Masaż klasyczny

Układanie pacjenta do masażu nie jest czynnością techniczną, polegającą jedynie na położeniu ciała na stole w dogodny dla masażysty sposób. Jest jednym z podstawowych warunków prawidłowego wykonania masażu klasycznego, a zarazem wyrazem profesjonalizmu, odpowiedzialności i szacunku wobec drugiego człowieka. Od sposobu ułożenia pacjenta zależy bowiem nie tylko komfort zabiegu, lecz także stan napięcia mięśni, swoboda oddychania, przebieg krążenia żylnego i limfatycznego, bezpieczeństwo stawów, nerwów i naczyń, zdolność tkanek do przyjęcia bodźca manualnego oraz gotowość mięśni do reagowania skurczem i rozkurczem.

Masaż klasyczny jest metodą leczenia fizykalnego, opartą na mechanicznym drażnieniu tkanek. Drażnienie to nie może być jednak działaniem przypadkowym, gwałtownym ani wymuszonym. Aby bodziec manualny był terapeutyczny, a nie traumatyczny, tkanki muszą znajdować się w stanie fizjologicznej gotowości. Mięsień nie może być ani nadmiernie rozciągnięty, ani zgnieciony, ani ustawiony w pozycji wymuszonej, ani napięty obronnie. Powinien znajdować się w takim ułożeniu, które pozwala mu na naturalną odpowiedź: przyjęcie bodźca, chwilowe napięcie, a następnie powrót do rozluźnienia. Inaczej mówiąc, mięsień ma być gotowy do reagowania skurczem i rozkurczem.

Pojęcie „gotowości do reagowania skurczem i rozkurczem” jest kluczowe dla zrozumienia sensu prawidłowego układania pacjenta. Nie oznacza ono, że masażysta ma doprowadzić mięsień do stanu bezwładu, wiotkości czy utraty czynności fizjologicznej. Mięsień nie ma być „martwy” ani pozbawiony tonusu. Ma być natomiast uwolniony od zbędnego, obronnego napięcia, które uniemożliwia skuteczne i bezbolesne wykonanie zabiegu. Prawidłowo ułożony mięsień zachowuje fizjologiczny tonus, ale jest plastyczny, miękki, dobrze ukrwiony i zdolny do rytmicznej odpowiedzi na dotyk, ucisk, rozcieranie, ugniatanie, wibrację czy wałkowanie.

Jeżeli pacjent jest ułożony niewłaściwie, mięśnie napinają się odruchowo, stawy tracą stabilizację, nerwy mogą być uciskane, naczynia mogą być nadmiernie drażnione, a oddech staje się płytki lub zatrzymywany. W takim stanie masaż może wywoływać ból, dyskomfort, niepokój, drżenie, skurcze obronne, zawroty głowy, a w przypadkach skrajnych – omdlenie, nasilenie objawów chorobowych lub uszkodzenie tkanek. Dlatego układanie pacjenta nie może być traktowane jako formalność poprzedzająca „właściwy masaż”. Jest ono częścią masażu, jego warunkiem wstępnym i jednocześnie elementem terapii.

Z perspektywy prawa naturalnego, praw człowieka oraz moralności opartej na prawie Bożym, układanie pacjenta ma również wymiar etyczny. Pacjent nie jest przedmiotem zabiegu, nie jest „materiałem do opracowania”, nie jest ciałem pozbawionym godności. Jest osobą, która powierza masażystze swoje zdrowie, intymność, bezpieczeństwo i zaufanie. Masażysta ma obowiązek traktować pacjenta podmiotowo, z szacunkiem, prawdą i troską. Nie wolno go manipulować, straszyć, zawstydzać, pośpieszać, zmuszać do pozostawania w niewygodnej pozycji ani ignorować jego sygnałów bólu, zimna, lęku czy odmowy. Prawidłowe ułożenie pacjenta jest therefore nie tylko kwestią techniki, lecz także wyrazem miłości bliźniego, sprawiedliwości, roztropności i poszanowania godności osoby ludzkiej.

4.7.2. Pojęcie gotowości mięśni do reagowania skurczem i rozkurczem

Gotowość mięśni do reagowania skurczem i rozkurczem oznacza stan fizjologiczny, w którym mięsień szkieletowy, znajdujący się pod wpływem bodźca manualnego, może w sposób naturalny odpowiedzieć chwilowym napięciem, a następnie powrócić do stanu rozluźnienia. Nie jest to stan bierności całkowitej, lecz stan czynnej, fizjologicznej podatności tkanek. Mięsień prawidłowo ułożony nie jest ani sztywny, ani wiotki, ani bolesny, ani obronnie zaciśnięty. Jest przygotowany do współpracy z ręką masażysty.

