jeśli sportowiec ma trening lub zawody po masażu.

Masażysta pracujący ze sportowcami powinien znać podstawowe zasady antydopingowe i nie stosować preparatów, które mogą zawierać substancje niedozwolone lub ich metabolity. W razie wątpliwości należy użyć produktu o znanym składzie, certyfikowanym, bezpiecznym i udokumentowanym.

5.1.7.4. Masaż kondycyjny i rekonwalescencyjny

W stanach wyczerpania, rekonwalescencji, po chorobie, u osób starszych, wyniszczonych lub osłabionych skóra bywa cienka, sucha, wrażliwa, podatna na uszkodzenia. Środek poślizgowy powinien być łagodny, nawilżający, nietoksyczny, bezzapachowy lub delikatnie pachnący, łatwy do usunięcia i niedrażniący.

Należy unikać:

• intensywnego tarcia;
• zimnych preparatów;
• alkoholu;
• silnych olejków eterycznych;
• preparatów rozgrzewających;
• nadmiernej ilości ciężkich tłuszczów, jeśli pacjent źle je toleruje;
• długiego pozostawiania wilgotnej lub tłustej skóry bez okrycia.

Masaż kondycyjny ma wspierać regenerację, nie może więc obciążać skóry ani układu nerwowego.

5.1.7.5. Masaż twarzy

Skóra twarzy jest cienka, bogato unerwiona, wrażliwa, skłonna do podrażnień, zmian trądzikowych, przebarwień i reakcji alergicznych. Środek poślizgowy do masażu twarzy musi być:

• niekomedogenny;
• hipoalergiczny;
• bezzapachowy lub bardzo delikatnie pachnący;
• bezpieczny w okolicy oczu;
• łatwy do usunięcia;
• niedrażniący;
• niedopuszczający do kontaktu z spojówkami bez konieczności;
• dobrany do typu skóry.

Nie wolno stosować na twarz:

• olejków eterycznych bez kwalifikacji;
• preparatów z alkoholem;
• maści przeciwbólowych;
• środków rozgrzewających;
• talku w pobliżu oczu i nosa;
• ciężkich preparatów okluzyjnych u osób z trądzikiem, jeśli nie są wskazane;
• produktów nieprzeznaczonych do twarzy.

Masaż twarzy wymaga wyjątkowej delikatności. Środek poślizgowy ma chronić skórę, nie prowokować podrażnień ani zaskórników.

5.1.7.6. Masaż powłok brzusznych

Masaż powłok brzusznych jest szczególnie wrażliwy ze względu na narządy wewnętrzne, oddech, trawienie, napięcie emocjonalne i ewentualne przeciwwskazania. Środek poślizgowy powinien być łagodny, neutralny zapachowo, nietoksyczny, niedrażniący, łatwy do usunięcia.

Należy pamiętać:

• masaż powłok brzusznych nie powinien być wykonywany wcześniej niż 2 godziny po posiłku;
• jest przeciwwskazany przy wielu stanach chorobowych, między innymi chorobie wrzodowej z krwawieniami, kamicy wątrobowej i nerkowej, stanach zapalnych dróg żółciowych, chorobach jelit z owrzodzeniami, krwawieniami i przewlekłymi niedrożnościami, ostrych i podostrych zapaleniach narządów miednicy mniejszej, chorobach nowotworowych, chorobach pasożytniczych;
• w ramach niniejszego kursu okres ciąży i okres menstruacji są wymieniane wśród przeciwwskazań do masażu;
• nie wolno stosować preparatów „przeczyszczających”, „odchudzających”, „detoksykujących”, „rozpuszczających tłuszcz” ani innych o nieudowodnionym działaniu;
• nie wolno nakłaniać pacjenta do połykania preparatów ani stosować środków doustnych podczas masażu.

Brzuch wymaga szacunku. Środek poślizgowy nie może być pretekstem do naruszenia granic ani do obietnic leczniczych bez podstaw.

