2.3.1. Przejście masażu z kontekstu sakralnego do medycyny oficjalnej

Z czasem masaż odpadł od rytuału religijnego i chociaż wszedł w zakres leczenia, medycyna oficjalnie zajęła się nim. Jedynie z króciutkich przekazów piśmiennych wiemy, że lekarze w niektórych chorobach zalecali masaż, o czym świadczą wzmianki w dziełach Hipokratesa, Celsusa i Galena.

To stwierdzenie Adama Zborowskiego oddaje fundamentalny proces, jaki dokonał się w dziejach masażu na przełomie okresu medycyny sakralnej i okresu medycyny racjonalnej. Masaż, przez tysiąclecia nierozerwalnie związany z rytuałem religijnym i praktyką kapłańską, stopniowo wyodrębniał się z kontekstu sakralnego i wkraczał w sferę medycyny świeckiej, opartej na obserwacji, doświadczeniu i racjonalnym wnioskowaniu.

Proces ten nie był jednorazowym aktem – był stopniową ewolucją, trwającą wiele stuleci. W starożytnej Grecji i Rzymie masaż funkcjonował jednocześnie w obu sferach – sakralnej i medycznej – co czyni ten okres szczególnie interesującym dla historii masażu. Z jednej strony masaż był nadal praktykowany w świątyniach Asklepiosa jako element rytuału inkubacyjnego, z drugiej strony był stosowany w gimnazjonach, termach i na dworach jako metoda lecznicza, sportowa i kosmetyczna.

2.3.2. Starożytna Grecja – kolebka europejskiej tradycji masażu

Starożytna Grecja zajmuje szczególne miejsce w historii masażu europejskiego. To właśnie w Grecji masaż po raz pierwszy został systematycznie opisany, sklasyfikowany i włączony w ramy medycyny naukowej. To właśnie w Grecji masaż został po raz pierwszy zastosowany w kontekście sportowym, co dało początek tradycji masażu sportowego, kontynuowanej do dnia dzisiejszego.

Masaż w kontekście igrzysk olimpijskich:

W starożytnej Grecji masaż miał szczególne znaczenie dla sportowców biorących udział w igrzyskach olimpijskich. Namaszczanie i nacieranie były pierwszymi w świecie zabiegami, z których rozwinął się wiele lat później masaż zwany klasycznym.

Igrzyska olimpijskie, odbywające się co cztery lata w Olimpii od 776 roku p.n.e., były nie tylko wydarzeniem sportowym, lecz również aktem religijnym, poświęconym Zeusowi. Sportowcy, przygotowujący się do zawodów, podlegali ściśle określonemu reżimowi treningowemu, obejmującemu ćwiczenia fizyczne, dietę, kąpiele i masaż. Masaż, wykonywany przez specjalnie wyszkolonych niewolników lub pomocników, zwanych aleiptes (od greckiego aleipho – namaszczać), był integralną częścią przygotowania sportowca.

Procedura przygotowania sportowca do zawodów obejmowała:

• Namaszczanie oliwą – ciało sportowca było namaszczane oliwą z oliwek, która pełniła funkcję ochronną (przed słońcem, kurzem i urazami), rozgrzewającą i poślizgową. Namaszczanie oliwą przed zawodami było raczej namaszczaniem przez natłuszczanie ciała oliwą przed zawodami.
• Nacieranie – po namaszczeniu oliwą ciało sportowca było nacierane, co stanowiło protoformę rozcierania. Nacieranie miało na celu rozgrzanie mięśni, poprawę krążenia i przygotowanie tkanek do wysiłku.
• Masaż powysiłkowy – po zakończeniu zawodów sportowiec był poddawany masażowi regeneracyjnemu, obejmującemu głaskanie, rozcieranie i ugniatanie zmęczonych mięśni. Masaż ten miał na celu przyspieszenie regeneracji, usunięcie produktów przemiany materii i przywrócenie sprawności.
• Kąpiel i oczyszczenie – po masażu sportowiec kąpał się i oczyszczał ciało z oliwy i kurzu za pomocą strigil – specjalnego narzędzia do skrobania skóry.

