7.7.1. Definicja i charakterystyka wałkowania

Wałkowanie (łac. volutatio, fr. roulage, niem. Walkung) jest siódmą podstawową techniką masażu klasycznego, o charakterze złożonym i unikalnym, stanowiącą połączenie trzech technik podstawowych: głaskania, rozcierania i ugniatania. Polega na chwytaniu fałdu skórno-podskórnego (lub skórno-mięśniowego) między palce i kciuk lub między obie dłonie i wykonywaniu rytmicznego ruchu „wałkowania” – przesuwania chwytu wzdłuż masowanej okolicy z jednoczesnym rolowaniem tkanek między palcami.

Wałkowanie jest techniką o szczególnym charakterze, ponieważ:

• Łączy elementy trzech technik – w jednym ciągłym ruchu zawiera komponentę głaskania (płynne przesuwanie rąk po skórze), rozcierania (przesuwanie tkanek względem struktur głębszych) i ugniatania (chwytanie i ściskanie tkanek).
• Angażuje pełną grubość tkanek miękkich – obejmuje skórę, tkankę podskórną, powięź powierzchowną i powierzchowne warstwy mięśni.
• Wykonuje się na fałdzie tkankowym – masażysta chwyta fałd skóry z tkanką podskórną (lub z powierzchowną warstwą mięśnia) i „wałkuje” go między palcami, przesuwając chwyt wzdłuż masowanej okolicy.
• Ma charakter ciągły i płynny – ruch wałkowania jest nieprzerwany, rytmiczny, bez szarpnięć i zatrzymań.

Charakterystyczną cechą wałkowania jest jego wizualna i palpacyjna „falowość” – masażysta tworzy na skórze pacjenta ruchomą falę tkankową, która przesuwa się wzdłuż masowanej okolicy, przypominając ruch wałka do ciasta lub falę morską. Ten charakterystyczny ruch nadaje technice nazwę „wałkowania”.

Podstawowe cechy prawidłowego wałkowania:

• Chwyt fałdu tkankowego – masażysta chwyta fałd skóry z tkanką podskórną między kciuk a pozostałe palce (lub między obie dłonie). Fałd powinien być na tyle gruby, aby umożliwić rolowanie, ale na tyle cienki, aby nie powodować bólu.
• Ruch rolowania – masażysta „roluje” fałd tkankowy między palcami, przesuwając chwyt wzdłuż masowanej okolicy. Ruch jest ciągły, płynny, rytmiczny.
• Kierunek dosercowy – wałkowanie jest wykonywane w kierunku zgodnym z przepływem krwi żylnej (od obwodu ku sercu), zgodnie z zasadą opisaną w rozdziale 6.2.
• Stała siła chwytu – siła, z jaką masażysta chwyta i roluje fałd tkankowy, powinna być stała w trakcie całego przejścia.
• Bezbolesność – prawidłowo wykonane wałkowanie nie powinno wywoływać bólu. Pacjent odczuwa wyraźny bodziec (chwytanie, ściskanie, rolowanie), ale nie ból.

W masażu klasycznym wałkowanie zajmuje około 3–5% całkowitego czasu zabiegu i jest stosowane jako technika uzupełniająca – po ugniataniu lub roztrząsaniu, przed końcowym głaskaniem uspokajającym. Jest techniką krótkotrwałą, ale wyraźnie odczuwalną przez pacjenta, o działaniu rozluźniającym lub pobudzającym w zależności od sposobu wykonania.

7.7.2. Działanie fizjologiczne wałkowania

Wałkowanie, jako technika złożona łącząca elementy głaskania, rozcierania i ugniatania, wywołuje złożone, wielopoziomowe reakcje fizjologiczne:

A. Działanie mechaniczne na tkanki

• Rozciąganie skóry i tkanki podskórnej – wałkowanie rozciąga skórę i tkankę podskórną w trzech wymiarach, poprawiając ich elastyczność i przesuwalność względem struktur głębszych.
• Rozbijanie zrostów skórno-podskórnych – wałkowanie rozbija patologiczne zrosty między skórą a tkanką podskórną lub między tkanką podskórną a powięzią, przywracając prawidłową przesuwalność tkanek.
• Mobilizacja tkanki tłuszczowej – wałkowanie przemieszcza i rozciąga komórki tłuszczowe tkanki podskórnej, co jest wykorzystywane w masażu antycellulitowym.
• Rozciąganie powięzi powierzchownej – wałkowanie rozciąga powięź powierzchowną, poprawiając jej elastyczność i przesuwalność.
• Rozciąganie powierzchownych warstw mięśni – wałkowanie angażuje powierzchowne warstwy mięśni, rozciągając je i poprawiając ich elastyczność.