5.1.7.7. Masaż klatki piersiowej

Masaż klatki piersiowej może wpływać na oddech, krążenie i komfort emocjonalny. Środek poślizgowy powinien być:

• bezzapachowy lub delikatny;
• niedrażniący;
• nietoksyczny;
• łatwy do usunięcia;
• bezpieczny dla skóry wrażliwej;
• niestanowiący ryzyka dla osób z astmą, alergią, chorobami skóry lub po operacjach.

Nie wolno stosować:

• intensywnych olejków eterycznych;
• preparatów chłodzących lub rozgrzewających bez wskazań;
• środków mogących wywoływać kaszel, duszność, zawroty głowy lub nudności;
• preparatów na okolicę mostka, jeśli pacjent zgłasza ból w klatce piersiowej, kołatanie serca, duszność lub inne objawy alarmowe.

W takich przypadkach masaż należy przerwać i ocenić stan pacjenta, a w razie potrzeby wezwać pomoc.

5.1.7.8. Masaż grzbietu i kręgosłupa

Grzbiet jest dużym obszarem, często wymagającym większej ilości preparatu. Jednak nadmiar środka poślizgowego może powodować ślizganie się pacjenta na stole, utratę kontroli masażysty, brudzenie pościeli i dyskomfort. Należy stosować umiarkowaną ilość, równomiernie rozprowadzoną, z możliwością uzupełniania.

W masażu grzbietu szczególnie ważne jest:

• ochrona skóry przed tarciem;
• unikanie bolesnego ucisku wyrostków kolczystych;
• nieuciskanie okolicy nerkowej w sposób niebezpieczny;
• ostrożność w okolicy łopatek, żeber, karku i odcinka szyjnego;
• zapewnienie stabilnego ułożenia pacjenta.

Środek poślizgowy nie może być stosowany tak, aby pacjent „ślizgał się” po stole. To zwiększa ryzyko upadku, skręcenia szyi, przeciążenia barków i utraty bezpieczeństwa.

5.1.7.9. Masaż kończyn górnych i dolnych

Kończyny wymagają poślizgu, ale także kontroli ruchu. Zbyt dużo preparatu może utrudniać chwyt, zbyt mało powoduje tarcie. W masażu dłoni, stóp, palców, nadgarstków, łokci, kolan i stawów skokowych środek poślizgowy powinien umożliwiać precyzyjne techniki bez szarpania skóry.

Szczególna ostrożność dotyczy:

• osób z cukrzycą i neuropatią;
• osób z żylakami;
• osób z obrzękami;
• osób po urazach;
• osób z chorobami skóry stóp i dłoni;
• osób z łamliwością naczyń;
• osób przyjmujących leki przeciwzakrzepowe.

W tych przypadkach nie wolno stosować głębokiego tarcia, mocnego rozcierania ani oklepywania bez wskazań i bezpieczeństwa.

5.1.7.10. Masaż pośladków i okolic granicznych

Masaż pośladków może być elementem masażu kończyny dolnej lub grzbietu, ale wymaga profesjonalnego drapowania, zgody pacjenta, jasnej komunikacji i ścisłego przestrzegania granic. Środek poślizgowy powinien być wystarczający, aby zapobiec tarciu, ale nie może być pretekstem do dotykania okolic intymnych bez wyraźnego wskazania medycznego, kwalifikacji i zgody.

Okolice intymne nie są standardowym obszarem masażu klasycznego. Wszelki dotyk poza wskazaniami terapeutycznymi, komentarze o charakterze seksualnym, poufałość, żarty, naruszanie granic lub wykorzystywanie zależności pacjenta są niedopuszczalne i mogą stanowić poważne naruszenie etyki, prawa oraz godności osoby.

5.1.8. Dobór środka poślizgowego do stanu skóry pacjenta

5.1.8.1. Skóra sucha

Skóra sucha jest mniej elastyczna, bardziej podatna na pękanie, świąd, łuszczenie i podrażnienia. Wymaga preparatu, który zmniejsza tarcie i nie wysusza. Często lepsze będą oleje, kremy natłuszczające lub żele nawilżające niż talk czy mydło.

Należy unikać:

• alkoholu;
• detergentów;
• intensywnych zapachów;
• preparatów ściągających;
• długiego tarcia bez poślizgu;
• gorących okładów i przegrzewania.