Masaż w gimnazjonach:

Grecja starożytna posiadała rozbudowany system gimnazjonów – publicznych ośrodków sportowych, w których młodzież ćwiczyła pod okiem trenerów. W każdym gimnazjonie znajdowało się pomieszczenie przeznaczone do masażu, zwane aleipterion. Masaż był wykonywany przez aleiptesów, którzy łączyli funkcję masażysty, trenera i opiekuna sportowca.

W gimnazjonach stosowano następujące formy masażu:

• Masaż przygotowawczy – wykonywany przed ćwiczeniami, mający na celu rozgrzanie mięśni i przygotowanie ich do wysiłku.
• Masaż regeneracyjny – wykonywany po ćwiczeniach, mający na celu przyspieszenie regeneracji i usunięcie zmęczenia.
• Masaż leczniczy – wykonywany w przypadku kontuzji lub przeciążeń, mający na celu przywrócenie sprawności.
• Masaż kosmetyczny – wykonywany w celach pielęgnacyjnych, mający na utrzymanie skóry w dobrej kondycji.

Masaż w asklepiejonach:

Asklepiejony – świątynie poświęcone Asklepiosowi, bogu medycyny – były jednocześnie ośrodkami leczniczymi, w których stosowano masaż jako element terapii. Chory, wchodząc do asklepiejonu, podlegał rytuałowi inkubacyjnemu, obejmującemu kąpiele, dietę, modlitwy, ofiary i masaż.

W asklepiejonach masaż był wykonywany przez kapłanów-lekarzy lub ich pomocników. Stosowano techniki głaskania, rozcierania, ugniatania i oklepywania, dostosowane do rodzaju schorzenia. Masaż był wykonywany z zastosowaniem oliwy konsekrowanej i towarzyszyły mu modlitwy do Asklepiosa.

2.3.3. Hipokrates (ok. 460–370 p.n.e.) – ojciec medycyny i masażu

Hipokrates z Kos, zwany ojcem medycyny, jest pierwszym lekarzem, który w swoich dziełach systematycznie opisał masaż jako metodę leczniczą. Wzmianki o masażu znajdujemy w kilku traktatach przypisywanych Hipokratesowi, w tym w dziełach „O stawach", „O złamaniach" i „O diecie w chorobach ostrych".

Wkład Hipokratesa w rozwój masażu:

• Systematyzacja wiedzy – Hipokrates po raz pierwszy opisał masaż w sposób systematyczny, określając wskazania, przeciwwskazania i techniki wykonania. Masaż przestał być wyłącznie praktyką rytualną i stał się metodą leczniczą opartą na obserwacji i doświadczeniu.
• Zasada kierunku masażu – Hipokrates opisał zasadę wykonywania masażu w kierunku serca, co stanowi fundament współczesnej zasady kierunku dosercowego. Zborowski potwierdza tę zasadę, stwierdzając, że masaż stosujemy zgodnie z kierunkiem przepływu krwi żylnej.
• Masaż w ortopedii – Hipokrates opisał zastosowanie masażu w leczeniu złamań, zwichnięć i chorób stawów. Masaż był stosowany jako element rehabilitacji po nastawieniu złamań i zwichnięć.
• Masaż w dietetyce – Hipokrates opisał zastosowanie masażu w leczeniu otyłości i zaburzeń metabolicznych. Masaż był stosowany jako metoda wspomagająca redukcję masy ciała.
• Masaż jako element higieny – Hipokrates traktował masaż jako element codziennej higieny, zalecając jego regularne stosowanie w celach profilaktycznych.

Techniki masażu opisane przez Hipokratesa:

Z dzieł Hipokratesa możemy wyodrębnić następujące techniki masażu, odpowiadające technikom stosowanym współcześnie:

• Głaskanie – jako technika łagodząca i uspokajająca, stosowana na początku i końcu zabiegu.
• Rozcieranie – jako technika rozgrzewająca i pobudzająca, stosowana w leczeniu chorób stawów i mięśni.
• Ugniatanie – jako technika głęboko oddziałująca na mięśnie, stosowana w leczeniu napięć mięśniowych i bólów.
• Oklepywanie – jako technika pobudzająca, stosowana w leczeniu osłabienia mięśni.