B. Działanie na układ krążenia i limfatyczny

• Intensywne przekrwienie skóry i tkanki podskórnej – wałkowanie wywołuje silne przekrwienie czynne masowanych tkanek, zwiększając przepływ krwi o 80–150% w stosunku do wartości spoczynkowych.
• Wspomaganie odpływu żylnego – wałkowanie wykonywane w kierunku dosercowym przemieszcza krew żylną ku sercu, wspomagając pracę zastawek żylnych.
• Wspomaganie odpływu limfatycznego – wałkowanie przemieszcza chłonkę w kierunku najbliższych węzłów chłonnych, zmniejszając obrzęki i wspomagając detoksykację tkanek.
• Poprawa mikrokrążenia – wałkowanie poprawia krążenie w naczyniach włosowatych skóry i tkanki podskórnej, zwiększając wymianę gazową i metaboliczną.

C. Działanie na układ nerwowy

• Stymulacja receptorów skórnych – wałkowanie intensywnie stymuluje ciałka Meissnera (receptory dotyku), ciałka Paciniego (receptory ucisku i wibracji), receptory Merkel (receptory ciśnienia) i wolne zakończenia nerwowe (receptory bólu i temperatury).
• Stymulacja proprioceptorów – wałkowanie angażujące powierzchowne warstwy mięśni stymuluje wrzeciona mięśniowe i receptory Golgiego.
• Aktywacja mechanizmu bramki kontrolnej bólu – intensywna stymulacja włókien Aβ przez wałkowanie hamuje przewodzenie impulsów bólowych na poziomie rdzenia kręgowego.
• Uwalnianie neuromediatorów – wałkowanie stymuluje uwalnianie endorfin, serotoniny i oksytocyny, co prowadzi do zmniejszenia bólu i poprawy samopoczucia.
• Regulacja układu autonomicznego – wolne wałkowanie aktywuje układ parasympatyczny (rozluźnienie), szybkie wałkowanie aktywuje układ sympatyczny (pobudzenie).

D. Działanie na skórę

• Poprawa elastyczności i jędrności skóry – regularne wałkowanie stymuluje fibroblasty do produkcji kolagenu i elastyny, poprawiając strukturę skóry.
• Poprawa krążenia skórnego – wałkowanie wywołuje intensywne przekrwienie skóry, co prowadzi do jej zaróżowienia, ocieplenia i poprawy trofiki.
• Stymulacja gruczołów łojowych i potowych – wałkowanie pobudza wydzielanie sebum i potu, poprawiając nawilżenie skóry.
• Złuszczanie martwego naskórka – mechaniczne tarcie w trakcie wałkowania usuwa warstwę martwych komórek naskórka.
• Redukcja cellulitu – wałkowanie jest podstawową techniką stosowaną w masażu antycellulitowym. Rozciąga i przemieszcza komórki tłuszczowe, rozbija zrosty tkanki łącznej i poprawia krążenie w tkance podskórnej.

E. Działanie na tkankę mięśniową

• Rozluźnienie powierzchownych warstw mięśni – wolne wałkowanie rozluźnia powierzchowne warstwy mięśni, zmniejszając napięcie mięśniowe.
• Pobudzenie powierzchownych warstw mięśni – szybkie, energiczne wałkowanie pobudza powierzchowne warstwy mięśni, zwiększając napięcie mięśniowe.
• Rozciąganie włókien mięśniowych – wałkowanie rozciąga włókna mięśniowe powierzchownych warstw mięśni, poprawiając ich elastyczność.

7.7.3. Technika wykonania wałkowania – opis szczegółowy

A. Pozycja masażysty

Masażysta stoi lub siedzi w pozycji umożliwiającej swobodne wykonywanie ruchów wałkowania. Ciało masażysty jest rozluźnione, ramiona opuszczone, łokcie lekko zgięte. Masażysta powinien mieć stabilną pozycję, umożliwiającą przeniesienie siły z tułowia na ręce.

