Masaż klasyczny

Średniowiecze, obejmujące okres od V do XV wieku, stanowi w historii masażu epokę głębokiego paradoksu. Z jednej strony jest to okres zahamowania, a nawet zaniku masażu jako metody leczniczej w zachodniej Europie, gdzie masaż został wypchnięty z oficjalnej medycyny i zdegradowany do roli praktyki ludowej lub wręcz zakazany. Z drugiej strony jest to okres, w którym tradycje masażu przetrwały i rozwijały się w łaźniach publicznych, w praktyce łaziebników i cyrulików, w medycynie arabskiej i w tradycjach słowiańskich wschodniej Europy.

Zborowski w swoim dziele stwierdza, że masaż należy do najstarszej dziedziny wiedzy lekarskiej, wywodzącej się z Indii i Chin, gdzie wchodził w zakres rytuału religijnego. W okresie medycyny sakralnej kapłani zalecali jego stosowanie. Jednak wraz z nadejściem średniowiecza i dominacją Kościoła chrześcijańskiego w Europie Zachodniej, masaż – podobnie jak wiele innych praktyk cielesnych – został zepchnięty na margines oficjalnej medycyny i kultury.

Ten okres zahamowania nie był jednak całkowity. Masaż przetrwał w różnych formach – w praktyce ludowej, w łaźniach, w medycynie arabskiej i w tradycjach wschodnioeuropejskich. Zrozumienie tego okresu jest niezbędne dla pełnego obrazu historii masażu i dla docenienia ciągłości tradycji terapeutycznej, która – mimo wielowiekowego zapomnienia – nigdy nie została całkowicie przerwana.

2.5.2. Upadek masażu w Europie Zachodniej – przyczyny i mechanizmy

Zahamowanie rozwoju masażu w średniowiecznej Europie Zachodniej było wynikiem złożonego splotu czynników religijnych, kulturowych, społecznych i medycznych:

Czynnik religijny – wpływ Kościoła chrześcijańskiego:

Kościół chrześcijański, dominujący w średniowiecznej Europie, traktował ciało ludzkie z głęboką nieufnością. Ciało było postrzegane jako siedlisko grzechu, pokus i słabości, a wszelkie praktyki cielesne – w tym kąpiele, namaszczanie i masaż – były podejrzewane o związek z grzechem, rozpustą i pogaństwem.

Ojcowie Kościoła – święty Augustyn, święty Hieronim, święty Ambroży – głosili, że kąpiel jest zbędna dla chrześcijanina, a nadmierna dbałość o ciało jest oznaką próżności i grzechu. Święty Augustyn pisał, że kąpiel powinna być ograniczona do minimum, a święty Hieronim zalecał, by młode dziewczęta w ogóle się nie kąpały.

W tym kontekście masaż, jako praktyka wymagająca dotyku ciała, został zdegradowany do roli praktyki podejrzanej, kojarzonej z pogaństwem, rozpustą i grzechem. Łaźnie publiczne, w których masaż był praktykowany, były stopniowo zamykane lub ograniczane.

Czynnik kulturowy – odrzucenie antycznego dziedzictwa:

Średniowieczna Europa Zachodnia odrzuciła wiele elementów antycznego dziedzictwa grecko-rzymskiego, w tym tradycję masażu leczniczego i sportowego. Gimnazjony, termy i asklepiejony – centra masażu w starożytnej Grecji i Rzymie – zostały zamknięte lub zniszczone. Wiedza o masażu, zawarta w dziełach Hipokratesa, Celsusa i Galena, została w dużej mierze zapomniana lub zignorowana.

Czynnik medyczny – dominacja medycyny klasztornej i scholastycznej:

Medycyna średniowieczna, zdominowana przez klasztory i uniwersytety, preferowała farmakoterapię (ziołolecznictwo) i modlitwę jako główne metody lecznicze. Masaż, jako metoda manualna, nie znajdował miejsca w tym systemie. Medycyna klasztorna opierała się na ziołolecznictwie, dietetyce i modlitwie, a medycyna scholastyczna – na tekstach antycznych interpretowanych w duchu chrześcijańskim.

Czynnik społeczny – epidemie i strach przed kąpielą:

Epidemie dżumy, trądu i innych chorób zakaźnych, nękające średniowieczną Europę, wzmocniły strach przed kąpielą i kontaktami cielesnymi. Łaźnie publiczne były postrzegane jako miejsca rozprzestrzeniania chorób, co prowadziło do ich zamykania. Strach przed kąpielą i dotykiem ciała utrzymywał się przez wiele stuleci, aż do okresu renesansu.

