2.16.1. Wprowadzenie – masaż w odrodzonej Polsce

Okres międzywojenny (1918–1939) stanowi w historii masażu leczniczego w Polsce czas szczególny – okres, w którym po stu dwudziestu trzech latach niewoli Polska odzyskała niepodległość i stanęła przed zadaniem odbudowy wszystkich instytucji państwowych, w tym systemu ochrony zdrowia, szkolnictwa medycznego i rehabilitacji. W tym kontekście masaż leczniczy, jako metoda fizykalna o udowodnionej skuteczności klinicznej, zyskał nowe możliwości rozwoju – możliwości, które w okresie zaborów były ograniczone lub wręcz niemożliwe.

Opisując rys historyczny masażu, wymienia okres międzywojenny jako jeden z kluczowych etapów rozwoju masażu w Polsce. W tym okresie działali dwaj wybitni polscy autorzy – M. Kosiński i J. Zaorski – którzy przyczynili się do zachowania, rozwoju i popularyzacji wiedzy o masażu leczniczym w odrodzonej Polsce. Ich dzieła, pisane w języku polskim i publikowane w polskich wydawnictwach, stanowiły fundament kształcenia masażystów i lekarzy zajmujących się rehabilitacją w okresie międzywojennym i po drugiej wojnie światowej.

Okres międzywojenny był dla masażu leczniczego w Polsce czasem fundamentalnych przemian. Masaż, dotychczas praktykowany głównie w prywatnych gabinetach i uzdrowiskach, zaczął być wprowadzany do klinik uniwersyteckich, szpitali wojskowych i ośrodków rehabilitacji. Masaż, dotychczas traktowany jako metoda uzupełniająca, zaczął być uznawany za pełnoprawną metodę leczniczą, stosowaną w leczeniu schorzeń narządu ruchu, układu nerwowego i układu krążenia. Masaż, dotychczas praktykowany przez pojedynczych entuzjastów, zaczął być przedmiotem systematycznego kształcenia i badań naukowych.

2.16.2. Kontekst historyczny – Polska w okresie międzywojennym

Aby w pełni zrozumieć znaczenie działalności M. Kosińskiego i J. Zaorskiego, необходимо osadzić ich dzieło w kontekście historycznym Polski w okresie międzywojennym.

Odrodzenie państwowości:

Po stu dwudziestu trzech latach niewoli Polska odzyskała niepodległość 11 listopada 1918 roku. Odrodzona Polska stanęła przed ogromnym zadaniem odbudowy wszystkich instytucji państwowych – administracji, sądownictwa, szkolnictwa, ochrony zdrowia. W tym kontekście rozwój medycyny, w tym medycyny fizykalnej i masażu leczniczego, był jednym z priorytetów młodego państwa.

Rozwój medycyny w odrodzonej Polsce:

W okresie międzywojennym medycyna polska rozwijała się dynamicznie. Powstawały nowe uniwersytety – Uniwersytet Warszawski, Uniwersytet Jagielloński, Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowie, Uniwersytet Stefana Batorego w Wilnie, Uniwersytet Poznański. Na tych uniwersytetach działały katedry i kliniki, w których stosowano masaż leczniczy jako metodę rehabilitacji.

Rozwój rehabilitacji:

W okresie międzywojennym rehabilitacja w Polsce rozwijała się dynamicznie. Wojna polsko-bolszewicka (1919–1921) i liczne konflikty zbrojne tego okresu stworzyły ogromne zapotrzebowanie na rehabilitację rannych i inwalidów wojennych. Masaż leczniczy, jako metoda rehabilitacji, zyskał szczególne znaczenie w leczeniu urazów narządu ruchu, porażeń i niedowładów.

Rozwód medycyny sportowej:

W okresie międzywojennym medycyna sportowa w Polsce rozwijała się dynamicznie. Powstawały nowe kluby sportowe, związki sportowe i ośrodki medycyny sportowej. Masaż leczniczy, jako metoda odnowy biologicznej sportowców, zyskał szczególne znaczenie w przygotowaniu sportowców do zawodów i regeneracji po wysiłku.

Rozwód uzdrowisk:

W okresie międzywojennym uzdrowiska polskie rozwijały się dynamicznie. Krynica, Zakopane, Ciechocinek, Iwonicz, Rabka i inne uzdrowiska stały się ośrodkami leczenia uzdrowiskowego, w których masaż leczniczy był stosowany jako integralna element terapii uzdrowiskowej.

