7.1.1. Definicja i znaczenie głaskania

Głaskanie (łac. effleuratio, fr. effleurage) jest podstawową, najdelikatniejszą i jednocześnie najważniejszą techniką masażu klasycznego. Polega na ciągłym, rytmicznym, płaskim przesuwaniu powierzchni dłoniowej rąk masażysty po skórze pacjenta, w ściśle określonym kierunku, z określoną siłą nacisku i prędkością, przy zachowaniu ciągłego kontaktu rąk z tkankami. Głaskanie jest techniką, w której ręce masażysty nie odrywają się od skóry pacjenta – przesuwanie odbywa się w sposób płynny, bez szarpnięć, bez przerw i bez zmiany kierunku w trakcie pojedynczego przejścia.

Głaskanie jest techniką o fundamentalnym znaczeniu dla masażu klasycznego z następujących powodów:

Głaskanie rozpoczyna każdy zabieg masażu – niezależnie od tego, czy jest to masaż ogólny, czy częściowy, głaskanie jest zawsze pierwszą techniką stosowaną na masowanej okolicy. Stanowi fazę adaptacyjną zabiegu, przygotowującą tkanki do intensywniejszych bodźców.

Głaskanie kończy każdy zabieg masażu – ostatnią techniką stosowaną przed zakończeniem masażu jest głaskanie uspokajające, które normalizuje pobudzenie tkanek i układu nerwowego, przywraca stan równowagi i zapewnia pacjentowi łagodne wyjście ze stanu stymulacji.

Głaskanie jest stosowane między innymi technikami – w trakcie zabiegu masażu głaskanie jest stosowane jako technika przejściowa między kolejnymi, bardziej intensywnymi chwytami (np. między rozcieraniem a ugniataniem). Zapewnia płynność zabiegu i ciągłość kontaktu rąk masażysty z tkankami pacjenta.

Głaskanie jest techniką diagnostyczną – dzięki delikatnemu kontaktowi rąk z tkankami masażysta ocenia stan skóry, temperaturę, napięcie mięśniowe, obecność obrzęków, zwłóknień, punktów bolesnych i innych zmian patologicznych.

Głaskanie jest techniką terapeutyczną – samodzielnie wywołuje szereg efektów fizjologicznych: poprawia krążenie skórne, rozluźnia mięśnie, uspokaja układ nerwowy, zmniejsza ból i poprawia samopoczucie pacjenta.

W masażu klasycznym głaskanie zajmuje około 20–30% całkowitego czasu zabiegu. W masażu relaksacyjnym udział głaskania może być większy (do 40–50%), w masażu stymulacyjnym – mniejszy (10–15%).

7.1.2. Działanie fizjologiczne głaskania

Głaskanie, mimo swojej pozornej prostoty i delikatności, wywołuje złożone, wielopoziomowe reakcje fizjologiczne w organizmie:

A. Działanie na skórę

• Poprawa krążenia skórnego – mechaniczne przesunięcie dłoni po skórze powoduje rozszerzenie naczyń włosowatych skóry i zwiększenie przepływu krwi. Skóra masowanej okolicy staje się cieplejsza, zaróżowiona, lepiej odżywiona.
• Złuszczanie martwego naskórka – delikatne tarcie mechaniczne usuwa warstwę martwych komórek naskórka (stratum corneum), odsłaniając młodsze, lepiej ukrwione warstwy skóry.
• Stymulacja gruczołów łojowych i potowych – głaskanie pobudza wydzielanie sebum i potu, co poprawia nawilżenie i elastyczność skóry.
• Poprawa elastyczności i jędrności skóry – regularne głaskanie stymuluje fibroblasty do produkcji kolagenu i elastyny, co poprawia strukturę skóry.
• Poprawa trofiki skóry – zwiększony przepływ krwi dostarcza więcej tlenu i substancji odżywczych do komórek skóry.

B. Działanie na tkankę podskórną i mięśnie

• Rozluźnienie napięcia mięśniowego – wolne, rytmiczne głaskanie aktywuje receptory czuciowe skóry i tkanki podskórnej, co prowadzi do odruchowego zmniejszenia napięcia mięśni szkieletowych. Mechanizm ten jest pośredniczony przez układ parasympatyczny i odruchy segmentarne rdzenia kręgowego.
• Poprawa krążenia w tkance podskórnej – głaskanie przemieszcza krew i chłonkę w kierunku dosercowym, zmniejszając zastój i obrzęk.
• Przygotowanie tkanek do intensywniejszych technik – głaskanie rozgrzewa tkanki, zwiększa ich elastyczność i przygotowuje do rozcierania, ugniatania i oklepywania.