W praktyce oznacza to, że pozycja pacjenta powinna spełniać kilka warunków jednocześnie. Po pierwsze, mięsień opracowywany nie może być nadmiernie rozciągnięty. Zbyt duże rozciągnięcie uruchamia receptory rozciągu, zwane wrzecionami mięśniowymi, które mogą wywołać odruchowy skurcz ochronny. Po drugie, mięsień nie może być nadmiernie skrócony lub zgnieciony, ponieważ wtedy traci zdolność do prawidłowej odpowiedzi na ucisk i rozcieranie. Po trzecie, stawy położone w pobliżu opracowywanej okolicy powinny być ustawione w pozycji pośredniej lub fizjologicznej, a nie w skrajnym zgięciu, wyproście, rotacji czy odwiedzeniu. Po czwarte, całe ciało pacjenta powinno być stabilnie podparte, aby nie musiał on napinać mięśni posturalnych dla utrzymania równowagi. Po piąte, oddech nie może być ograniczony, ponieważ napięcie przepony i mięśni klatki piersiowej przenosi się na inne grupy mięśniowe. Po szóste, pacjent nie może odczuwać bólu, zimna, lęku ani upokorzenia, ponieważ te czynniki aktywują układ współczulny i zwiększają napięcie mięśniowe.

Gotowość mięśni do reagowania skurczem i rozkurczem jest therefore stanem równowagi między rozluźnieniem a fizjologicznym tonusem. Nie chodzi o to, aby pacjent „zapadł się” w bezruchu jak nieożywiony przedmiot. Chodzi o to, aby jego układ nerwowy nie odbierał masażu jako zagrożenia. Gdy pacjent czuje się bezpiecznie, jest ciepły, wygodnie ułożony, rozumie przebieg zabiegu i ma możliwość zgłoszenia dyskomfortu, mięśnie stopniowo ustępują z obronnego napięcia. Wtedy masażysta może pracować skuteczniej, ponieważ tkanki lepiej odpowiadają na bodziec, a nie walczą z nim.

Warto też zaznaczyć, że gotowość mięśni nie jest cechą stałą. Może zmieniać się w trakcie jednego zabiegu, między zabiegami w serii, a nawet w zależności od pory dnia, pogody, snu, stresu, bólu, leków czy stanu emocjonalnego pacjenta. Masażysta nie może zakładać, że skoro pacjent był dobrze ułożony poprzednio, dziś również będzie tolerował tę samą pozycję. Każde ułożenie wymaga ponownej oceny, pytania o samopoczucie i obserwacji reakcji ciała.

4.7.3. Fizjologiczne podstawy prawidłowego ułożenia

4.7.3.1. Tonus mięśniowy a pozycja ciała

Tonus mięśniowy jest podstawowym napięciem mięśnia w spoczynku. Jest konieczny do utrzymania postawy, stabilizacji stawów, krążenia żylnego, oddychania i ochrony narządów. Jednak tonus fizjologiczny może zostać zaburzony przez ból, stres, zimno, zmęczenie, chorobę, uraz, niewłaściwe ułożenie ciała lub lęk. Wówczas mięsień pozostaje w stanie nadmiernego napięcia, które nie pełni funkcji ochronnej, lecz staje się źródłem dolegliwości.

Pozycja ciała ma bezpośredni wpływ na tonus. Mięsień rozciągnięty ponad fizjologiczną normę odpowiada zwiększoną pobudliwością. Mięsień zgnieciony lub ustawiony w nienaturalnej rotacji również może reagować skurczem obronnym. Natomiast mięsień ułożony w pozycji pośredniej, podparty i zabezpieczony przed nadmiernym obciążeniem, łatwiej przechodzi w stan rozluźnienia. Dlatego celem układania pacjenta nie jest „unieruchomienie” go na siłę, lecz stworzenie warunków, w których układ nerwowy może obniżyć zbędne napięcie.

4.7.3.2. Wrzeciona mięśniowe i narządy ścięgniste Golgiego

Wrzeciona mięśniowe są receptorami położonymi wewnątrz mięśnia, reagującymi na zmianę jego długości i szybkość rozciągania. Gdy mięsień zostaje gwałtownie lub nadmiernie rozciągnięty, wrzeciona wysyłają sygnały do rdzenia kręgowego, wywołując odruch miotatyczny, czyli niekontrolowane napięcie mięśnia. Jest to mechanizm ochronny, który w codziennym funkcjonowaniu zapobiega uszkodzeniom, ale w masażu może utrudniać pracę, jeśli pacjent jest źle ułożony lub jeśli masażysta działa zbyt gwałtownie.

Narządy ścięgniste Golgiego reagują natomiast na napięcie ścięgna i mogą hamować nadmierny skurcz, chroniąc mięsień przed przeciążeniem. W masażu rozluźniającym ważne jest, aby bodźce były prowadzone powoli, rytmicznie i bez szarpnięć. Dzięki temu układ nerwowy nie odbiera ruchu jako zagrożenia, a mięsień może stopniowo przechodzić ze stanu napięcia do stanu rozluźnienia. Prawidłowe ułożenie pacjenta zmniejsza ryzyko niekontrolowanego pobudzenia wrzecion mięśniowych i ułatwia aktywację mechanizmów hamujących.

4.7.3.3. Układ autonomiczny i reakcja stresowa

Układ autonomiczny dzieli się na współczulny i przywspółczulny. Układ współczulny przygotowuje organizm do działania: przyspiesza tętno, zwęża naczynia obwodowe, zwiększa napięcie mięśniowe, nasila potliwość i czujność bólową. Układ przywspółczulny sprzyja regeneracji: zwalnia akcję serca, ułatwia trawienie, obniża napięcie mięśniowe i pozwala organizmowi odpoczywać.