B. Pozycja rąk – wariant podstawowy

Chwyt fałdu tkankowego:

• Masażysta układa kciuk po jednej stronie fałdu tkankowego, a pozostałe palce (2., 3., 4. lub wszystkie cztery) po drugiej stronie.
• Kciuk i palce tworzą „szczypce” lub „pierścień” wokół fałdu.
• Fałd jest chwytany na tyle pewnie, aby nie wyślizgnął się z rąk, ale na tyle delikatnie, aby nie powodować bólu.

Ruch wałkowania:

• Masażysta „roluje” fałd tkankowy między kciukiem a palcami, przesuwając chwyt wzdłuż masowanej okolicy.
• Ruch jest ciągły, płynny, rytmiczny – przypomina ruch wałka do ciasta lub falę morską.
• Kciuk i palce naprzemiennie „przechodzą” przez fałd, tworząc ruch rolowania.

C. Pozycja rąk – wariant dwuręczny

Chwyt fałdu tkankowego oburącz:

• Masażysta chwyta fałd tkankowy oburącz – obie dłonie obejmują fałd z dwóch stron.
• Ręce przesuwają się wzdłuż masowanej okolicy, „wałkując” fałd między sobą.

Zastosowanie: Masaż dużych powierzchni (grzbiet, uda, pośladki), masaż wałów mięśnia czworobocznego.

D. Pozycja rąk – wariant spiralny (nowa technika)

Chwyt fałdu tkankowego z ruchem spiralnym:

• Masażysta chwyta fałd tkankowy i wykonuje ruch wałkowania z jednoczesnym ruchem spiralnym (śrubowym).
• Ruch spiralny zwiększa zakres oddziaływania na tkanki i intensyfikuje efekt rozcierania.

Zastosowanie: Masaż kończyn (palce, śródręcze, przedramię, ramię, udo), masaż okolic o złożonej anatomii.

E. Parametry wałkowania

Siła chwytu:

• Wałkowanie rozluźniające: siła mała do umiarkowanej (20–50 mmHg),
• Wałkowanie standardowe: siła umiarkowana (40–70 mmHg),
• Wałkowanie pobudzające: siła umiarkowana do dużej (60–90 mmHg).

Prędkość:

• Wałkowanie rozluźniające: wolne (1–2 przejścia na sekundę),
• Wałkowanie standardowe: umiarkowane (2–3 przejścia na sekundę),
• Wałkowanie pobudzające: szybkie (3–5 przejść na sekundę).

Grubość fałdu:

• Wałkowanie delikatne (twarz, szyja): fałd cienki (2–3 mm),
• Wałkowanie standardowe (kończyny, grzbiet): fałd średni (5–10 mm),
• Wałkowanie intensywne (uda, pośladki): fałd gruby (10–20 mm).

Czas trwania:

• Na jedną okolicę: 15–45 sekund,
• Powtórzenie: minimum dwukrotnie (rozdział 6.12).

F. Zasady wykonania wałkowania

• Zasada ciągłości – wałkowanie jest wykonywane w sposób ciągły, bez przerw. Każde wałkowanie jest powtarzane minimum dwukrotnie.
• Zasada kierunku dosercowego – wałkowanie jest wykonywane w kierunku zgodnym z przepływem krwi żylnej.
• Zasada stopniowania siły – masażysta rozpoczyna od małej siły chwytu i stopniowo ją zwiększa, obserwując reakcję pacjenta.
• Zasada bezbolesności – dobrze wykonane wałkowanie nie powinno wywoływać bólu.
• Zasada rytmiczności – wałkowanie jest wykonywane w stałym, równomiernym rytmie.
• Zasada dostosowania – parametry wałkowania (siła, prędkość, grubość fałdu) są dostosowywane do okolicy ciała, stanu tkanek i celu terapeutycznego.

7.7.4. Zastosowanie wałkowania

Wałkowanie jest stosowane w następujących sytuacjach klinicznych:

A. Masaż kończyn

• Palce i śródręcze – wałkowanie spiralne palców, wałkowanie spiralne śródręcza. Stosowane w masażu kończyny górnej, w stanach po urazach rąk, w chorobie zwyrodnieniowej stawów rąk.
• Przedramię i ramię – wałkowanie podłużne przedramienia i ramienia. Stosowane w masażu kończyny górnej, w stanach po urazach, w zespołach bólowych.
• Podudzie i udo – wałkowanie podłużne podudzia i uda. Stosowane w masażu kończyny dolnej, w stanach po urazach, w chorobie zwyrodnieniowej stawów.
• Stawy – wałkowanie okolic stawów (nadgarstek, łokieć, kolano, staw skokowy). Stosowane w masażu stawów, w chorobie zwyrodnieniowej, w stanach po urazach.