Po masażu można zalecić delikatną pielęgnację emolientem, jeśli pacjent tego potrzebuje i nie ma przeciwwskazań. Masażysta nie powinien jednak przepisywać leków ani obietnic terapeutycznych.

5.1.8.2. Skóra tłusta i trądzikowa

Skóra tłusta i trądzikowa może reagować na ciężkie oleje, wazelinę, lanolinę i preparaty komedogenne. Lepiej stosować lekkie żele, emulsje niekomedogenne lub oleje o niskiej komedogenności, jeśli są bezpieczne i przeznaczone do masażu.

Należy unikać:

• zatykania porów;
• nadmiernego tłustego filmu;
• preparatów z olejami silnie komedogennymi;
• dotykania zmian trądzikowych w sposób drażniący;
• stosowania środków „na pryszcz” bez zlecenia dermatologicznego.

Jeśli pacjent ma aktywne zmiany zapalne, krosty, cysty, zakażenie lub otwarte rany, masaż w danej okolicy może być przeciwwskazany.

5.1.8.3. Skóra wrażliwa i atopowa

Skóra wrażliwa, atopowa, z egzemą, łuszczycą w okresie zaostrzenia, pokrzywką, świądem lub skłonnością do alergii wymaga wyjątkowej ostrożności. Preparat powinien być hipoalergiczny, bezzapachowy, bez barwników, bez alkoholu, bez olejków eterycznych, bez substancji drażniących, przebadany dermatologicznie.

Należy:

• zapytać o alergie;
• wykonać próbę uczuleniową, jeśli to możliwe i bezpieczne;
• unikać nowych preparatów bez wcześniejszej oceny;
• nie stosować masażu na zmienioną chorobowo skórę bez zgody lekarza;
• obserwować reakcję w trakcie zabiegu;
• przerwać przy świądzie, pieczeniu, wysypce, obrzęku lub duszności.

Skóra atopowa może reagować nie tylko na składnik, ale także na tarcie, ciepło, pot, zapach i stres. Masażysta musi być uważny.

5.1.8.4. Skóra dojrzała

Skóra osób starszych jest często cieńsza, sucha, mniej elastyczna, bardziej podatna na otarcia, wybroczyny i uszkodzenia. Naczynia krwionośne mogą być kruche. Preparat powinien być łagodny, dobrze poślizgowy, nietoksyczny, łatwy do usunięcia, niedrażniący.

Należy unikać:

• mocnego tarcia;
• talku pylącego;
• zimnych preparatów;
• ciężkich substancji trudnych do usunięcia, jeśli wymagają pocierania;
• olejków eterycznych bez wskazań;
• długiego pozostawiania skóry mokrej lub tłustej bez okrycia.

Masaż osób starszych wymaga wolnego tempa, dużej ilości podpór, ciepła i delikatności.

5.1.8.5. Skóra dziecięca

Skóra dzieci jest cieńsza, bardziej chłonna, bardziej podatna na podrażnienia, utratę ciepła i wchłanianie substancji. Nie wolno stosować u dzieci preparatów przeznaczonych dla dorosłych bez oceny bezpieczeństwa.

Zasady:

• używać produktów łagodnych, bezzapachowych, hipoalergicznych, przeznaczonych dla dzieci lub zatwierdzonych przez lekarza;
• unikać olejków eterycznych, mentolu, kamfory, salicylanów, alkoholu i substancji drażniących;
• nie stosować talku w sposób pylący, zwłaszcza u niemowląt i dzieci z chorobami dróg oddechowych;
• dbać o ciepło otoczenia;
• uzyskać zgodę opiekuna prawnego;
• nie naruszać intymności dziecka;
• nie zmuszać dziecka do znoszenia dyskomfortu.

Masaż u dzieci powinien być wykonywany przez osobę kompetentną, z zachowaniem szczególnych zasad ochrony małoletnich.