2.16.3. M. Kosiński – życie i dzieło

M. Kosiński jest jednym z dwóch wybitnych polskich autorów, którzy w okresie międzywojennym przyczynili się do rozwoju masażu leczniczego w Polsce. Jego dzieło, opublikowane w okresie międzywojennym, stanowi istotny element polskiego piśmiennictwa masażowego.

Znaczenie dzieła Kosińskiego:

Dzieło M. Kosińskiego miało fundamentalne znaczenie dla rozwoju masażu leczniczego w Polsce:

  • Stanowiło kontynuację tradycji polskiego piśmiennictwa masażowego, zapoczątkowanej przez J. Grabowskiego, I. Strabowskiego i J. Zawadzkiego w XIX wieku.
  • Rozwijało i uzupełniało wiedzę o masażu leczniczym w odrodzonej Polsce.
  • Przyczyniło się do popularyzacji masażu leczniczego w Polsce.
  • Stanowiło fundament kształcenia masażystów i lekarzy zajmujących się rehabilitacją.
  • Wpłynęło na rozwój masażu w klinikach i szpitalach polskich.

Treść dzieła Kosińskiego:

Dzieło M. Kosińskiego obejmowało zagadnienia masażu leczniczego, rozwinięte i uzupełnione w stosunku do dzieł wcześniejszych autorów polskich:

  • Definicję masażu jako metody leczniczej.
  • Historię masażu od starożytności do czasów współczesnych.
  • Anatomie i fizjologię w kontekście masażu.
  • Techniki masażu – głaskanie, rozcieranie, ugniatanie, oklepywanie, wibrację.
  • Wskazania i przeciwwskazania do masażu.
  • Zastosowanie masażu w leczeniu różnych schorzeń.
  • Zastosowanie masażu w rehabilitacji pooperacyjnej i pourazowej.
  • Zastosowanie masażu w medycynie sportowej.

Znaczenie Kosińskiego w kontekście europejskim:

Kosiński, tworząc kolejne polskie dzieło poświęcone masażowi leczniczemu, wniósł istotny wkład w rozwój masażu w Europie. Jego dzieło, pisane w języku polskim i publikowane w polskich wydawnictwach, przyczyniło się do zachowania i rozwoju wiedzy o masażu na ziemiach polskich. Kosiński, kontynuując tradycję Mezgera i Zabłudowskiego, przyczynił się do rozwoju masażu leczniczego w odrodzonej Polsce.

2.16.4. J. Zaorski – życie i dzieło

J. Zaorski jest drugim z dwóch wybitnych polskich autorów, którzy w okresie międzywojennym i po drugiej wojnie światowej przyczynili się do rozwoju masażu leczniczego w Polsce. Jego dzieło – „Podręcznik miesienia leczniczego", opublikowany przez Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich (PZWL) w Warszawie – stanowi jeden z najważniejszych polskich podręczników masażu leczniczego.

Znaczenie dzieła Zaorskiego:

Dzieło J. Zaorskiego miało fundamentalne znaczenie dla rozwoju masażu leczniczego w Polsce:

  • Stanowiło kontynuację tradycji polskiego piśmiennictwa masażowego, zapoczątkowanej przez J. Grabowskiego, I. Strabowskiego i J. Zawadzkiego w XIX wieku i rozwiniętej przez M. Kosińskiego w okresie międzywojennym.
  • Było pierwszym polskim podręcznikiem masażu leczniczego opublikowanym po drugiej wojnie światowej.
  • Stanowiło fundament kształcenia masażystów w powojennej Polsce.
  • Przyczyniło się do popularyzacji masażu leczniczego w powojennej Polsce.
  • Wpłynęło na rozwój masażu w klinikach, szpitalach i ośrodkach rehabilitacji w powojennej Polsce.

Treść dzieła Zaorskiego:

„Podręcznik miesienia leczniczego" J. Zaorskiego obejmował kompleksowe zagadnienia masażu leczniczego:

  • Definicję masażu jako metody leczniczej.
  • Historię masażu od starożytności do czasów współczesnych.
  • Anatomie i fizjologię w kontekście masażu.
  • Techniki masażu – głaskanie, rozcieranie, ugniatanie, oklepywanie, wibrację.
  • Wskazania i przeciwwskazania do masażu.
  • Zastosowanie masażu w leczeniu różnych schorzeń.
  • Zastosowanie masażu w rehabilitacji pooperacyjnej i pourazowej.
  • Zastosowanie masażu w medycynie sportowej.
  • Zastosowanie masażu w medycynie uzdrowiskowej.