Masaż wykonywany w prawidłowo ułożonym, ciepłym, spokojnym i bezpiecznym środowisku może sprzyjać dominacji układu przywspółczulnego. Natomiast pozycja niewygodna, zagrażająca, zimna, bolesna lub wymuszona aktywuje układ współczulny. Wówczas pacjent nie rozluźnia się, lecz napina, nawet jeśli świadomie chce współpracować. Dlatego układanie pacjenta jest nie tylko kwestią biomechaniki, lecz także regulacji autonomicznej. Masażysta, który dba o stabilne podparcie, okrycie, swobodę oddechu i poczucie kontroli pacjenta, tworzy warunki fizjologiczne do rozluźnienia.

4.7.3.4. Krążenie żylne, limfatyczne i wpływ pozycji

Masaż klasyczny wykonuje się zgodnie z kierunkiem przepływu krwi żylnej, aby wspomagać odpływ krwi do serca oraz odpływ chłonki. Pozycja pacjenta ma w tym procesie duże znaczenie. Jeśli kończyna jest źle podparta, zgięta w sposób utrudniający odpływ, uciskana w okolicy dużych naczyń lub pozostaje w nadmiernym obniżeniu, mogą pojawić się uczucie ciężkości, drętwienie, mrowienie, bladość, wychłodzenie lub nasilenie obrzęku.

Prawidłowe ułożenie kończyny powinno zapewniać swobodny odpływ żylny i limfatyczny, bez nadmiernego ucisku na naczynia. Nie oznacza to jednak, że masażysta ma „wyciskać” krew siłą. Chodzi o stworzenie warunków anatomicznych i fizjologicznych, w których tkanki mogą reagować na delikatny, rytmiczny bodziec mechaniczny. U osób z żylakami, obrzękami, niewydolnością żylną, chorobami zakrzepowymi lub zaburzeniami krążenia pozycja musi być szczególnie ostrożna, a w razie przeciwwskazań masaż należy odstąpić lub skierować pacjenta do lekarza.

4.7.3.5. Oddech a napięcie mięśniowe

Oddech jest nierozerwalnie związany z napięciem mięśniowym. Płytki, szybki, górny oddech często towarzyszy lękowi, bólowi i pobudzeniu współczulnemu. Spokojny, rytmiczny oddech sprzyja rozluźnieniu mięśni brzucha, klatki piersiowej, barków i szyi. Pozycja pacjenta nie może ograniczać ruchomości przepony, żeber ani mostka. Jeśli pacjent leży na brzuchu z uciskiem na jamę brzuszną, jeśli jego klatka piersiowa jest nadmiernie obciążona, jeśli barki są uniesione lub głowa jest skręcona, oddech staje się płytszy, a napięcie mięśniowe rośnie.

Dlatego prawidłowe ułożenie powinno umożliwiać swobodne oddychanie. Masażysta powinien obserwować, czy pacjent nie wstrzymuje oddechu, czy nie oddycha zbyt szybko, czy nie napina brzucha lub barków. W razie potrzeby należy zmienić pozycję, zmniejszyć intensywność, spokojnie przypomnieć o oddechu lub zrobić przerwę.

4.7.3.6. Ból i obrona mięśniowa

Ból jest silnym czynnikiem zwiększającym napięcie mięśniowe. Nawet niewielki dyskomfort może wywołać odruchowy skurcz, szczególnie jeśli pacjent boi się, że ból się nasili. Źle ułożony pacjent częściej odczuwa ból, ponieważ stawy są przeciążone, nerwy uciskane, mięśnie rozciągnięte ponad miarę, a tkanki nie mają oparcia. Masaż wykonany w takiej pozycji może być odebrany jako zagrażający, nawet jeśli technika jest formalnie poprawna.

Dobrze wykonany masaż nie powinien wywoływać bólu. Jeżeli pacjent zgłasza ból, masażysta nie powinien zwiększać siły, aby „przyzwyczaić” tkanki. Powinien najpierw sprawdzić, czy przyczyną nie jest złe ułożenie, zimno, napięcie emocjonalne, zbyt szybkie tempo, nieodpowiednia technika lub przeciwwskazanie. Często zmiana pozycji, dodanie podparcia lub okrycia ciała wystarcza, aby ból ustąpił.

4.7.4. Biomechaniczne zasady układania pacjenta

4.7.4.1. Zasada neutralnej osi ciała

Neutralna oś ciała oznacza takie ułożenie głowy, szyi, tułowia, miednicy i kończyn, które nie wymusza nadmiernego zgięcia, wyprostu, skrętu ani bocznego zgięcia. W pozycji neutralnej stawy znajdują się w zakresie fizjologicznym, mięśnie nie są rozciągnięte ponad miarę, a napięcie tkanek jest zrównoważone. Nie oznacza to, że pacjent musi leżeć idealnie prosto jak deska. Oznacza to, że jego ciało nie powinno być ustawione w sposób wymuszony, bolesny lub niestabilny.