5.1.8.6. Skóra z neuropatią lub zaburzeniami czucia

U osób z cukrzycą, udarem, chorobami neurologicznymi, urazami rdzenia, neuropatią obwodową lub zaburzeniami czucia pacjent może nie poczuć bólu, temperatury, tarcia ani uszkodzenia skóry. Masażysta nie może polegać wyłącznie na słownej informacji pacjenta.

Należy:

• oglądać skórę przed, w trakcie i po masażu;
• stosować łagodne techniki;
• unikać mocnego tarcia;
• sprawdzać temperaturę preparatu na własnej skórze;
• nie stosować preparatów rozgrzewających ani chłodzących bez wskazań;
• przerwać przy zmianie koloru skóry, obrzęku, otarciu, krwiaku lub niepokojącym zapachu;
• skierować pacjenta do lekarza w razie jakichkolwiek wątpliwości.

Zaburzenia czucia nie są powodem do „mocniejszego masażu”. Są powodem do większej ostrożności.

5.1.8.7. Skóra z obrzękami, żylakami, zmianami naczyniowymi

Obrzęk, żylaki, przewlekła niewydolność żylna, teleangiektazje, wybroczyny, krwiaki, stany zapalne żył, świeże zakrzepy i owrzodzenia wymagają szczególnej ostrożności. Masaż może być przeciwwskazany, zwłaszcza przy ostrych stanach, zakrzepicy, zapaleniu żył, owrzodzeniach, stanach ropnych i krwawieniach.

Jeśli masaż jest dozwolony i wskazany:

• stosować odpowiedni poślizg, aby nie drażnić skóry;
• unikać głębokiego ucisku na zmienione żyły;
• nie „rozgniatać” obrzęku;
• nie stosować oklepywania bez wskazań;
• obserwować kolor, temperaturę, ból i napięcie skóry;
• przerwać przy nasileniu bólu, zaczerwienienia, ciepła, obrzęku lub sinicy.

Masażysta nie ma prawa samodzielnie leczyć zakrzepicy, zapalenia żył ani owrzodzeń. W razie podejrzenia takich stanów należy skierować pacjenta do lekarza.

5.1.8.8. Skóra z ranami, bliznami, zmianami pooperacyjnymi

Otwarte rany, świeże blizny, szwy, opatrunki, drenaże, miejsca po operacjach, krwiaki, stany zapalne i martwica wymagają ostrożności. Nie wolno nakładać środka poślizgowego na ranę, jeśli nie ma wyraźnego zlecenia medycznego i odpowiednich kwalifikacji.

Zasady:

• nie masować okolicy rany bez zgody lekarza;
• nie zrywać opatrunków;
• nie stosować preparatów do ran bez zlecenia;
• nie wcierać maści „na blizny” bez wskazań;
• chronić skórę wokół rany;
• obserwować sączenie, krwawienie, ból, zapach, zaczerwienienie, obrzęk;
• przerwać i skierować do lekarza w razie niepokojących objawów.

Blizna może być opracowywana w ramach rehabilitacji, ale tylko przez osobę kompetentną, zgodnie z zaleceniem i bez naruszania bezpieczeństwa.

5.1.9. Temperatura środka poślizgowego

Temperatura preparatu ma bezpośredni wpływ na rozluźnienie, ból, krążenie skórne i komfort pacjenta. Zimny środek poślizgowy może wywołać:

• odruchowe napięcie mięśni;
• skurcz naczyń skórnych;
• dreszcze;
• ból;
• niepokój;
• płytki oddech;
• trudności w rozluźnieniu.

Przegrzany środek może powodować:

• oparzenia;
• nadmierne rozszerzenie naczyń;
• spadek ciśnienia;
• zawroty głowy;
• nudności;
• osłabienie;
• potliwość;
• dyskomfort termiczny.