C. Działanie na układ krążenia i limfatyczny

• Wspomaganie odpływu żylnego – głaskanie wykonywane w kierunku dosercowym mechanicznie przemieszcza krew żylną ku sercu, wspomagając pracę zastawek żylnych.
• Wspomaganie odpływu limfatycznego – głaskanie przemieszcza chłonkę w kierunku najbliższych węzłów chłonnych, zmniejszając obrzęki i wspomagając detoksykację tkanek.
• Zwiększenie powrotu żylnego do serca – masaż głaskaniem zwiększa objętość krwi powracającej do prawego przedsionka, co prowadzi do zwiększenia objętości wyrzutowej serca (mechanizm Franka-Starlinga).

D. Działanie na układ nerwowy

• Uspokojenie układu nerwowego – wolne, rytmiczne głaskanie (prędkość 5–10 cm/s, siła mała) aktywuje układ parasympatyczny, prowadząc do zwolnienia akcji serca, obniżenia ciśnienia tętniczego, pogłębienia oddechu i ogólnego rozluźnienia.
• Pobudzenie układu nerwowego – szybkie, energiczne głaskanie (prędkość 20–30 cm/s, siła umiarkowana) aktywuje układ sympatyczny, prowadząc do przyspieszenia akcji serca, zwiększenia napięcia mięśniowego i ogólnego pobudzenia.
• Aktywacja mechanizmu bramki kontrolnej bólu – stymulacja mechanoreceptorów skóry (ciałka Meissnera, receptory Merkel) przez głaskanie aktywuje włókna Aβ, które hamują przewodzenie impulsów bólowych (Aδ i C) na poziomie rogów tylnych rdzenia kręgowego. Jest to mechanizm przeciwbólowy głaskania.
• Uwalnianie endorfin – rytmiczne głaskanie stymuluje uwalnianie endogennych opioidów (endorfin, enkefalin), co prowadzi do zmniejszenia odczuwania bólu i poprawy samopoczucia.

E. Działanie psychologiczne

• Budowanie zaufania – delikatne, spokojne głaskanie na początku zabiegu buduje zaufanie pacjenta do masażysty, zmniejsza lęk i napięcie emocjonalne.
• Relaksacja – rytmiczne głaskanie wprowadza pacjenta w stan głębokiego rozluźnienia, zbliżony do stanu medytacji.
• Poprawa samopoczucia – głaskanie stymuluje uwalnianie serotoniny i oksytocyny, co prowadzi do poprawy nastroju i poczucia bezpieczeństwa.

7.1.3. Znaczenie diagnostyczne głaskania

Głaskanie jest nie tylko techniką terapeutyczną, ale również ważnym narzędziem diagnostycznym. W trakcie głaskania wstępnego masażysta ocenia:

A. Stan skóry

• Temperatura – skóra masowanej okolicy powinna być ciepła. Obniżona temperatura może wskazywać na zaburzenia krążenia obwodowego, podwyższona – na stan zapalny.
• Kolor – prawidłowa skóra jest bladoróżowa. Zaczerwienienie może wskazywać na stan zapalny lub przekrwienie, bladość – na niedokrwienie, zasinienie – na zastój żylny.
• Elastyczność – prawidłowa skóra jest elastyczna, łatwo przesuwa się nad tkankami głębszymi. Obniżona elastyczność może wskazywać na odwodnienie, starzenie się lub chorobę tkanki łącznej.
• Wilgotność – prawidłowa skóra jest lekko wilgotna. Nadmierna suchość może wskazywać na odwodnienie lub chorobę skóry, nadmierna wilgotność – na nadpotliwość.
• Grubość – ocena grubości skóry i tkanki podskórnej.