B. Masaż grzbietu i kręgosłupa

• Wałkowanie wałów mięśnia czworobocznego,
• Wałkowanie mięśni przykręgosłupowych,
• Wałkowanie okolic łopatek.

Stosowane w masażu grzbietu, w zespołach bólowych kręgosłupa, w napięciowym bólu głowy, w nerwicach.

C. Masaż mięśnia czworobocznego i karku

• Wałkowanie wałów mięśnia czworobocznego,
• Wałkowanie mięśni karku.

Stosowane w masażu mięśnia czworobocznego, w napięciowym bólu głowy, w nerwicach, w stanach stresowych.

D. Masaż klatki piersiowej

• Wałkowanie mięśni międzyżebrowych,
• Wałkowanie mięśni piersiowych.

Stosowane w masażu klatki piersiowej (w ułożeniu na boku), w chorobach układu oddechowego.

E. Masaż antycellulitowy

• Wałkowanie ud, pośladków, brzucha. Stosowane w masażu antycellulitowym, w otyłości, w zaburzeniach krążenia obwodowego.

F. Masaż twarzy

• Wałkowanie delikatne okolic twarzy (policzki, czoło). Stosowane w masażu kosmetycznym twarzy, w masażu relaksacyjnym.

G. Masaż sportowy

• Wałkowanie mięśni przed wysiłkiem (pobudzające) lub po wysiłku (rozluźniające). Stosowane w masażu sportowym treningowym i regeneracyjnym.

7.7.5. Wykonanie powolne – działanie rozluźniające

A. Parametry

• Siła chwytu: mała do umiarkowanej (20–50 mmHg),
• Prędkość: wolna (1–2 przejścia na sekundę),
• Grubość fałdu: mała do umiarkowanej,
• Czas trwania: dłuższy (30–45 sekund na jedną okolicę),
• Rytm: spokojny, równomierny, płynny.

B. Mechanizm działania rozluźniającego

• Wolne, rytmiczne wałkowanie rozciąga skórę, tkankę podskórną i powierzchowne warstwy mięśni w sposób stopniowy, bez gwałtownych zmian napięcia.
• Wolne wałkowanie stymuluje receptory Golgiego w ścięgnach i powięzi, co wywołuje odruchowe hamowanie napięcia mięśniowego (autogenic inhibition).
• Wolne wałkowanie aktywuje układ parasympatyczny, prowadząc do ogólnego rozluźnienia, zwolnienia akcji serca, obniżenia ciśnienia tętniczego i pogłębienia oddechu.
• Wolne wałkowanie stymuluje uwalnianie endorfin i oksytocyny, co prowadzi do zmniejszenia bólu, poprawy samopoczucia i głębokiego relaksu.
• Wolne wałkowanie poprawia krążenie krwi i chłonki, przyspieszając usuwanie metabolitów i zmniejszając obrzęki.

C. Zastosowanie

• Masaż relaksacyjny,
• Masaż w stanach wzmożonego napięcia mięśniowego,
• Masaż w nerwicach i stanach stresowych,
• Masaż w stanach po udarze mózgu (faza spastyczna),
• Masaż w fibromialgii,
• Masaż końcowy (faza uspokajająca zabiegu),
• Masaż osób starszych i dzieci.

7.7.6. Wykonanie energiczne – działanie pobudzające

A. Parametry

• Siła chwytu: umiarkowana do dużej (60–90 mmHg),
• Prędkość: szybka (3–5 przejść na sekundę),
• Grubość fałdu: umiarkowana do dużej,
• Czas trwania: krótszy (15–25 sekund na jedną okolicę),
• Rytm: energiczny, dynamiczny.