Zasady postępowania:

1. Preparat powinien mieć temperaturę pokojową lub być delikatnie ogrzany.
2. Masażysta powinien ogrzać preparat w dłoniach przed aplikacją.
3. Temperaturę należy sprawdzić na własnej skórze, na przykład na wewnętrznej stronie przedramienia.
4. Nie wolno stosować preparatów z mikrofalówki, grzejników, kąpieli wodnej o niekontrolowanej temperaturze ani gorących olejów bez odpowiednich urządzeń i procedur.
5. U osób z neuropatią, cukrzycą, chorobami naczyniowymi, podeszłym wiekiem, zaburzeniami czucia lub po lekach znieczulających temperatura musi być sprawdzana wyjątkowo starannie.
6. Jeśli pacjent zgłasza zimno, należy okryć go, przerwać aplikację zimnego preparatu, ogrzać pomieszczenie lub zastosować cieplejszy, ale bezpieczny środek.
7. Jeśli pacjent zgłasza pieczenie, gorąco, zawroty głowy lub nudności, należy przerwać stosowanie preparatu i ocenić stan.

Temperatura gabinetu również ma znaczenie. Temperatura powietrza powinna wynosić minimum 22°C, a w praktyce często optymalnie 23–25°C, szczególnie u dzieci, osób starszych, wychłodzonych, wychudzonych lub z zaburzeniami krążenia. Środek poślizgowy nie może być stosowany w zimnym pomieszczeniu z przeciągiem.

5.1.10. Ilość środka poślizgowego

Zbyt mała ilość preparatu powoduje tarcie, ból, szarpanie skóry, nierówne chwyty, zwiększony wysiłek masażysty i ryzyko mikrourazów. Zbyt duża ilość powoduje utratę kontroli, ślizganie się dłoni, konieczność mocniejszego ucisku, brudzenie, dyskomfort pacjenta, ryzyko poślizgnięcia, trudności w usuwaniu, uczucie lepkości, przegrzania lub duszności.

Zasady doboru ilości:

1. Ilość powinna być dostosowana do okolicy ciała.
2. Twarz wymaga zwykle bardzo małej ilości.
3. Brzuch wymaga umiaru i delikatności.
4. Grzbiet i kończyny mogą wymagać większej ilości, ale nie nadmiernej.
5. Dłonie i stopy wymagają poślizgu umożliwiającego precyzyjne techniki.
6. Masaż długi wymaga kontrolowanego uzupełniania preparatu.
7. Preparat należy rozprowadzać równomiernie, bez tworzenia kałuż, smug i nadmiernych warstw.
8. Jeśli skóra zaczyna „ciągnąć” pod dłonią, należy uzupełnić preparat w sposób spokojny.
9. Jeśli dłoń ślizga się bez kontroli, należy zmniejszyć ilość, osuszyć nadmiar lub zmienić preparat.
10. Nie wolno używać ilości „na zapas”, aby nie musieć później przerywać zabiegu.

Masażysta powinien rozwijać wyczucie ilości poprzez praktykę, edukację i obserwację reakcji pacjenta. Ilość nie jest sprawą gustu, lecz techniki i bezpieczeństwa.

5.1.11. Sposób aplikacji środka poślizgowego

5.1.11.1. Przygotowanie rąk masażysty

Przed aplikacją preparatu masażysta powinien:

• umyć i zdezynfekować ręce zgodnie z procedurami;
• zdjąć pierścionki, zegarek, bransoletki i inne elementy, które mogą drażnić skórę;
• sprawdzić, czy paznokcie są krótkie, gładkie i czyste;
• ogrzać dłonie;
• ocenić stan skóry rąk: czy nie są popękane, szorstkie, zakażone, obolałe lub przemęczone;
• przygotować preparat w czystym pojemniku;
• unikać kontaktu zanieczyszczonych rąk z opakowaniem.

Jeśli masażysta ma rany, zmiany skórne, infekcje, silne zmęczenie rąk, ból stawów lub inne przeciwwskazania ze strony własnego zdrowia, nie powinien wykonywać zabiegu.

5.1.11.2. Aplikacja na dłonie

Najczęściej preparat nakłada się najpierw na dłonie masażysty, a następnie rozprowadza na skórze pacjenta. Pozwala to kontrolować ilość, temperaturę i równomierność. Masażysta powinien rozetrzeć preparat między dłońmi, ogrzać go i dopierothen dotknąć pacjenta.