W praktyce dotyczy to zwłaszcza odcinka szyjnego, lędźwiowego, stawów barkowych, kolanowych i skokowych. Głowa nie powinna być zbyt wysoko uniesiona, zbyt mocno skręcona ani opadająca. Szyja nie powinna być nadmiernie wyprostowana. Odcinek lędźwiowy nie powinien być nadmiernie pogłębiony lub spłaszczony w sposób bolesny. Kolana nie powinny zwisać bez podparcia. Stopy nie powinny być nadmiernie zgięte lub wyprostowane.

4.7.4.2. Zasada podparcia i stabilizacji

Każda część ciała, która nie jest aktualnie masowana, powinna być stabilnie podparta. Podparcie zmniejsza konieczność utrzymywania napięcia posturalnego. Jeśli pacjent musi sam utrzymywać głowę, bark, rękę, nogę lub tułów, jego mięśnie napinają się, a masaż staje się mniej skuteczny. Poduszki, wałki, złożone ręczniki, regulowane fragmenty stołu i podpory pod kończyny nie są zbędnymi dodatkami, lecz narzędziami terapeutycznymi.

Podparcie powinno być miękkie, ale wystarczająco stabilne, aby nie zapadało się pod ciężarem ciała. Nie wolno stosować podpór niestabilnych, śliskich, zimnych, brudnych lub powodujących ucisk. Ważne jest również, aby podparcie nie uciskało nerwów ani naczyń. Na przykład podkolanowa część nogi nie powinna być mocno ściskana, ponieważ może to utrudniać krążenie i powodować drętwienie.

4.7.4.3. Zasada równomiernego rozkładu nacisku

Ciało pacjenta spoczywające na stole lub podparciu nie powinno mieć punktów nadmiernego ucisku. Szczególnie narażone są miejsca kostne: potylica, łopatki, wyrostki kolczyste, krętarze, kolana, kostki, pięty, łokcie i kość krzyżowa. Nadmierny nacisk może powodować ból, drętwienie, uszkodzenie skóry, a u osób z zaburzeniami czucia – nawet nieświadome otarcia lub odleżyny.

Masażysta powinien okresowo sprawdzać, czy pacjent nie odczuwa ucisku, czy skóra nie jest nadmiernie blada lub zaczerwieniona, czy nie pojawia się mrowienie. W razie potrzeby należy zmienić ułożenie, dodać podparcie lub skrócić czas pozostawania w danej pozycji.

4.7.4.4. Zasada unikania skrajnych zakresów ruchu

Stawy mają fizjologiczny zakres ruchu, ale w masażu klasycznym nie dąży się do ustawiania pacjenta w zakresach skrajnych. Skrajne zgięcie, wyprost, rotacja, odwiedzenie lub przywiedzenie mogą powodować napięcie torebek stawowych, ucisk nerwów, drażnienie ścięgien i ból. Masażysta nie jest od „nastawiania” stawów ani od testowania granic ruchomości. Jego zadaniem jest stworzenie warunków do bezpiecznego opracowania tkanek miękkich.

Jeżeli dana technika wymaga określonego ułożenia kończyny, na przykład pronacji lub supinacji przedramienia, zgięcia lub wyprostu kolana, należy to robić łagodnie, w zakresie komfortowym dla pacjenta, z możliwością natychmiastowej zmiany. Nie wolno wymuszać ruchu, jeśli pacjent zgłasza ból, opór lub lęk.

4.7.4.5. Zasada stopniowości i przewidywalności

Pacjent lepiej rozluźnia się, gdy wie, co się wydarzy, i gdy zmiany pozycji są prowadzone powoli. Nagłe obracanie, podnoszenie, opuszczanie kończyny, zmiana kierunku czy zdjęcie rąk może wywołać odruch obronny. Dlatego każdą zmianę pozycji należy zapowiadać: „Zaraz pomogę Panu/Pani powoli obrócić się na bok”, „Proszę powiedzieć, jeśli będzie niekomfortowo”, „Teraz podeprę kolana poduszką”.

Przewidywalność jest formą bezpieczeństwa. Masażysta nie może działać chaotycznie, pośpiesznie ani w sposób zaskakujący. Nawet jeśli technika jest zaawansowana, jej wykonanie musi być spokojne, rytmiczne i kontrolowane.

4.7.5. Wymiar etyczny: prawo Boże, prawo naturalne i prawa człowieka

Układanie pacjenta ma wymiar nie tylko techniczny, lecz także moralny. W świetle prawa Bożego i prawa naturalnego każdy człowiek posiada niezbywalną godność, a ciało drugiego człowieka nie może być traktowane instrumentalnie. Miłość bliźniego, sprawiedliwość, prawda, roztropność i miłosierdzie wymagają, aby masażysta działał dla dobra pacjenta, a nie dla własnej wygody, ambicji, zysku lub ciekawości.