B. Stan tkanek głębszych

• Napięcie mięśniowe – masażysta ocenia, czy mięśnie są rozluźnione, napięte, czy w stanie skurczu. Wzmożone napięcie mięśniowe może wskazywać na ból, stres, chorobę neurologiczną.
• Obecność obrzęków – masażysta ocenia, czy w masowanej okolicy występuje obrzęk (np. obrzęk limfatyczny, obrzęk zastoinowy).
• Obecność zwłóknień i zrostów – masażysta wyczuwa pod palcami ewentualne zgrubienia, guzki, pasma zwłókniałe.
• Punkty bolesne – masażysta identyfikuje punkty, w których pacjent odczuwa ból przy ucisku (punkty spustowe, punkty bolesne).
• Obecność zmian patologicznych – masażysta wyczuwa ewentualne guzy, torbiele, powiększone węzły chłonne.

C. Reakcja pacjenta

• Reakcja na dotyk – masażysta ocenia, czy pacjent reaguje na dotyk spokojnie, czy z napięciem, bólem, odruchem obronnym.
• Próg bólu – masażysta ocenia, przy jakiej sile nacisku pacjent zaczyna odczuwać dyskomfort lub ból.
• Reakcja emocjonalna – masażysta obserwuje mimikę, oddech, napięcie mięśniowe pacjenta w odpowiedzi na dotyk.

Informacje diagnostyczne uzyskane w trakcie głaskania wstępnego są wykorzystywane do dostosowania techniki masażu do indywidualnych potrzeb pacjenta: wyboru siły nacisku, tempa masażu, okolic wymagających szczególnego opracowania i okolic, które należy omijać.

7.1.4. Zasady wykonania głaskania

Prawidłowe wykonanie głaskania wymaga przestrzegania następujących zasad:

A. Zasada ciągłego kontaktu

Ręce masażysty muszą pozostawać w ciągłym kontakcie ze skórą pacjenta przez cały czas trwania głaskania. Oderwanie rąk od skóry jest równoznaczne z przerwaniem chwytu (rozdział 6.13). Przejście między pierwszym a drugim powtórzeniem głaskania powinno być płynne, bez odrywania rąk.

B. Zasada kierunku dosercowego

Głaskanie jest wykonywane w kierunku zgodnym z przepływem krwi żylnej i chłonki – od obwodu ku sercu (rozdział 6.2). Wyjątek stanowią głaskania diagnostyczne i adaptacyjne, które mogą być wykonywane w obu kierunkach.

C. Zasada płaskiego przylegania

Powierzchnia dłoniowa rąk masażysty powinna płasko przylegać do skóry pacjenta. Nie należy masować czubkami palców ani krawędzią dłoni – cała powierzchnia dłoni (lub opuszki palców w przypadku głaskania delikatnego) powinna kontaktować się ze skórą.

D. Zasada rytmiczności

Głaskanie powinno być wykonywane w sposób rytmiczny, z stałą prędkością i stałą siłą nacisku. Rytmiczność jest kluczowa dla efektu relaksacyjnego i dla aktywacji mechanizmów neurofizjologicznych.

E. Zasada stopniowania siły

Siła nacisku w głaskaniu jest dostosowywana do okolicy ciała, stanu tkanek i celu terapeutycznego. Masażysta powinien rozpoczynać od siły minimalnej i stopniowo ją zwiększać, obserwując reakcję pacjenta.

F. Zasada powtarzania

Każde głaskanie jest wykonywane minimum dwukrotnie (rozdział 6.12). Oba powtórzenia powinny być identyczne pod względem kierunku, siły i prędkości.

G. Zasada nieprzerywania

Głaskanie nie może być przerwane w trakcie przejścia (rozdział 6.13). Masażysta musi doprowadzić każde przejście do końca, zanim zmieni pozycję rąk lub przejdzie do kolejnego chwytu.

H. Zasada dostosowania do okolicy

Technika głaskania jest dostosowywana do kształtu i wielkości masowanej okolicy:

• na dużych, płaskich powierzchniach (grzbiet, udo) – głaskanie całą dłonią,
• na małych, wypukłych powierzchniach (stawy, palce) – głaskanie opuszkami palców lub kciukami,
• na okolicach wklęsłych (dół pachowy, dół podkolanowy) – głaskanie dopasowane do kształtu okolicy.

7.1.5. Podział ze względu na siłę wykonania

Głaskanie dzieli się na trzy warianty w zależności od siły nacisku:

A. Muskanie (głaskanie bardzo delikatne)

Siła nacisku: 5–15 mmHg (minimalna, ledwo wyczuwalna).