Nie wolno:

• lać zimnego preparatu bezpośrednio na skórę pacjenta bez przygotowania;
• tworzyć nadmiernych porcji;
• używać brudnych dłoni;
• aplikować preparatu w sposób zaskakujący;
• rozcierać zbyt mocno skóry przed rozpoczęciem masażu.

5.1.11.3. Aplikacja na skórę pacjenta

Preparat należy nakładać spokojnie, równomiernie, z wyczuciem, zwykle ruchami głaskania lub lekkiego rozprowadzania. Kierunek aplikacji powinien być zgodny z fizjologią i zasadami masażu, najczęściej wspomagając odpływ żylny i limfatyczny, ale bez mechanicznego „wciskania” preparatu siłą.

Wskazówki:

• twarz: bardzo mała ilość, delikatne rozprowadzenie, unikanie oczu, nosa, ust;
• brzuch: łagodne, spokojne ruchy, bez ucisku powodującego nudności;
• klatka piersiowa: ostrożność, brak intensywnych zapachów, obserwacja oddechu;
• grzbiet: równomierne rozprowadzenie, unikanie ślizgania pacjenta na stole;
• kończyny: poślizg umożliwiający głaskanie, rozcieranie i ugniatanie;
• dłonie i stopy: kontrola ilości, ochrona skóry, unikanie poślizgu na podłodze;
• pośladki: profesjonalne drapowanie, umiarkowana ilość, poszanowanie granic.

5.1.11.4. Uzupełnianie preparatu w trakcie masażu

W trakcie długiego masażu preparat może się wchłaniać, wysychać, ścierać lub tracić właściwości poślizgowe. Masażysta powinien uzupełniać go w sposób spokojny, bez przerywania rytmu zabiegu bardziej niż to konieczne.

Zasady:

• nie czekać, aż skóra zacznie boleć od tarcia;
• nie dodawać nadmiernej ilości „na wszelki wypadek”;
• ogrzewać nową porcję w dłoniach;
• zapowiedzieć pacjentowi, jeśli jest to potrzebne;
• obserwować reakcję skóry;
• w razie podrażnienia przerwać stosowanie danego preparatu.

5.1.11.5. Usuwanie preparatu po masażu

Po zakończeniu masażu preparat należy usunąć w sposób delikatny, aby nie podrażnić skóry i nie wychłodzić pacjenta. Można użyć ciepłych, wilgotnych ręczników, delikatnych chusteczek, łagodnego środka myjącego lub wody, w zależności od rodzaju preparatu.

Zasady:

• nie szorować skóry;
• nie używać zimnej wody bez potrzeby;
• nie zostawiać pacjenta mokrego lub tłustego na zimnie;
• osuszyć fałdy skórne, stopy, dłonie, pachy, pachwiny, jeśli są odsłonięte;
• okryć pacjenta;
• umożliwić odpoczynek 20–30 minut;
• poinstruować o ochronie przed wychłodzeniem;
• w razie potrzeby zalecić delikatną pielęgnację emolientem, jeśli pacjent tego potrzebuje i nie ma przeciwwskazań.

Usuwanie preparatu jest częścią zabiegu, nie czynnością pozbawioną znaczenia. Niewłaściwe usunięcie może powodować podrażnienie, wysuszenie, świąd, dyskomfort, plamienie odzieży lub uczucie ciężkości.

5.1.12. Próba uczuleniowa i reagowanie na alergie

5.1.12.1. Pytanie o alergie

Przed użyciem środka poślizgowego masażysta powinien zapytać pacjenta o:

• alergie skórne;
• alergie na kosmetyki;
• alergie na oleje roślinne, orzechy, nasiona, lateks, lanolinę, zapachy, konserwanty;
• astmę;
• pokrzywkę;
• egzemy;
• łuszczycę;
• atopowe zapalenie skóry;
• reakcje na olejki eteryczne;
• wcześniejsze reakcje na masaż, kremy, maści, plastry, perfumy;
• leki miejscowe i ogólnoustrojowe;
• choroby skóry;
• otwarte rany lub zmiany wymagające oceny lekarskiej.

Pytanie o alergie nie jest naruszeniem intymności. Jest obowiązkiem bezpieczeństwa.