Prawa człowieka potwierdzają te zasady w formie norm społecznych i prawnych. Pacjent ma prawo do ochrony zdrowia, godności, intymności, informacji, dobrowolnej zgody, odmowy, poszanowania prywatności, niedyskryminacji oraz ochrony przed okrutnym, poniżającym lub nieludzkim traktowaniem. Masaż, nawet wykonywany w dobrej wierze, nie może naruszać tych praw.

Nie wolno manipulować pacjentem. Manipulacją jest na przykład straszenie skutkami przerwania zabiegu, wywoływanie poczucia winy, zawstydzanie, sugerowanie, że pacjent „przesadza”, wymuszanie zgody na niedogodną pozycję, ukrywanie informacji o ryzyku, obiecywanie efektów bez podstaw lub wykorzystywanie zależności pacjenta od terapeuty. Masażysta powinien mówić prawdę, jasno wyjaśniać przebieg zabiegu, pytać o zgodę i respektować granice.

Prawidłowe ułożenie pacjenta jest therefore aktem moralnym. Polega na tym, aby drugiemu człowiekowi zapewnić bezpieczeństwo, komfort i poszanowanie. Masażysta, który dba o podparcie, okrycie, ciepło, swobodę oddechu i możliwość zgłoszenia bólu, realizuje zasadę miłości bliźniego w konkretnej praktyce zawodowej. Ten, kto lekceważy te potrzeby, narusza nie tylko standardy techniczne, lecz także podstawowe obowiązki etyczne.

4.7.6. Warunki materialne niezbędne do prawidłowego układania

4.7.6.1. Gabinet i temperatura

Pomieszczenie do masażu powinno być czyste, ciche, prywatne i odpowiednio ogrzane. Temperatura powietrza powinna wynosić minimum 22°C, a w praktyce często korzystny jest zakres 23–25°C, szczególnie u dzieci, osób starszych, wychudzonych, wychłodzonych lub z zaburzeniami krążenia. Zimno powoduje odruchowe napięcie mięśni, skurcz naczyń, drżenie i dyskomfort, co utrudnia ułożenie pacjenta w sposób rozluźniony.

Wilgotność powietrza powinna mieścić się zwykle w zakresie 40–60%. Zbyt suche powietrze wysusza skórę i zwiększa dyskomfort, zbyt wilgotne sprzyja poceniu się i uczuciu duszności. Nie wolno dopuszczać do przeciągów. Okna powinny być zamknięte w trakcie zabiegu, a wentylacja lub klimatyzacja nie mogą kierować strumienia powietrza bezpośrednio na pacjenta.

4.7.6.2. Stół do masażu

Stół do masażu powinien być stabilny, czysty, suchy, o odpowiedniej nośności i regulowanej wysokości. Wysokość stołu powinna umożliwiać masażystce pracę w ergonomicznej pozycji, zwykle na poziomie łokciowym osoby stojącej, ale jednocześnie musi być bezpieczna dla pacjenta. Zbyt wysoki stół zwiększa ryzyko upadku, zbyt niski utrudnia pracę i może prowadzić do przeciążeń u masażysty.

Obicie stołu nie może być zimne, mokre, popękane ani śliskie. Przed zabiegiem należy nałożyć czysty podkład lub ręcznik. Jeśli stół jest chłodny, można zastosować ciepły, suchy ręcznik, ale nigdy nie wolno kłaść pacjenta na mokrej lub zimnej powierzchni. Stół nie powinien być ustawiony bezpośrednio przy zimnej ścianie, oknie, drzwiach lub źródle przeciągu.

4.7.6.3. Podpory, poduszki i wałki

Do prawidłowego układania niezbędne są poduszki, wałki, kliny, złożone ręczniki lub inne stabilne podpory. Powinny być czyste, suche, nieodkształcone i nieprzesiąknięte zimnem. Podpory nie mogą mieć ostrych zapięć, guzików, zamków lub elementów, które mogłyby uciskać skórę. Ważne jest, aby były dostępne w zasięgu ręki masażysty, tak by nie trzeba było przerywać zabiegu w poszukiwaniu podparcia.

Poduszka pod głowę powinna mieć wysokość dostosowaną do budowy pacjenta. Zbyt wysoka powoduje zgięcie szyi, zbyt niska – przeprost lub niewygodne ułożenie barków. Wałek pod kolana powinien być miękki, ale stabilny, tak aby nie zsuwał się i nie uciskał dołu podkolanowego nadmiernie. Podpory pod stopy lub kostki powinny zapobiegać zwisaniu kończyn i nadmiernemu zgięciu podeszwowemu.

4.7.6.4. Okrycia i prywatność

Pacjent powinien mieć zapewnioną możliwość rozebrania się za parawanem lub w zamkniętym pomieszczeniu. W trakcie masażu odsłania się wyłącznie okolicę aktualnie opracowywaną. Pozostałe części ciała muszą być przykryte ręcznikiem, prześcieradłem lub kołdrą. Okrycie ma znaczenie termiczne, psychologiczne i etyczne. Pacjent okryty czuje się bezpieczniej, mniej jest narażony na wychłodzenie i łatwiej się rozluźnia.