Technika: Opuszki palców lub cała dłoń delikatnie muskają skórę, praktycznie bez nacisku. Ruch jest bardzo wolny (2–5 cm/s), lekki, delikatny.

Zastosowanie:

• początek masażu u pacjentów szczególnie wrażliwych (dzieci, osoby starsze, pacjenci z nerwicą),
• masaż twarzy i okolic szczególnie delikatnych (powieki, okolice oczu, szyja),
• faza końcowa masażu relaksacyjnego,
• masaż w stanach ostrych (gdy intensywniejsze techniki są przeciwwskazane),
• masaż diagnostyczny (ocena stanu tkanek).

Działanie: Uspokajające, relaksujące, przeciwbólowe (poprzez aktywację mechanizmu bramki kontrolnej bólu).

B. Głaskanie średniej mocy

Siła nacisku: 15–40 mmHg (umiarkowana, wyraźnie wyczuwalna).

Technika: Cała dłoń lub opuszki palców przylegają do skóry z umiarkowanym naciskiem. Ruch jest płynny, rytmiczny, z prędkością 8–15 cm/s.

Zastosowanie:

• standardowe głaskanie w masażu leczniczym,
• faza wstępna i końcowa masażu ogólnego,
• masaż kończyn, grzbietu, klatki piersiowej,
• głaskanie między intensywniejszymi technikami.

Działanie: Poprawa krążenia, rozluźnienie mięśni, przygotowanie tkanek do intensywniejszych technik.

C. Głaskanie mocne (głębokie)

Siła nacisku: 40–60 mmHg (duża, wyraźny ucisk na tkanki).

Technika: Cała dłoń z wyraźnym naciskiem przesuwa się po skórze, angażując tkankę podskórną i powierzchowne warstwy mięśni. Ruch jest wolniejszy (5–10 cm/s), z wyraźnym oporem tkanek.

Zastosowanie:

• masaż okolic o grubej tkance podskórnej (pośladki, uda),
• masaż sportowy (treningowy, regeneracyjny),
• głaskanie w masażu tkanek głębokich,
• faza wstępna masażu u osób o dużej masie mięśniowej.

Działanie: Intensywna poprawa krążenia, głębokie rozluźnienie mięśni, przygotowanie tkanek do rozcierania i ugniatania.

7.1.6. Podział ze względu na kierunek wykonania

Głaskanie dzieli się na trzy warianty w zależności od kierunku przesuwania rąk:

A. Głaskanie podłużne

Kierunek: Wzdłuż osi długiej masowanej okolicy (np. wzdłuż kończyny, wzdłuż kręgosłupa).

Technika: Ręce masażysty przesuwają się równolegle do osi długiej masowanej okolicy, od obwodu ku centrum (w kierunku dosercowym).

Zastosowanie:

• masaż kończyn (od palców ku barkowi / od stopy ku pachwinie),
• masaż grzbietu (od kości krzyżowej ku odcinkowi szyjnemu),
• masaż mięśnia czworobocznego (od kresy karkowej do wyrostków barkowych).

Przykłady z praktyki:

• głaskanie podłużne przedramienia (od nadgarstka ku łokciowi),
• głaskanie podłużne ramienia (od łokcia ku barkowi),
• głaskanie podłużne uda (od kolana ku pachwinie),
• głaskanie podłużne grzbietu (od kości krzyżowej ku karkowi).

B. Głaskanie poprzeczne

Kierunek: Prostopadle do osi długiej masowanej okolicy (np. w poprzek kończyny, w poprzek kręgosłupa).

Technika: Ręce masażysty przesuwają się prostopadle do osi długiej masowanej okolicy, obejmując całą szerokość masowanego obszaru.

Zastosowanie:

• masaż przestrzeni międzyżebrowych (od mostka ku kręgosłupowi),
• masaż poprzeczny grzbietu (od linii środkowej ku liniom pachowym),
• masaż poprzeczny kończyn (obejmujący całą szerokość kończyny).

Przykłady z praktyki:

• głaskanie poprzeczne w przestrzeniach międzyżebrowych,
• głaskanie poprzeczne grzbietu (poprzecznie ułożonymi rękami),
• głaskanie poprzeczne uda (3 pasma).

C. Głaskanie okrężne

Kierunek: Ruch kolisty lub spiralny wokół masowanej okolicy.