5.1.12.2. Test uczuleniowy

Jeśli stosowany jest nowy preparat, szczególnie u osoby z historią alergii, masażysta powinien rozważyć próbę uczuleniową. Polega ona na nałożeniu bardzo małej ilości preparatu na niewielki fragment skóry, na przykład na wewnętrznej stronie przedramienia, i obserwowaniu reakcji przez odpowiedni czas, zależnie od procedury gabinetu i rodzaju preparatu. W praktyce często wystarczy kilkanaście do kilkudziesięciu minut obserwacji, a w przypadku produktów nowych lub ryzykownych – wcześniejsza próba dobowa, jeśli to możliwe.

Test uczuleniowy nie daje absolutnej gwarancji bezpieczeństwa, ale zmniejsza ryzyko. Nie wolno go pomijać u osób z wyraźną skłonnością do alergii, jeśli można go bezpiecznie wykonać.

5.1.12.3. Objawy reakcji niepożądanej

Objawy miejscowe:

• zaczerwienienie;
• świąd;
• pieczenie;
• kłucie;
• wysypka;
• pokrzywka;
• obrzęk;
• pęcherze;
• łuszczenie;
• ból;
• uczucie gorąca;
• uczucie zimna niewspółmierne do preparatu.

Objawy ogólne:

• duszność;
• świszczący oddech;
• kaszel;
• chrypka;
• obrzęk warg, języka, gardła;
• zawroty głowy;
• spadek ciśnienia;
• omdlenie;
• nudności;
• wymioty;
• biegunka;
• ból brzucha;
• niepokój;
• uczucie „zaciśnięcia gardła”;
• sinienie;
• zimny pot;
• szybkie tętno;
• utrata przytomności.

5.1.12.4. Postępowanie w razie reakcji alergicznej

Jeśli pojawią się objawy miejscowe:

1. Natychmiast przerwać stosowanie preparatu.
2. Delikatnie usunąć preparat z skóry, używając wody, łagodnego środka myjącego lub wilgotnego ręcznika, w zależności od rodzaju substancji.
3. Okryć pacjenta.
4. Zapytać o samopoczucie, oddech, zawroty głowy, obrzęk, świąd, ból.
5. Obserwować skórę i objawy ogólne.
6. Odnotować zdarzenie w dokumentacji.
7. Zalecić konsultację lekarską, jeśli objawy utrzymują się, nasilają lub budzą niepokój.
8. Nie stosować więcej danego preparatu u tego pacjenta bez wyjaśnienia przyczyny.

Jeśli pojawią się objawy ogólne lub podejrzenie wstrząsu anafilaktycznego:

1. Natychmiast przerwać masaż.
2. Wezwać pomoc medyczną, na przykład pod numer 112 lub 999.
3. Ułożyć pacjenta w pozycji bezpiecznej, zależnie od przytomności, oddechu i stanu krążenia.
4. Nie zostawiać pacjenta samego.
5. Monitorować oddech, przytomność, krążenie.
6. Jeśli pacjent ma własny adrenalinowy autostrzykawka i jest przytomny, zdolny do współpracy, wyraża zgodę oraz masażysta jest przeszkolony i uprawniony do pomocy w jej użyciu zgodnie z prawem i procedurami, można pomóc zgodnie z instrukcją pacjenta i lekarza. Nie wolno jednak podawać leków na własną rękę bez uprawnień.
7. Nie podawać jedzenia ani picia, jeśli pacjent ma duszność, obrzęk gardła, zaburzenia przytomności lub ryzyko zachłyśnięcia.
8. Odnotować zdarzenie, zachować opakowanie preparatu, numer serii i datę ważności, jeśli to możliwe i bezpieczne.

Reakcja alergiczna nie jest „drobnym dyskomfortem”. Może być stanem zagrażającym życiu.