Nie wolno odsłaniać okolic intymnych bez wyraźnej potrzeby terapeutycznej, zgody pacjenta i zgodności z zakresem zabiegu. Masażysta powinien stosować profesjonalne drapowanie, czyli takie układanie ręczników, które zapewnia dostęp do masowanej okolicy, a jednocześnie chroni resztę ciała. W razie wątpliwości co do zakresu odsłonięcia należy zapytać pacjenta i wyjaśnić, dlaczego dana okolicy musi być odkryta.

4.7.7. Ocena pacjenta przed ułożeniem

4.7.7.1. Wywiad i przeciwwskazania

Przed każdym masażem należy przeprowadzić wywiad z pacjentem. Nie jest to formalność, lecz obowiązek zawodowy i etyczny. Masażysta powinien zapytać o aktualne samopoczucie, choroby przewlekłe, przyjmowane leki, przebyte operacje, urazy, dolegliwości bólowe, alergie, stan skóry, obrzęki, duszność, zawroty głowy, kołatanie serca, gorączkę, krwawienia, choroby zakaźne, stany zapalne, nowotwory, ciążę lub menstruację, jeśli mają znaczenie w kontekście przeciwwskazań obowiązujących w programie kursu.

Brak zlecenia lekarskiego, gdy jest ono wymagane, stanowi przeciwwskazanie do masażu. Masażysta nie powinien wykonywać zabiegu „na własną rękę”, nawet jeśli pacjent prosi, płaci lub twierdzi, że wcześniej masaż mu pomagał. W razie wątpliwości należy odstąpić od masażu i skierować pacjenta do lekarza.

4.7.7.2. Ocena stanu ogólnego

Masażysta powinien ocenić, czy pacjent jest przytomny, zorientowany, zdolny do współpracy i zrozumienia instrukcji. Jeśli pacjent jest wyraźnie chory, gorączkujący, osłabiony, odwodniony, po spożyciu alkoholu lub substancji zmieniających świadomość, które uniemożliwiają bezpieczną zgodę i współpracę, masaż należy odroczyć. Nie wolno wykonywać zabiegu osobie, która nie jest w stanie świadomie uczestniczyć w procesie terapeutycznym.

Należy zwrócić uwagę na kolor skóry, oddech, potliwość, drżenie, wychłodzenie, przegrzanie, obrzęki, bladość, sinienie, wysypki, rany, zmiany skórne, ślady po operacjach, porty naczyniowe, cewniki, protezy, aparaty ortodontyczne, opatrunki, plastry lecznicze, implanty lub elementy metalowe. W razie jakichkolwiek wątpliwości masażysta powinien zachować ostrożność, skonsultować się z przełożonym lub lekarzem albo odstąpić od zabiegu.

4.7.7.3. Ocena ruchomości i bólu

Przed ułożeniem warto zapytać pacjenta, w jakiej pozycji czuje się najlepiej, czy ma trudności z leżeniem na plecach, brzuchu lub boku, czy odczuwa ból w określonych ruchach, czy ma sztywność stawów, czy niedawno doznał urazu. Masażysta nie powinien testować zakresu ruchu jak fizjoterapeuta diagnosta, lecz powinien pytać i obserwować. Jeśli pacjent zgłasza ból przy pewnej pozycji, należy ją zmodyfikować lub wybrać inną.

Ból nie jest przeszkodą nie do obejścia, ale jest sygnałem wymagającym uwagi. Jeśli pacjent boi się bólu, masażysta powinien wyjaśnić przebieg zabiegu, zapewnić możliwość przerwania, zacząć od delikatnych technik i obserwować reakcje ciała. Nie wolno mówić, że ból jest konieczny ani że „musi boleć, żeby zadziałało”.

4.7.8. Zasady ogólne układania pacjenta

4.7.8.1. Zasada bezpieczeństwa

Bezpieczeństwo pacjenta jest nadrzędne wobec wygody masażysty, tempa pracy, harmonogramu, opłaty czy oczekiwań pacjenta. Pozycja nie może stwarzać ryzyka upadku, ucisku na drogi oddechowe, zakłócenia krążenia, uszkodzenia nerwów, przeciążenia stawów ani wychłodzenia. Masażysta powinien stale oceniać, czy wybrana pozycja jest bezpieczna dla konkretnego pacjenta w danym dniu.

4.7.8.2. Zasada komfortu

Komfort nie jest luksusem. Jest warunkiem rozluźnienia. Pacjent, który cierpi, marznie, boi się spaść, odczuwa ucisk lub wstyd, nie będzie miał mięśni gotowych do reagowania skurczem i rozkurczem w sposób fizjologiczny. Komfort obejmuje ciepło, miękkie podparcie, swobodę oddechu, brak bólu, intymność, ciszę, spokojny głos i brak pośpiechu.

4.7.8.3. Zasada fizjologicznego ułożenia

Ciało pacjenta powinno być ułożone zgodnie z naturalnymi krzywiznami i zakresem ruchu stawów. Nie wolno wymuszać pozycji, która powoduje nadmierne napięcie, ból, drętwienie lub uczucie duszności. Pozycja fizjologiczna nie zawsze oznacza pozycję „idealnie prostą”. Często wygodniejsze jest lekkie zgięcie kolan, podparcie podudzi, ułożenie rąk na wałkach lub zmiana kąta nachylenia stołu.