Technika: Ręce masażysty wykonują ruchy koliste lub spiralne, obejmując masowaną okolicę ze wszystkich stron.

Zastosowanie:

• masaż stawów (okolice kostek, nadgarstka, kolana, łokcia),
• masaż brzucha (wokół pępka, wzdłuż okrężnicy),
• masaż twarzy (wokół oczu, wokół ust),
• masaż głowy.

Przykłady z praktyki:

• głaskanie okrężne wokół kostek stawu skokowego,
• głaskanie spiralne palców,
• głaskanie eliptyczne czoła,
• głaskanie ósemkowe stawu promieniowo-nadgarstkowego.

7.1.7. Przeciwwskazania do głaskania

Głaskanie, jako najdelikatniejsza technika masażu, ma najmniej przeciwwskazań spośród wszystkich technik masażu klasycznego. Niemniej jednak istnieją sytuacje, w których głaskanie jest przeciwwskazane lub wymaga modyfikacji:

A. Przeciwwskazania bezwzględne

• Choroby skóry z pęcherzami, wypryskami i przerwaniem ciągłości – głaskanie w obrębie zmian skórnych jest przeciwwskazane ze względu na ryzyko uszkodzenia naskórka, nadkażenia bakteryjnego i rozsiewu zmian.
• Oparzenia i odmrożenia – głaskanie w obrębie oparzonej lub odmrożonej skóry jest przeciwwskazane.
• Świeże rany i blizny – głaskanie w obrębie świeżych ran (do 2 tygodni) i świeżych blizn (do 4 tygodni) jest przeciwwskazane.
• Stany zapalne skóry – głaskanie w obrębie skóry objętej ostrym stanem zapalnym (zapalenie tkanki podskórnej, róża, zapalenie naczyń limfatycznych) jest przeciwwskazane.
• Choroby zakaźne skóry – głaskanie w obrębie skóry objętej chorobą zakaźną (grzybica, świerzb, opryszczka) jest przeciwwskazane.

B. Przeciwwskazania względne

• Zaawansowana miażdżyca – głaskanie może być wykonywane z minimalną siłą, ale wymaga szczególnej ostrożności.
• Zapalenie żył i świeże zakrzepy – głaskanie w obrębie zajętej okolicy jest przeciwwskazane, ale głaskanie okolic sąsiadujących może być wykonane z minimalną siłą.
• Łamliwość kości – głaskanie może być wykonywane z minimalną siłą, ale wymaga szczególnej ostrożności.
• Okres ciąży – głaskanie powłok brzusznych jest przeciwwskazane, głaskanie innych okolic może być wykonywane ze zmniejszoną siłą.

C. Sytuacje wymagające modyfikacji

• Skóra bardzo sucha lub wrażliwa – głaskanie jest wykonywane z zastosowaniem środka poślizgowego (oliwa, lanolina), z minimalną siłą.
• Skóra z tendencją do siniaków – głaskanie jest wykonywane z minimalną siłą, bez ucisku.
• Pacjent z zaburzeniami czucia – głaskanie jest wykonywane ze szczególną ostrożnością, z ciągłym monitorowaniem reakcji pacjenta.
• Pacjent z nerwicą lub lękiem przed dotykiem – głaskanie jest wykonywane bardzo delikatnie, powoli, z uprzedzeniem pacjenta o każdym ruchu.

7.1.8. Technika wykonania głaskania – opis szczegółowy

A. Pozycja masażysty

Masażysta stoi lub siedzi w pozycji umożliwiającej swobodne, płynne wykonywanie ruchów. Ciało masażysty jest rozluźnione, ramiona opuszczone, łokcie lekko zgięte. Masażysta nie powinien pochylać się nad pacjentem ani napinać ramion – ruch powinien wychodzić z tułowia i ramion, nie z nadgarstków.