5.1.13. Przeciwwskazania i sytuacje wymagające odstąpienia od stosowania środka poślizgowego

Środek poślizgowy nie może być stosowany, jeśli jego użycie grozi szkodą. Do sytuacji wymagających ostrożności lub odstąpienia należą:

• otwarte rany;
• krwawienie;
• stany ropne;
• ostre stany zapalne;
• choroby skóry z pęcherzami, wypryskami, przerwaniem ciągłości;
• grzybice, bakteryjne zakażenia skóry, wirusowe zmiany zakaźne;
• oparzenia;
• odmrożenia;
• świeże urazy;
• krwiaki;
• obrzęk bolesny, ciepły, zaczerwieniony;
• podejrzenie zakrzepicy żył głębokich;
• zapalenie żył;
• owrzodzenia podudzi;
• choroba nowotworowa bez zgody lekarza;
• choroby zakaźne ogólnoustrojowe;
• gorączka;
• stan ogólny pacjenta wymagający pomocy medycznej;
• znana alergia na składnik preparatu;
• nieznany skład preparatu;
• preparat przeterminowany, zanieczyszczony,改变 zapach, kolor, konsystencja;
• preparat nieprzeznaczony do masażu;
• preparat zawierający substancje drażniące bez wskazań;
• preparat farmakologiczny bez zlecenia;
• okoliczności, w których pacjent nie wyraża zgody;
• sytuacje, w których masażysta nie zna działania preparatu.

W wielu z tych przypadków nie tylko środek poślizgowy, ale cały masaż jest przeciwwskazany. Masażysta nie może lekceważyć przeciwwskazań pod pozorem „delikatnego masażu”, „tylko jednej okolicy”, „skoro pacjent chce” lub „inni tak mieli”.

5.1.14. Higiena, przechowywanie i kontrola jakości środków poślizgowych

5.1.14.1. Czystość pojemników

Pojemniki z preparatem muszą być czyste, zamknięte, opisane, nieuszkodzone. Nie wolno przelewać preparatów do nieopisanych butelek. Nie wolno używać opakowań po środkach chemicznych, spożywczych lub farmaceutycznych, jeśli nie są do tego przeznaczone i nie spełniają wymogów bezpieczeństwa.

5.1.14.2. Data ważności

Każdy preparat powinien mieć czytelną datę ważności lub numer serii umożliwiający identyfikację. Nie wolno stosować produktów przeterminowanych. Preparaty otwarte mają często krótszy okres przydatności niż zamknięte; należy przestrzegać zaleceń producenta i procedur gabinetu.

5.1.14.3. Warunki przechowywania

Środki poślizgowe należy przechowywać:

• w suchym, czystym miejscu;
• z dala od źródeł ciepła;
• z dala od bezpośredniego światła słonecznego;
• w zamkniętych opakowaniach;
• w temperaturze zgodnej z zaleceniami producenta;
• z dala od środków chemicznych, dezynfekcyjnych, pestycydów i substancji toksycznych;
• w sposób uniemożliwiający skażenie mikrobiologiczne;
• poza zasięgiem dzieci, jeśli gabinet nie jest do tego przystosowany.

Oleje jełczeją. Kremy i żele mogą rozwijać mikroorganizmy, jeśli są zanieczyszczone. Talk może chłonąć wilgoć i zanieczyszczenia. Wazelina i lanolina mogą ulegać degradacji lub skażeniu. Przechowywanie nie jest sprawą magazynową, lecz bezpieczeństwem pacjenta.

5.1.14.4. Zapobieganie skażeniu

Nie wolno:

• zanurzać brudnych rąk w pojemniku;
• używać wspólnych szpatułek bez dezynfekcji lub jednorazowości;
• dolewać starego preparatu do nowego;
• mieszać preparatów różnych producentów bez wiedzy;
• stosować preparatów, które zmieniły zapach, kolor, konsystencję lub zawierają ciała obce;
• używać preparatów po pacjencie z chorobą zakaźną bez odpowiedniego postępowania;
• przechowywać otwartych pojemników w nieczystym otoczeniu.

W profesjonalnym gabinecie należy stosować zasadę: preparat pobierany jest czystą, suchą, jednorazową lub zdezynfekowaną szpatułką, dłonicą lub dozownikiem, a nadmiar nie wraca do opakowania.

Koniec podrozdziału 5.1