2.5.3. Masaż w praktyce ludowej średniowiecznej Europy

Mimo oficjalnego zakazu i marginalizacji, masaż przetrwał w średniowiecznej Europie w formie praktyki ludowej:

Masaż w tradycji wiejskiej:

Na wsiach europejskich masaż był praktykowany przez znachorki, akuszerki i starsze kobiety, które przekazywały wiedzę o technikach masażu z pokolenia na pokolenie. Masaż był stosowany w leczeniu bólów mięśniowych i stawowych, w pielęgnacji noworodków, w przygotowaniu do porodu i w okresie połogu.

Masaż w tradycji rzemieślniczej:

W miastach średniowiecznych masaż był praktykowany przez rzemieślników – kowali, młynarzy, piekarzy – którzy po ciężkiej pracy fizycznej masowali sobie nawzajem zmęczone mięśnie. Masaż był również stosowany przez wojowników i rycerzy po bitwach i turniejach.

Masaż w tradycji klasztornej:

W niektórych klasztorach masaż był praktykowany jako element opieki nad chorymi zakonnikami. Mnisi, posiadający wiedzę o ziołolecznictwie i anatomii, stosowali masaż w połączeniu z okładami ziołowymi i kąpielami. Jednak praktyka ta była ograniczona i nieoficjalna.

2.5.4. Łaźnie średniowieczne – ośrodki masażu i higieny

Mimo oficjalnego zakazu i marginalizacji, łaźnie publiczne przetrwały w średniowiecznej Europie jako ośrodki higieny, masażu i życia społecznego:

Łaźnie miejskie:

W miastach średniowiecznych funkcjonowały łaźnie publiczne, zwane stufa, badestube (niemieckie) lub étuve (francuskie). Łaźnie te, mimo okresowych zakazów i ograniczeń, były miejscem, w którym masaż był nadal praktykowany. W łaźniach tych pracowali łaziebnicy – specjaliści od kąpieli i masażu.

Łaźnie zamkowe i dworskie:

Na dworach królewskich i zamkach feudalnych funkcjonowały prywatne łaźnie, w których masaż był stosowany jako element higieny i pielęgnacji. Masażystami byli najczęściej słudzy lub niewolnicy, specjalnie wyszkoleni w technikach masażu.

Łaźnie klasztorne:

W niektórych klasztorach funkcjonowały łaźnie, w których mnisi kąpali się i podlegali masażowi. Łaźnie te były jednak ograniczone do minimum i podlegały surowym regulacjom.

Funkcje łaziebnika:

Łaziebnik (łac. balneator, niem. Bader, fr. baigneur) był specjalistą od kąpieli i masażu, pracującym w łaźniach publicznych. Jego obowiązki obejmowały:

• Przygotowanie kąpieli – rozgrzewanie wody, przygotowanie ziół i olejków.
• Wykonywanie masażu – głaskanie, rozcieranie, ugniatanie i oklepywanie ciała klienta.
• Namaszczanie oliwą i balsamami – aplikacja substancji poślizgowych i leczniczych.
• Golenie i strzyżenie – łaziebnicy często pełnili również funkcję golibrody.
• Stawianie baniek i pijawek – łaziebnicy wykonywali zabiegi medyczne, takie jak stawianie baniek i przystawianie pijawek.
• Drobne zabiegi chirurgiczne – łaziebnicy wykonywali drobne zabiegi chirurgiczne, takie jak nacinanie ropni, usuwanie zębów i opatrywanie ran.

Łaziebnik był zatem nie tylko masażystą, lecz również golibrodą, chirurgiem i medykiem – protoplastą współczesnego fizjoterapeuty i chirurga.

2.5.5. Cyrulicy – spadkobiercy tradycji masażu leczniczego

Cyrulicy (łac. tonsor, niem. Barbier, fr. barbier) byli średniowiecznymi specjalistami od golenia, strzyżenia i drobnych zabiegów chirurgicznych. W odróżnieniu od łaziebników, cyrulicy koncentrowali się na zabiegach chirurgicznych, ale również wykonywali masaż jako element leczenia:

Funkcje cyrulika:

• Golenie i strzyżenie.
• Drobne zabiegi chirurgiczne – nacinanie ropni, usuwanie zębów, amputacje.
• Stawianie baniek i przystawianie pijawek.
• Opatrywanie ran i złamań.
• Masaż leczniczy – rozcieranie, ugniatanie i oklepywanie w leczeniu bólów mięśniowych i stawowych.
• Namaszczanie maściami i balsamami.