2.3.4. Aulus Korneliusz Celsus (ok. 25 p.n.e. – ok. 50 n.e.) – encyklopedysta rzymski

Aulus Korneliusz Celsus, rzymski encyklopedysta i autor dzieła „De Medicina" (O medycynie), jest kolejnym autorem starożytnym, który opisał masaż jako metodę leczniczą. Dzieło Celsusa, stanowiące kompendium wiedzy medycznej starożytnego Rzymu, zawiera szczegółowe opisy zastosowania masażu w leczeniu różnych schorzeń.

Wkład Celsusa w rozwój masażu:

• Opis zastosowań klinicznych – Celsus opisał zastosowanie masażu w leczeniu gorączki, bólu głowy, bezsenności, chorób stawów i zaburzeń trawiennych. Jego opisy są szczegółowe i praktyczne, zawierające konkretne wskazówki dotyczące techniki i czasu trwania zabiegu.
• Klasyfikacja masażu ze względu na siłę – Celsus opisał masaż łagodny, średni i silny, dostosowując siłę masażu do stanu zdrowia pacjenta i rodzaju schorzenia. Ta klasyfikacja odpowiada współczesnemu podziałowi masażu na bardzo łagodny (muskanie), średniej mocy i mocny.
• Masaż w chorobach przewlekłych – Celsus opisał zastosowanie masażu w leczeniu chorób przewlekłych, w tym artretyzmu, reumatyzmu i neuralgii. Masaż był stosowany jako metoda wspomagająca leczenie farmakologiczne.
• Masaż w okresie rekonwalescencji – Celsus opisał zastosowanie masażu w okresie rekonwalescencji po chorobach i urazach. Masaż był stosowany jako metoda przyspieszająca powrót do zdrowia i przywracająca sprawność.

2.3.5. Klaudiusz Galen (129–ok. 216 n.e.) – systematyk masażu leczniczego

Klaudiusz Galen, grecki lekarz działający w Rzymie, jest autorem najbardziej systematycznego i najobszerniejszego opisu masażu w starożytności. Galen, jako osobisty lekarz cesarzy Marka Aureliusza, Kommodusa i Septymiusza Sewera, miał dostęp do najlepszych warunków do prowadzenia badań i obserwacji klinicznych.

Wkład Galena w rozwój masażu:

• Systematyczna klasyfikacja masażu – Galen opracował najbardziej szczegółową w starożytności klasyfikację masażu, obejmującą podział ze względu na siłę, kierunek, tempo i czas trwania. Klasyfikacja ta stanowiła fundament wiedzy o masażu przez kolejne piętnaście stuleci.
• Masaż w medycynie sportowej – Galen, jako lekarz gladiatorów w Pergamonie, miał bogate doświadczenie w masażu sportowym. Opisał zastosowanie masażu w przygotowaniu gladiatorów do walki, w leczeniu kontuzji i w regeneracji powysiłkowej.
• Masaż w chorobach wewnętrznych – Galen opisał zastosowanie masażu w leczeniu chorób wewnętrznych, w tym chorób układu pokarmowego, oddechowego i krążenia. Masaż był stosowany jako metoda wspomagająca leczenie farmakologiczne.
• Masaż w rehabilitacji – Galen opisał zastosowanie masażu w rehabilitacji po urazach i operacjach. Masaż był stosowany jako metoda przywracająca sprawność i zapobiegająca powikłaniom.
• Masaż w higienie – Galen traktował masaż jako element codziennej higieny, zalecając jego regularne stosowanie w celach profilaktycznych. Masaż był wykonywany w termach rzymskich jako element codziennego rytuału higienicznego.

Techniki masażu opisane przez Galena:

Galen opisał następujące techniki masażu, odpowiadające technikom stosowanym współcześnie:

• Anatripsis (głaskanie) – technika łagodna, stosowana na początku i końcu zabiegu.
• Tripsis (rozcieranie) – technika rozgrzewająca, stosowana w leczeniu chorób stawów i mięśni.
• Maksis (ugniatanie) – technika głęboka, stosowana w leczeniu napięć mięśniowych.
• Krousis (oklepywanie) – technika pobudzająca, stosowana w leczeniu osłabienia mięśni.
• Seisis (wstrząsanie) – technika wibracyjna, stosowana w leczeniu sztywności stawów.