B. Mechanizm działania pobudzającego

• Szybkie, energiczne wałkowanie intensywnie stymuluje wrzeciona mięśniowe, co wywołuje odruchowe zwiększenie napięcia mięśniowego.
• Szybkie wałkowanie aktywuje układ sympatyczny, prowadząc do przyspieszenia akcji serca, podwyższenia ciśnienia tętniczego i ogólnego pobudzenia.
• Szybkie wałkowanie stymuluje uwalnianie adrenaliny i noradrenaliny, co prowadzi do zwiększenia gotowości do wysiłku.
• Szybkie wałkowanie intensywnie poprawia krążenie krwi w masowanych tkankach, przygotowując mięśnie do wysiłku.
• Szybkie wałkowanie intensywnie rozciąga tkanki, poprawiając ich elastyczność i zakres ruchu.

C. Zastosowanie

• Masaż sportowy (przedstartowy, treningowy),
• Masaż w stanach obniżonego napięcia mięśniowego (porażenia wiotkie, zaniki mięśniowe),
• Masaż kondycyjny w rekonwalescencji,
• Masaż stymulacyjny,
• Masaż antycellulitowy (intensywny).

7.7.7. Warianty wałkowania stosowane w masażu poszczególnych okolic

A. Masaż kończyny górnej

• Wałkowanie palców (podłużne, spiralne),
• Wałkowanie śródręcza (spiralne),
• Wałkowanie przedramienia,
• Wałkowanie ramienia,
• Wałkowanie mięśnia naramiennego.

B. Masaż kończyny dolnej

• Wałkowanie palców stopy,
• Wałkowanie śródstopia,
• Wałkowanie podudzia,
• Wałkowanie uda,
• Wałkowanie pośladków.

C. Masaż grzbietu i kręgosłupa

• Wałkowanie wałów mięśnia czworobocznego,
• Wałkowanie mięśni przykręgosłupowych,
• Wałkowanie okolic łopatek.

D. Masaż mięśnia czworobocznego

• Wałkowanie wałów mięśnia czworobocznego (górna, środkowa, dolna część).

E. Masaż klatki piersiowej

• Wałkowanie mięśni międzyżebrowych (w ułożeniu na boku).

F. Masaż twarzy

• Wałkowanie delikatne policzków,
• Wałkowanie delikatne czoła.

7.7.8. Przeciwwskazania do wałkowania

Wałkowanie, jako technika angażująca pełną grubość tkanek miękkich, ma szereg przeciwwskazań:

A. Przeciwwskazania bezwzględne

• Ostre stany zapalne skóry i tkanki podskórnej – wałkowanie w obrębie tkanek objętych ostrym stanem zapalnym jest bezwzględnie przeciwwskazane.
• Choroby skóry z pęcherzami, wypryskami i przerwaniem ciągłości – wałkowanie w obrębie zmienionej chorobowo skóry jest przeciwwskazane.
• Świeże urazy – wałkowanie w obrębie świeżych urazów jest przeciwwskazane.
• Krwotoki lub zagrożenie ich wystąpienia – wałkowanie jest przeciwwskazane u pacjentów ze skazą krwotoczną, małopłytkowością, hemofilią.
• Zapalenie żył i świeże zakrzepy – wałkowanie w obrębie zajętej okolicy jest bezwzględnie przeciwwskazane.
• Stany ropne – wałkowanie w obrębie tkanek objętych procesem ropnym jest bezwzględnie przeciwwskazane.
• Łamliwość kości – wałkowanie w obrębie okolic o zwiększonej łamliwości kości jest przeciwwskazane.
• Choroby nowotworowe – wałkowanie w obrębie guza i okolicznych tkanek jest bezwzględnie przeciwwskazane.
• Okres ciąży – wałkowanie powłok brzusznych jest przeciwwskazane.
• Okres menstruacji – wałkowanie powłok brzusznych jest przeciwwskazane.

B. Przeciwwskazania względne

• Zaawansowana miażdżyca – wałkowanie może być wykonywane z minimalną siłą, po konsultacji z lekarzem.
• Cukrzyca z neuropatią – wałkowanie może być wykonywane z zmniejszoną siłą, ze szczególną kontrolą reakcji tkanek.
• Osteoporoza – wałkowanie może być wykonywane z minimalną siłą, z unikaniem okolic o zwiększonej łamliwości.
• Skóra bardzo cienka lub wrażliwa – wałkowanie może być wykonywane z minimalną siłą, z małą grubością fałdu.