4.7.8.4. Zasada minimalnej ekspozycji

Odkrywa się tylko tę część ciała, która jest aktualnie masowana. Reszta ciała powinna być okryta. Zasada ta chroni pacjenta przed wychłodzeniem, wstydem i poczuciem nagości. Masażysta nie powinien odsłaniać wielu okolic jednocześnie „na zapas”, jeśli nie wymaga tego bezpieczeństwo lub technika.

4.7.8.5. Zasada stopniowości

Pacjent nie powinien być gwałtownie przenoszony z pozycji do pozycji. Zmiany należy wykonywać powoli, z pomocą, z zapowiedzią i z obserwacją reakcji. Osoby starsze, osłabione, z niskim ciśnieniem, zawrotami głowy, chorobami serca lub po operacjach wymagają szczególnej ostrożności przy wstawaniu, siadaniu i obracaniu.

4.7.8.6. Zasada możliwości zmiany

Pacjent ma prawo zmienić pozycję, przerwać zabieg, poprosić o poduszkę, okrycie, przerwę lub zmianę techniki. Masażysta nie może traktować takiej prośby jako utrudnienia. Powinien zareagować spokojnie, rzeczowo i z szacunkiem. Pozycja nie jest wyrokiem. Można ją korygować przez cały czas trwania masażu.

4.7.8.7. Zasada obserwacji

Masażysta powinien obserwować pacjenta przez cały zabieg. Nie wystarczy ułożyć go na początku i pracować bez kontaktu z jego reakcjami. Należy zwracać uwagę na oddech, mimikę, napięcie mięśni, kolor skóry, potliwość, drżenie, niepokój, skargi na ból, zimno, mrowienie, zawroty głowy lub duszność. Obserwacja jest elementem bezpieczeństwa i profesjonalizmu.

4.7.8.8. Zasada dokumentacji

Sposób ułożenia pacjenta, zastosowane podpory, reakcje na pozycję, ewentualne przerwy, zmiany pozycji, zgłaszany ból lub dyskomfort powinny być odnotowane w dokumentacji zabiegowej. Dokumentacja nie służy obwinianiu pacjenta ani usprawiedliwianiu masażysty. Służy ciągłości opieki, bezpieczeństwu i odpowiedzialności zawodowej.

4.7.9. Komunikacja z pacjentem jako element układania

4.7.9.1. Wyjaśnienie przebiegu

Pacjent lepiej rozluźnia się, gdy rozumie, co będzie się działo. Masażysta powinien spokojnie wyjaśnić, w jakiej pozycji pacjent będzie leżał, jakie partie ciała będą masowane, jak długo potrwa zabieg, jakie odczucia są możliwe i kiedy pacjent powinien zgłosić dyskomfort. Wyjaśnienie nie musi być długie, ale musi być zrozumiałe, szczere i dostosowane do wieku oraz stanu pacjenta.

4.7.9.2. Pytanie o zgodę i preferencje

Masażysta powinien pytać: „Czy taka pozycja jest dla Pana/Pani wygodna?”, „Czy może Pan/Pani leżeć na brzuchu?”, „Czy potrzebuje Pan/Pani poduszki pod kolana?”, „Czy jest Panu/Pani zimno?”, „Czy mogę okryć inną część ciała?”. Pytania te nie są manipulacją, lecz przywracają pacjentowi poczucie kontroli. Pacjent, który wie, że może powiedzieć „nie”, łatwiej się rozluźnia.

4.7.9.3. Sygnał zatrzymania

Warto ustalić z pacjentem prosty sposób zgłaszania dyskomfortu, zwłaszcza jeśli pacjent ma trudności z mówieniem, jest osłabiony, leży twarzą w dół lub odczuwa lęk. Może to być słowo „stop”, podniesienie ręki, kaszlnięcie lub inny ustalony sygnał. Masażysta ma obowiązek natychmiast zareagować. Nie wolno ignorować sygnału zatrzymania ani tłumaczyć go „przesadą”.

4.7.9.4. Język pozbawiony presji

Masażysta nie powinien używać zdań typu: „Musisz wytrzymać”, „Nie przesadzaj”, „Wszyscy tak mają”, „Jak teraz wyjdziesz, zmarnujesz serię”, „Ból oznacza, że choroba wychodzi”, „Ja wiem lepiej”. Takie wypowiedzi są manipulacyjne, zwiększają lęk i napięcie, a także naruszają godność pacjenta. Zamiast tego należy mówić spokojnie: „Proszę powiedzieć, jeśli będzie niekomfortowo”, „Możemy zrobić przerwę”, „Zmienimy pozycję, jeśli Pan/Pani tak woli”.

4.7.10. Pozycja leżąca na plecach

4.7.10.1. Charakterystyka i zastosowanie

Pozycja na plecach jest jedną z najczęściej stosowanych pozycji w masażu klasycznym. Umożliwia opracowanie kończyn dolnych, powłok brzusznych, klatki piersiowej, częściowo barków, ramion, przedramion, a także twarzy i głowy, jeśli pacjent siedzi lub leży z uniesionym wezgłowiem. Jest pozycją zwykle dobrze tolerowaną, ale wymaga starannego podparcia, aby nie powodowała napięcia w odcinku lędźwiowym, karku ani barkach.