2.3.6. Juliusz Cezar (100–44 p.n.e.) – masaż w praktyce politycznej

W kronikach historycznych państwa rzymskiego znajduje się notatka, że Juliusz Cezar, cierpiący na rwę kulszową, leczony był masażem z zastosowaniem głaskania, szczypania i nagniatania.

Ta wzmianka, mimo swojej zwięzłości, ma ogromne znaczenie dla historii masażu. Po raz pierwszy w dziejach masaż został opisany jako metoda lecznicza stosowana wobec konkretnej, historycznej postaci – jednego z najpotężniejszych władców starożytnego świata. Fakt, że Juliusz Cezar – wódz, polityk i dyktator – był leczony masażem, świadczy o wysokim statusie tej metody w starożytnym Rzymie.

Analiza technik zastosowanych u Juliusza Cezara:

• Głaskanie – jako technika łagodząca ból i uspokajająca, stosowana prawdopodobnie na początku i końcu zabiegu. Głaskanie, przepychając krew żylną i chłonkę w kierunku dosercowym, wspomagało eliminację produktów przemiany materii z okolicy dotkniętej rwą kulszową.
• Szczypanie – jako technika pobudzająca i rozluźniająca, stosowana w celu zmniejszenia napięcia mięśniowego w okolicy lędźwiowej i pośladkowej. Szczypanie, rytmicznie chwytając i wyślizgując tkanki, rozluźniało napięte mięśnie i zmniejszało ucisk na nerw kulszowy.
• Nagniatanie (ugniatanie) – jako technika głęboko oddziałująca na mięśnie, stosowana w celu rozluźnienia napiętych mięśni grzbietu, pośladków i kończyny dolnej. Ugniatanie, spełniając funkcję przepychającą i ssącą, poprawiało krążenie i odżywienie tkanek.

Znaczenie tego zapisu:

Zapis o leczeniu Juliusza Cezara masażem ma następujące znaczenie:

• Potwierdza, że masaż był stosowany w starożytnym Rzymie jako metoda lecznicza o udowodnionej skuteczności.
• Potwierdza, że masaż był stosowany w leczeniu rwie kulszowej – schorzenia, które do dziś jest jednym z głównych wskazań do masażu.
• Potwierdza, że techniki masażu stosowane w starożytnym Rzymie odpowiadają technikom stosowanym współcześnie.
• Świadczy o wysokim statusie masażu w starożytnym Rzymie – metoda stosowana wobec cesarza musiała być uznawana za skuteczną i bezpieczną.

2.3.7. Masaż jako zabieg leczniczy, sportowy i kosmetyczny w Grecji i Rzymie

Stąd wniosek, że tak Grecy jak i Rzymianie rozumieli wartość masażu i stosowali go jako zabieg leczniczy, sportowy i kosmetyczny. To stwierdzenie Zborowskiego oddaje trójwymiarowy charakter masażu w starożytnej Grecji i Rzymie.

Masaż leczniczy:

Masaż leczniczy był stosowany w leczeniu szerokiego spektrum schorzeń, obejmujących:

• Choroby narządu ruchu – bóle mięśniowe i stawowe, artretyzm, reumatyzm, rwa kulszowa, stany pourazowe.
• Choroby układu nerwowego – nerwobóle, bezsenność, bóle głowy.
• Choroby układu pokarmowego – zaparcia, niestrawność, wzdęcia.
• Choroby układu oddechowego – kaszel, duszność.
• Choroby skóry – wypryski, obrzęki.

Masaż sportowy:

Masaż sportowy był stosowany w kontekście igrzysk olimpijskich, gimnazjonów i szkół gladiatorów. Obejmował:

• Masaż przygotowawczy – przed zawodami lub treningiem.
• Masaż regeneracyjny – po zawodach lub treningu.
• Masaż leczniczy – w przypadku kontuzji.
• Masaż kondycyjny – w okresie między treningami.

Masaż kosmetyczny:

Masaż kosmetyczny był stosowany w termach rzymskich i prywatnych domach jako element codziennej pielęgnacji ciała. Obejmował:

• Namaszczanie oliwą – jako element nawilżania i ochrony skóry.
• Nacieranie – jako element oczyszczania i wygładzania skóry.
• Masaż twarzy – jako element pielęgnacji skóry twarzy.
• Masaż stóp – jako element pielęgnacji i relaksu.