C. Sytuacje wymagające modyfikacji

• Pacjent z obniżonym progiem bólu – wałkowanie jest wykonywane z minimalną siłą, z ciągłym monitorowaniem reakcji pacjenta.
• Pacjent z zaburzeniami czucia – wałkowanie jest wykonywane z szczególną ostrożnością, z minimalną siłą.
• Dzieci i osoby starsze – wałkowanie jest wykonywane z minimalną siłą, krótkim czasie trwania.
• Skóra sucha lub podrażniona – wałkowanie jest wykonywane z zastosowaniem środka poślizgowego, z minimalną siłą.

7.7.9. Różnica między wałkowaniem a innymi technikami

Wałkowanie jest techniką unikalną, ale może być mylone z innymi technikami masażu klasycznego. Poniżej przedstawiono zasadnicze różnice:

A. Wałkowanie vs. głaskanie

• Głaskanie – ręce przesuwają się po powierzchni skóry, bez chwytania fałdu tkankowego.
• Wałkowanie – masażysta chwyta fałd tkankowy i „roluje” go między palcami, przesuwając chwyt wzdłuż masowanej okolicy.

B. Wałkowanie vs. rozcieranie

• Rozcieranie – ręce przesuwają skórę i tkanki miękkie nad strukturami głębszymi (kości, ścięgna). Ruch jest kolisty lub spiralny.
• Wałkowanie – masażysta chwyta fałd tkankowy i „roluje” go między palcami. Ruch jest liniowy, wzdłuż masowanej okolicy.

C. Wałkowanie vs. ugniatanie

• Ugniatanie – masażysta chwyta mięsień, unosi go, ściska i uwalnia. Ruch jest cykliczny (chwyt–ścisk–uwolnienie).
• Wałkowanie – masażysta chwyta fałd tkankowy i „roluje” go między palcami, przesuwając chwyt wzdłuż masowanej okolicy. Ruch jest ciągły, płynny.

D. Wałkowanie vs. roztrząsanie

• Roztrząsanie – masażysta chwyta kończynę lub mięsień i wykonuje ruchy potrząsające o dużej amplitudzie.
• Wałkowanie – masażysta chwyta fałd tkankowy i „roluje” go między palcami, przesuwając chwyt wzdłuż masowanej okolicy.

E. Podsumowanie

Wałkowanie jest jedyną techniką masażu klasycznego, która łączy w jednym ciągłym ruchu elementy głaskania, rozcierania i ugniatania. Jest techniką unikalną, o złożonym działaniu fizjologicznym i szerokim zastosowaniu klinicznym.

7.7.10. Podsumowanie

Wałkowanie jest siódmą podstawową techniką masażu klasycznego, o charakterze złożonym i unikalnym, stanowiącą połączenie trzech technik podstawowych: głaskania, rozcierania i ugniatania. Polega na chwytaniu fałdu skórno-podskórnego (lub skórno-mięśniowego) między palce i wykonywaniu rytmicznego ruchu „wałkowania” – przesuwania chwytu wzdłuż masowanej okolicy z jednoczesnym rolowaniem tkanek między palcami.

Wałkowanie wywołuje złożone reakcje fizjologiczne: rozciąganie skóry i tkanki podskórnej, rozbijanie zrostów, poprawę krążenia, stymulację receptorów skórnych i proprioceptorów, regulację napięcia mięśniowego i ogólne rozluźnienie lub pobudzenie. Jest stosowane w szerokim zakresie wskazań klinicznych: od masażu kończyn, przez masaż grzbietu i kręgosłupa, po masaż antycellulitowy i masaż sportowy.

Wałkowanie ma dwukierunkowe działanie: powolne wałkowanie (mała siła, wolna prędkość) działa rozluźniająco, energiczne wałkowanie (duża siła, szybka prędkość) działa pobudzająco. Masażysta powinien dostosować parametry wałkowania do celu terapeutycznego i indywidualnych cech pacjenta.

Prawidłowe wykonanie wałkowania wymaga od masażysta precyzji, kontroli siły chwytu, rytmiczności i umiejętności dostosowania parametrów do reakcji pacjenta. Dobrze wykonane wałkowanie nie powinno wywoływać bólu. Masażysta powinien zawsze rozpoczynać od małej siły chwytu i stopniowo ją zwiększać, obserwując reakcję pacjenta.