Cyrulicy a masażyści:

Cyrulicy, podobnie jak łaziebnicy, byli protoplastami współczesnych masażystów i fizjoterapeutów. Ich wiedza o technikach masażu, choć ograniczona i nieusystematyzowana, stanowiła ogniwo łączące antyczną tradycję masażu leczniczego z nowożytną medycyną fizykalną.

Cech cyrulików:

W średniowiecznych miastach cyrulicy byli zorganizowani w cechy rzemieślnicze, które regulowały ich szkolenie, praktykę i wynagrodzenie. Cech cyrulików był jednym z najstarszych i najważniejszych cechów rzemieślniczych w średniowiecznej Europie.

2.5.6. Tradycje słowiańskie – banie i łaźnie parowe na wschodzie Europy

W odróżnieniu od Europy Zachodniej, gdzie masaż został zmarginalizowany i zakazany, w Europie Wschodniej – wśród ludów słowiańskich – tradycje masażu przetrwały i rozwijały się nieprzerwanie przez całe średniowiecze.

Zborowski stwierdza, że w niektórych krajach słowiańskich, a wiemy na pewno, że w Polsce do połowy XIV wieku, istniały nawet łaźnie parowe, w których po kąpielach ludzie poddawani byli masażowi.

Bania rosyjska:

Bania rosyjska stanowi najbardziej znaną i najbardziej rozpowszechnioną formę słowiańskiej łaźni parowej. Bania, będąca jednocześnie miejscem kąpieli, masażu, rytuału i spotkania społecznego, przetrwała w Rosji do dnia dzisiejszego, stanowiąc jeden z najważniejszych elementów kultury rosyjskiej.

W banii rosyjskiej masaż był wykonywany rózgami brzozowymi (wienikami) i rękami, zgodnie z tradycyjną techniką klepania i głaskania. Masaż był wykonywany po seansie parowym, jako element rytuału oczyszczającego i leczniczego.

Łaźnie parowe w Polsce:

W Polsce do połowy XIV wieku istniały łaźnie parowe, w których po kąpielach ludzie poddawani byli masażowi. Łaźnie te, zwane parzelnicami lub łaźniami, były miejscem kąpieli, masażu i spotkań społecznych. Pod wpływem Kościoła i zmieniających się obyczajów łaźnie parowe w Polsce zostały stopniowo wyparte przez kąpiele w baliach i cebrach.

Łaźnie w Czechach, na Morawach i na Słowacji:

W Czechach, na Morawach i na Słowacji łaźnie parowe funkcjonowały do okresu husyckiego (XV wiek). W łaźniach tych masaż był wykonywany przez łaziebników, którzy łączyli funkcję masażysty, golibrody i medyka.

Łaźnie w Serbii, Chorwacji i Bułgarii:

W Serbii, Chorwacji i Bułgarii łaźnie parowe funkcjonowały do podboju osmańskiego (XIV–XV wiek). Po podboju osmańskim łaźnie słowiańskie zostały zastąpione przez tureckie hammamy, w których masaż był nadal praktykowany.

2.5.7. Medycyna arabska – most między antykiem a renesansem

Podczas gdy Europa Zachodnia pogrążała się w zapomnieniu antycznej wiedzy medycznej, świat arabski zachowywał, rozwijał i przekazywał tę wiedzę kolejnym pokoleniom. Medycyna arabska, oparta na dziełach Hipokratesa, Galena i innych autorów antycznych, stanowiła most między antyczną tradycją masażu a nowożytną medycyną fizykalną.

Przekład i zachowanie dzieł antycznych:

W VIII–X wieku arabscy uczeni przetłumaczyli na język arabski dzieła Hipokratesa, Galena, Celsusa i innych autorów antycznych. Przekłady te, dokonane głównie w Bagdadzie, Kairze i Kordobie, zachowały wiedzę o masażu leczniczym dla przyszłych pokoleń.

Rozwój wiedzy o masażu w medycynie arabskiej:

• Awicenna (Ibn Sina, 980–1037) – w swoim dziele „Kanon medycyny" opisał zastosowanie masażu w leczeniu chorób stawów, mięśni i układu nerwowego. Awicenna opisał techniki masażu, wskazania i przeciwwskazania, a także zastosowanie masażu w połączeniu z kąpielami i ziołolecznictwem.
• Ar-Razi (Rhazes, 854–925) – opisał zastosowanie masażu w leczeniu chorób skóry, stawów i mięśni.
• Ibn al-Nafis (1213–1288) – opisał zastosowanie masażu w leczeniu chorób układu krążenia.