2.3.8. Termy rzymskie jako centra masażu

Termy rzymskie – publiczne łaźnie – były najważniejszymi ośrodkami masażu w starożytnym Rzymie. Termy, łączące funkcję kąpielową, leczniczą, sportową i towarzyską, były miejscem, w którym masaż był wykonywany codziennie, jako element rytuału higienicznego.

Typowy rytuał termalny obejmował:

1. Apodyterium – rozbieralnia, w której pozostawiano odzież.
2. Tepidarium – pomieszczenie o umiarkowanej temperaturze, w którym ciało było przygotowywane do kąpieli.
3. Caldarium – pomieszczenie o wysokiej temperaturze, w którym ciało było rozgrzewane.
4. Frigidarium – pomieszczenie z zimną wodą, w której ciało było ochładzane.
5. Masaż – wykonywany po kąpieli, w specjalnym pomieszczeniu lub w tepidarium.
6. Namaszczanie – ciało było namaszczane oliwą lub balsamem.

Masaż w termach był wykonywany przez specjalnie wyszkolonych niewolników, zwanych unctores (od łacińskiego unguere – namaszczać). Unctores stosowali techniki głaskania, rozcierania, ugniatania i oklepywania, dostosowane do potrzeb klienta.

2.3.9. Dziedzictwo grecko-rzymskie we współczesnym masażu klasycznym

Dziedzictwo starożytnej Grecji i Rzymu jest wciąż obecne we współczesnym masażu klasycznym:

Zasada kierunku dosercowego – opisana przez Hipokratesa, jest stosowana do dziś. Zborowski potwierdza: masaż stosujemy zgodnie z kierunkiem przepływu krwi żylnej.

Podział technik na głaskanie, rozcieranie, ugniatanie i oklepywanie – opisany przez Galena, jest stosowany do dziś. Zborowski opisuje te techniki jako podstawowe techniki masażu klasycznego.

Masaż sportowy – praktykowany w gimnazjonach i na igrzyskach, jest kontynuowany do dziś. Masaż sportowy stanowi integralną część odnowy biologicznej sportowców.

Masaż leczniczy – praktykowany w asklepiejonach i na dworach cesarskich, jest kontynuowany do dziś. Masaż leczniczy jest stosowany w klinikach, szpitalach i gabinetach fizykoterapii.

Masaż kosmetyczny – praktykowany w termach i prywatnych domach, jest kontynuowany do dziś. Masaż kosmetyczny stanowi element pielęgnacji skóry i ciała.

Indywidualizacja zabiegu – praktykowana przez Hipokratesa, Celsusa i Galena, jest kontynuowana do dziś. Siła masażu wzrasta ze wzrostem liczby wykonywanych zabiegów z uwzględnieniem reakcji pacjenta.

2.3.10. Podsumowanie

Starożytna Grecja i Rzym stanowią fundament europejskiej tradycji masażu klasycznego. To właśnie w tych cywilizacjach masaż po raz pierwszy został systematycznie opisany, sklasyfikowany i włączony w ramy medycyny naukowej. To właśnie w tych cywilizacjach masaż po raz pierwszy został zastosowany w kontekście sportowym, leczniczym i kosmetycznym.

Hipokrates, Celsus i Galen – trzej wielcy lekarze starożytności – położyli podwaliny pod współczesną wiedzę o masażu. Ich dzieła, mimo upływu dwóch tysięcy lat, wciąż stanowią punkt odniesienia dla współczesnej praktyki masażu klasycznego. Juliusz Cezar, leczony masażem z zastosowaniem głaskania, szczypania i nagniatania, jest pierwszym historycznym pacjentem, którego leczenie masażem zostało udokumentowane.

Namaszczanie i nacieranie były pierwszymi w świecie zabiegami, z których rozwinął się wiele lat później masaż zwany klasycznym. Te proste gesty, praktykowane w gimnazjonach i termach starożytnej Grecji i Rzymu, dały początek tradycji, która trwa nieprzerwanie do dnia dzisiejszego i stanowi fundament współczesnego masażu klasycznego.

Koniec rozdziału 2.3