Znaczenie Zaorskiego w kontekście europejskim:

Zaorski, tworząc „Podręcznik miesienia leczniczego", wniósł istotny wkład w rozwój masażu w Europie. Jego dzieło, opublikowane przez PZWL – jedno z najważniejszych polskich wydawnictw medycznych – przyczyniło się do zachowania i rozwoju wiedzy o masażu w powojennej Polsce. Zaorski, kontynuując tradycję Mezgera, Zabłudowskiego i Kosińskiego, przyczynił się do rozwoju masażu leczniczego w powojennej Polsce.

2.16.5. Masaż w klinikach polskich w okresie międzywojennym

W okresie międzywojennym masaż leczniczy był stosowany w klinikach polskich na coraz większą skalę. Zborowski stwierdza, że od czasów Mezgera datuje się stosowanie masażu w klinikach najpierw chirurgicznych, a następnie w innych oddziałach. W Polsce proces ten, zapoczątkowany w okresie zaborów, nabrał nowego tempa w okresie międzywojennym.

Masaż w klinikach chirurgicznych:

Masaż leczniczy był stosowany w klinikach chirurgicznych jako metoda rehabilitacji pooperacyjnej. Masaż, stosowany po operacjach ortopedycznych, przyspieszał gojenie tkanek, przywracał sprawność i zapobiegał powikłaniom. Masaż, stosowany po operacjach na narządach jamy brzusznej, przyspieszał powrót perystaltyki jelit i zapobiegał zrostom pooperacyjnym.

Masaż w klinikach ortopedycznych:

Masaż leczniczy był stosowany w klinikach ortopedycznych jako metoda leczenia schorzeń narządu ruchu. Masaż, stosowany w leczeniu złamań, zwichnięć, skręceń i stanów pourazowych, przyspieszał gojenie tkanek, przywracał sprawność i zapobiegał powikłaniom.

Masaż w klinikach neurologicznych:

Masaż leczniczy był stosowany w klinikach neurologicznych jako metoda leczenia schorzeń układu nerwowego. Masaż, stosowany w leczeniu porażeń, niedowładów, nerwic i stanów po udarach mózgu, przyspieszał regenerację tkanek nerwowych, przywracał sprawność i zapobiegał powikłaniom.

Masaż w klinikach reumatologicznych:

Masaż leczniczy był stosowany w klinikach reumatologicznych jako metoda leczenia schorzeń reumatycznych. Masaż, stosowany w leczeniu gośćca, reumatoidalnego zapalenia stawów, zesztywniającego zapalenia stawów kręgosłupa i stanów zapalnych tkanek miękkich, zmniejszał ból, poprawiał ruchomość stawów i zapobiegał powikłaniom.

Masaż w klinikach sportowych:

Masaż leczniczy był stosowany w klinikach sportowych jako metoda odnowy biologicznej sportowców. Masaż, stosowany w przygotowaniu sportowców do zawodów i regeneracji po wysiłku, przyspieszał regenerację tkanek, poprawiał sprawność i zapobiegał kontuzjom.

2.16.6. Masaż w uzdrowiskach polskich w okresie międzywojennym

W okresie międzywojennym masaż leczniczy był stosowany w uzdrowiskach polskich na coraz większą skalę. Uzdrowiska polskie – Krynica, Zakopane, Ciechocinek, Iwonicz, Rabka, Szczawnica, Muszyna i inne – stały się ośrodkami leczenia uzdrowiskowego, w których masaż leczniczy był stosowany jako integralna element terapii uzdrowiskowej.

Masaż w połączeniu z hydroterapią:

W uzdrowiskach polskich masaż leczniczy był stosowany w połączeniu z hydroterapią – kąpielami mineralnymi, natryskami, okładami i zawijaniami. Masaż, stosowany po kąpielach mineralnych, przyspieszał wchłanianie substancji mineralnych, poprawiał krążenie i przyspieszał regenerację tkanek.

Masaż w połączeniu z klimatoterapią:

W uzdrowiskach górskich – Zakopane, Krynica, Rabka – masaż leczniczy był stosowany w połączeniu z klimatoterapią. Masaż, stosowany w połączeniu z pobytem w klimacie górskim, przyspieszał regenerację tkanek, poprawiał sprawność i wzmacniał organizm.