B. Pozycja rąk

• Głaskanie całą dłonią – dłoń jest płaska, palce złączone (lub lekko rozstawione), kciuk lekko odwiedziony. Cała powierzchnia dłoniowa (od nadgarstka do opuszek palców) przylega do skóry pacjenta.
• Głaskanie opuszkami palców – opuszki palców (2., 3., 4. lub wszystkich pięciu) delikatnie kontaktują się ze skórą. Stosowane w masażu twarzy, szyi, okolic delikatnych.
• Głaskanie kciukami – kciuki przesuwają się po skórze, pozostałe palce stabilizują rękę. Stosowane w masażu małych okolic (palce, stawy).
• Głaskanie grzebyczkowe – palce są zgięte w stawach śródręczno-paliczkowych, a grzbiety paliczków przesuwają się po skórze. Stosowane w masażu dużych powierzchni (grzbiet, uda).
• Głaskanie paliczkowe – drugie paliczki palców przesuwają się po skórze. Stosowane w masażu grzbietu i klatki piersiowej.

C. Ruch

Ruch głaskania jest płynny, ciągły, rytmiczny. Masażysta przesuwa ręce po skórze ze stałą prędkością i stałą siłą nacisku. Nie należy wykonywać ruchów szarpanych, przerywanych ani zmieniać kierunku w trakcie przejścia.

Prędkość:

• głaskanie relaksacyjne: 5–10 cm/s (wolne),
• głaskanie standardowe: 10–15 cm/s (umiarkowane),
• głaskanie stymulacyjne: 15–30 cm/s (szybkie).

Siła nacisku:

• muskanie: 5–15 mmHg,
• głaskanie średnie: 15–40 mmHg,
• głaskanie mocne: 40–60 mmHg.

D. Oddychanie masażysty

Masażysta powinien oddychać spokojnie, równomiernie, w rytm wykonywanych ruchów. Wstrzymywanie oddechu prowadzi do napięcia mięśni masażysty i obniżenia płynności ruchów.

7.1.9. Warianty głaskania stosowane w masażu poszczególnych okolic

W zależności od okolicy ciała, głaskanie przybiera różne formy:

A. Masaż kończyn

• głaskanie podłużne (jedną ręką, oburącz),
• głaskanie poprzeczne,
• głaskanie pierścieniowe (obejmujące kończynę ze wszystkich stron),
• głaskanie pętlowe,
• głaskanie siodełkowe,
• głaskanie łódkowe,
• głaskanie paliczkowe,
• głaskanie grzebyczkowe.

B. Masaż grzbietu

• głaskanie odcinkowe,
• głaskanie podłużne (linie pachowe),
• głaskanie czterema palcami po bokach kręgosłupa,
• głaskanie poprzeczne w przestrzeniach międzyżebrowych,
• głaskanie ręka przed ręką,
• głaskanie kciukami dookoła wyrostków kolczystych,
• głaskanie dookoła łopatek,
• głaskanie drugimi paliczkami.

C. Masaż twarzy

• głaskanie od nasady nosa do linii owłosienia,
• głaskanie eliptyczne,
• głaskanie okularowe (wokół oczu),
• głaskanie wachlarzykowe (policzki).

D. Masaż brzucha

• głaskanie żołądka,
• głaskanie wątroby,
• głaskanie wzdłuż okrężnicy,
• głaskanie całymi dłońmi – kierownica.

7.1.10. Podsumowanie

Głaskanie jest podstawową, najdelikatniejszą i najbardziej uniwersalną techniką masażu klasycznego. Rozpoczyna i kończy każdy zabieg masażu, jest stosowane między intensywniejszymi technikami, pełni funkcję diagnostyczną i terapeutyczną. Mimo swojej pozornej prostoty, głaskanie wywołuje złożone, wielopoziomowe reakcje fizjologiczne: poprawia krążenie skórne i mięśniowe, rozluźnia mięśnie, uspokaja układ nerwowy, zmniejsza ból i poprawia samopoczucie pacjenta.

Prawidłowe wykonanie głaskania wymaga przestrzegania szeregu zasad: ciągłego kontaktu rąk ze skórą, kierunku dosercowego, płaskiego przylegania dłoni, rytmiczności, stopniowania siły, powtarzania minimum dwukrotnie i nieprzerywania chwytu. Masażysta powinien dostosować siłę, prędkość i kierunek głaskania do okolicy ciała, stanu tkanek, celu terapeutycznego i indywidualnych cech pacjenta.

Głaskanie jest techniką, która – mimo swojej delikatności – wymaga od masażysty pełnej koncentracji, wrażliwości dotykowej i umiejętności komunikacji z pacjentem. Dobrze wykonane głaskanie jest fundamentem udanego zabiegu masażu klasycznego i warunkiem zbudowania zaufania między masażystą a pacjentem.