Hammam – arabska łaźnia jako centrum masażu:

Hammam – arabska łaźnia publiczna – był centrum masażu i higieny w świecie arabskim. W hammamie masaż był wykonywany przez specjalnie wyszkolonych masażystów, zwanych mudallik. Masaż w hammamie obejmował:

• Głaskanie i rozcieranie ciała.
• Ugniatanie i oklepywanie mięśni.
• Naciąganie i rozciąganie stawów.
• Namaszczanie oliwą i balsamami.
• Peeling ciała rękawicą z włosia (kessa).

Wpływ medycyny arabskiej na Europę:

Medycyna arabska, poprzez kontakty handlowe, krucjaty i przekłady, wywarła ogromny wpływ na medycynę europejską. W XII–XIII wieku dzieła arabskich lekarzy zostały przetłumaczone na łacinę i stały się podstawą nauczania medycyny na europejskich uniwersytetach. Wraz z tą wiedzą do Europy powróciła również wiedza o masażu leczniczym.

2.5.8. Masaż w medycynie bizantyjskiej

Cesarstwo Bizantyjskie, stanowiące kontynuację Cesarstwa Rzymskiego na wschodzie, zachowało tradycje masażu leczniczego przez całe średniowiecze:

Łaźnie bizantyjskie:

W Konstantynopolu i innych miastach bizantyjskich funkcjonowały łaźnie publiczne, wzorowane na rzymskich termach. W łaźniach tych masaż był wykonywany przez specjalnie wyszkolonych masażystów.

Medycyna bizantyjska:

Bizantyjscy lekarze, tacy jak Oribazjusz (IV wiek), Aecjusz z Amidy (VI wiek) i Paweł z Eginy (VII wiek), opisywali zastosowanie masażu w leczeniu chorób stawów, mięśni i układu nerwowego. Ich dzieła, oparte na tradycji grecko-rzymskiej, stanowiły pomost między antyczną a nowożytną wiedzą o masażu.

2.5.9. Masaż w tradycji indyjskiej i chińskiej w okresie średniowiecza

Podczas gdy masaż w Europie Zachodniej ulegał zahamowaniu, w Indiach i Chinach tradycje masażu rozwijały się nieprzerwanie:

Masaż ajurwedyjski w Indiach:

Masaż ajurwedyjski, opisany w Wedach i traktatach ajurwedyjskich, był praktykowany w Indiach przez całe średniowiecze. Masaż ten, obejmujący techniki głaskania, rozcierania, ugniatania i oklepywania, był stosowany w leczeniu szerokiego spektrum schorzeń.

Masaż tuina w Chinach:

Masaż tuina, stanowiący integralną część tradycyjnej medycyny chińskiej, był praktykowany w Chinach przez całe średniowiecze. Masaż ten, obejmujący techniki uciskania, rozcierania, ugniatania i naciągania, był stosowany w leczeniu chorób narządu ruchu, układu nerwowego i narządów wewnętrznych.

Masaż w Japonii:

Masaż japoński, zwany anma (od chińskiego anmo), był praktykowany w Japonii od VI wieku. Masaż ten, oparty na tradycji chińskiej, był stosowany w leczeniu chorób narządu ruchu i układu nerwowego.

2.5.10. Podsumowanie – ciągłość tradycji mimo zahamowania

Średniowiecze, mimo zahamowania rozwoju masażu w Europie Zachodniej, nie było okresem całkowitego zaniku tej metody. Masaż przetrwał w różnych formach:

• W praktyce ludowej Europy Zachodniej.
• W łaźniach publicznych i w praktyce łaziebników.
• W praktyce cyrulików.
• W tradycjach słowiańskich – baniach i łaźniach parowych.
• W medycynie arabskiej i hammamach.
• W medycynie bizantyjskiej.
• W tradycjach indyjskich, chińskich i japońskich.

Ta ciągłość tradycji, mimo wielowiekowego zahamowania w Europie Zachodniej, umożliwiła odrodzenie masażu w okresie renesansu i jego rozwój jako metody leczniczej w okresie nowożytnym. Bez średniowiecznych łaziebników, cyrulików, banii i hammamów masaż klasyczny, jaki znamy dzisiaj, nie mógłby istnieć.

Zborowski, pisząc o współczesnym renesansie naturalnych metod leczniczych, stwierdza, że w chwili obecnej obserwuje się bardzo duże zainteresowanie metodami ludowymi, medycyną wschodu, a szczególnie masażem. To zainteresowanie obejmuje również tradycje średniowieczne – banie, hammamy i techniki masażu ludowego – które stanowią integralną część europejskiego dziedzictwa terapeutycznego.

Koniec rozdziału 2.5