Masaż w połączeniu z kinezyterapią:

W uzdrowiskach polskich masaż leczniczy był stosowany w połączeniu z kinezyterapią – ćwiczeniami biernymi, czynnymi i z oporem. Masaż, stosowany w połączeniu z ćwiczeniami, przyspieszał regenerację tkanek, poprawiał sprawność i zapobiegał powikłaniom.

2.16.7. Masaż w medycynie sportowej w okresie międzywojennym

W okresie międzywojennym masaż leczniczy był stosowany w medycynie sportowej na coraz większą skalę. Rozwój sportu w odrodzonej Polsce – powstanie Polskiego Komitetu Olimpijskiego (1919), udział polskich sportowców w igrzyskach olimpijskich, rozwój klubów sportowych – stworzył zapotrzebowanie na masaż sportowy jako metodę odnowy biologicznej.

Masaż przedwysiłkowy:

Masaż przedwysiłkowy, stosowany przed treningiem lub zawodami, miał na celu przygotowanie mięśni do wysiłku. Masaż, wykonywany technikami głaskania, rozcierania i ugniatania, rozgrzewał mięśnie, poprawiał krążenie i przygotowywał tkanki do wysiłku.

Masaż powysiłkowy:

Masaż powysiłkowy, stosowany po treningu lub zawodach, miał na celu przyspieszenie regeneracji tkanek. Masaż, wykonywany technikami głaskania, rozcierania i roztrząsania, przyspieszał usuwanie produktów przemiany materii, poprawiał krążenie i przyspieszał regenerację tkanek.

Masaż leczniczy w sporcie:

Masaż leczniczy, stosowany w leczeniu kontuzji sportowych, miał na celu przyspieszenie gojenia tkanek i przywrócenie sprawności. Masaż, wykonywany technikami rozcierania, ugniatania i oklepywania, przyspieszał resorpcję wysięków i krwiaków, poprawiał krążenie i przyspieszał regenerację tkanek.

2.16.8. Masaż w wojsku polskim w okresie międzywojennym

W okresie międzywojennym masaż leczniczy był stosowany w wojsku polskim na coraz większą skalę. Wojsko Polskie, odbudowane po odzyskaniu niepodległości, potrzebowało systemu rehabilitacji rannych i inwalidów wojennych. Masaż leczniczy, jako metoda rehabilitacji, zyskał szczególne znaczenie w leczeniu urazów narządu ruchu, porażeń i niedowładów.

Masaż w szpitalach wojskowych:

Masaż leczniczy był stosowany w szpitalach wojskowych jako metoda rehabilitacji rannych. Masaż, stosowany w leczeniu urazów narządu ruchu, porażeń i niedowładów, przyspieszał regenerację tkanek, przywracał sprawność i zapobiegał powikłaniom.

Masaż w ośrodkach rehabilitacji wojskowej:

Masaż leczniczy był stosowany w ośrodkach rehabilitacji wojskowej jako metoda przywracania sprawności inwalidom wojennym. Masaż, stosowany w połączeniu z kinezyterapią i fizykoterapią, przyspieszał regenerację tkanek, poprawiał sprawność i umożliwiał powrót do służby wojskowej lub do życia cywilnego.

2.16.9. Dziedzictwo okresu międzywojennego we współczesnym masażu klasycznym

Dziedzictwo okresu międzywojennego – dzieła M. Kosińskiego i J. Zaorskiego – jest wciąż obecne we współczesnym masażu klasycznym:

Systematyka technik:

Współczesny masaż klasyczny, opisany przez Zborowskiego, opiera się na systematyce technik, której fundamenty zostały zbudowane przez Mezgera, rozwinięte przez Zabłudowskiego i kontynuowane przez Kosińskiego i Zaorskiego. Siedem podstawowych technik masażu klasycznego – głaskanie, rozcieranie, ugniatanie, oklepywanie, wibracja, roztrząsanie i wałkowanie – stanowią rozwinięcie klasyfikacji Mezgera i Zabłudowskiego, opisanej w dziełach Kosińskiego i Zaorskiego.

Zasady stosowania masażu:

Współczesne zasady stosowania masażu klasycznego, opisane przez Zborowskiego, stanowią rozwinięcie zasad sformułowanych przez Mezgera, Zabłudowskiego, Kosińskiego i Zaorskiego. Zasada kierunku dosercowego, zasada stopniowania, zasada systematyczności, zasada indywidualizacji i zasada bezbolesności – wszystkie te zasady zostały sformułowane przez Mezgera i Zabłudowskiego i opisane w dziełach Kosińskiego i Zaorskiego.

Kształcenie masażystów:

Współczesne kształcenie masażystów, oparte na programie obejmującym anatomię, fizjologię, patologie, techniki masażu, wskazania i przeciwwskazania oraz praktykę kliniczną, jest kontynuacją tradycji zapoczątkowanej przez Kosińskiego i Zaorskiego. Dzieła Kosińskiego i Zaorskiego stanowiły fundament kształcenia masażystów w okresie międzywojennym i po drugiej wojnie światowej.

Masaż w klinikach:

Współczesny masaż leczniczy, stosowany w klinikach chirurgicznych, ortopedycznych, neurologicznych, reumatologicznych i sportowych, jest bezpośrednią kontynuacją tradycji zapoczątkowanej w okresie międzywojennym. Masaż, stosowany w klinikach jako metoda rehabilitacji pooperacyjnej i pourazowej, jest rozwinięciem idei Kosińskiego i Zaorskiego.

2.16.10. Zborowski a Kosiński i Zaorski – ciągłość tradycji

Adam Zborowski, tworząc swoją serię książek o masażu klasycznym i segmentarnym, kontynuuje tradycję polskiego piśmiennictwa masażowego zapoczątkowaną przez Grabowskiego, Strabowskiego i Zawadzkiego, rozwiniętą przez Kosińskiego i Zaorskiego. Zborowski stwierdza, że zapomina się o rodzajach masażu stosowanych z bardzo dobrym efektem leczniczym od dawien dawna, a mających swe korzenie w medycynie europejskiej. Skłoniło go to do napisania serii książek, w których dość obszernie omówi te właśnie metody masażu.

Zborowski, dziękując Pani prof. dr hab. Janinie Sokołowskiej-Pituchowej za pomoc w realizacji przedsięwzięcia, podkreśla znaczenie tradycji akademickiej w rozwoju masażu leczniczego w Polsce. Jego dzieło – „Masaż klasyczny i segmentarny" – stanowi kontynuację tradycji polskiego piśmiennictwa masażowego, zapoczątkowanej przez Grabowskiego, Strabowskiego i Zawadzkiego, rozwiniętej przez Kosińskiego i Zaorskiego.

Zborowski stwierdza, że mimo wprowadzania coraz nowszych metod masażu specjalnych, masaż klasyczny wcale nie stracił swego znaczenia. Ciągle jest niezastąpiony w leczeniu chorób narządu ruchu. To stwierdzenie jest ostatecznym potwierdzeniem wartości masażu klasycznego jako metody leczniczej, której fundamenty zostały zbudowane przez Mezgera, Zabłudowskiego, Kosińskiego i Zaorskiego.

2.16.11. Podsumowanie

Okres międzywojenny stanowi w historii masażu leczniczego w Polsce czas szczególny – okres, w którym masaż leczniczy zyskał nowe możliwości rozwoju w odrodzonej Polsce. M. Kosiński i J. Zaorski, dwaj wybitni polscy autorzy, przyczynili się do zachowania, rozwoju i popularyzacji wiedzy o masażu leczniczym w odrodzonej Polsce.

Ich dzieła, pisane w języku polskim i publikowane w polskich wydawnictwach, stanowiły fundament kształcenia masażystów i lekarzy zajmujących się rehabilitacją w okresie międzywojennym i po drugiej wojnie światowej. Ich dzieła przyczyniły się do wprowadzenia masażu do klinik, szpitali, uzdrowisk i ośrodków sportowych w odrodzonej Polsce.

Piśmiennictwo polskie, stanowi trwałe dziedzictwo polskiej tradycji medycznej. Masaż klasyczny, jest kontynuacją tradycji zapoczątkowanej przez Grabowskiego, Strabowskiego i Zawadzkiego, rozwiniętej przez Kosińskiego i Zaorskiego – tradycji, która przetrwała okres zaborów, dwie wojny światowe i okres komunizmu, i która jest dziś kontynuowana w wolnej Polsce.

Masaż klasyczny, mimo wprowadzania coraz nowszych metod masażu specjalnych, wcale nie stracił swego znaczenia. Ciągle jest niezastąpiony w leczeniu chorób narządu ruchu. Jego fundamenty – zbudowane przez Mezgera, rozwinięte przez Zabłudowskiego, opisane przez Kosińskiego i Zaorskiego, i rozwijane przez Zborowskiego – stanowią trwałe dziedzictwo europejskiej i polskiej tradycji medycznej.

Koniec rozdziału 2.16


Ostatnia modyfikacja: wtorek, 6 października 2026, 17:19