4.7.10.2. Ułożenie głowy i szyi

Głowa powinna być ustawiona w osi kręgosłupa, bez nadmiernego zgięcia do przodu, przeprostu lub skrętu. Poduszka pod głowę powinna mieć wysokość dostosowaną do budowy pacjenta. Jeśli pacjent ma trudności z oddychaniem, refluksem lub kaszlem, można lekko unieść wezgłowie. Nie wolno jednak stosować pozycji, która powoduje zsuwanie się pacjenta ze stołu lub nadmierne zgięcie bioder.

Szyja nie powinna być nadmiernie wyprostowana ani zgięta. Jeśli pacjent leży na płaskim stole bez poduszki, głowa może opaść do tyłu, powodując przeprost szyi i napięcie mięśni przednich szyi. Jeśli poduszka jest zbyt wysoka, broda zbliża się do klatki piersiowej, co utrudnia oddech i napina mięśnie karku.

4.7.10.3. Ułożenie barków i ramion

Barki powinny być swobodnie ułożone, nie uniesione ku górze i nie ściągnięte do tyłu w sposób wymuszony. Ramiona mogą leżeć wzdłuż tułowia lub być lekko odwiedzione na poduszkach. Dłonie mogą leżeć wnętrzem do góry lub do dołu, w zależności od komfortu pacjenta i okolicy masowanej. Nie wolno pozwalać, aby ramiona zwisały ze stołu bez podparcia, ponieważ powoduje to napięcie mięśni naramiennych i barków.

Jeśli masowana jest kończyna górna, ramię i przedramię powinny być stabilnie podparte. Nadgarstek nie może być zgięty nadmiernie ani uciskany. Łokieć nie powinien opierać się na twardym brzegu stołu w sposób drażniący nerw łokciowy. Dłoń może leżeć na wałku lub złożonym ręczniku, tak aby palce były swobodne.

4.7.10.4. Ułożenie tułowia i miednicy

Tułów powinien być ułożony symetrycznie, bez skręcania miednicy. Jeśli pacjent ma napięty odcinek lędźwiowy, można podłożyć wałek pod kolana, aby zmniejszyć lordozę lędźwiową i rozluźnić mięśnie biodrowo-lędźwiowe. U niektórych pacjentów wygodniejszy jest wałek pod podudzia, tak aby kolana były lekko zgięte, a stopy nie zwisały.

Nie wolno uciskać brzucha ani klatki piersiowej w sposób utrudniający oddech. Jeśli pacjent zgłasza duszność, ból w okolicy mostka, refluks lub dyskomfort brzuszny, pozycja płaska może być niewłaściwa. Należy wtedy rozważyć pozycję półsiedzącą lub boczną, jeśli jest bezpieczna i zgodna z zakresem zabiegu.

4.7.10.5. Ułożenie kończyn dolnych

Kolana nie powinny zwisać bez podparcia. Stopy nie powinny być nadmiernie zgięte podeszwowo ani grzbietowo. Jeśli nogi są wyprostowane, można podłożyć wałek pod kolana lub podudzia. Jeśli masowana jest tylna strona uda lub łydka, lekkie zgięcie kolana może zmniejszyć napięcie mięśni dwugłowych uda i trójgłowego łydki. Jeśli masowana jest przednia strona uda, noga może być bardziej wyprostowana, ale bez przeprostu w kolanie.

U osób z żylakami, obrzękami lub niewydolnością żylną należy unikać pozycji, które utrudniają odpływ żylny. Nie wolno uciskać dołu podkolanowego ani stawu skokowego w sposób powodujący drętwienie, ból lub zmianę koloru skóry. W razie podejrzenia zakrzepicy, zapalenia żył, świeżego obrzęku bolesnego lub owrzodzenia masaż jest przeciwwskazany i wymaga oceny lekarskiej.

4.7.10.6. Okrycie i intymność

W pozycji na plecach szczególnie ważne jest okrycie brzucha, klatki piersiowej, okolic intymnych i nóg, jeśli nie są masowane. U kobiet masaż klatki piersiowej lub okolicy mostka wymaga szczególnej delikatności, poszanowania intymności i profesjonalnego drapowania. Masażysta nie powinien komentować wyglądu ciała, biustu, brzucha, blizn, rozstępów, owłosienia ani jakichkolwiek cech zewnętrznych.

4.7.10.7. Typowe błędy w pozycji na plecach

• zbyt wysoka lub zbyt niska poduszka pod głowę;
• skręcenie szyi na dłuższy czas;
• ramiona uniesione lub odwiedzione bez podparcia;
• dłonie zaciśnięte lub nadgarstki zgięte;
• kolana zwisające bez podparcia;
• stopy nadmiernie zgięte;
• ucisk na brzuch lub klatkę piersiową;
• brak okrycia części niemasowanych;
• pozostawienie pacjenta w pozycji płaskiej mimo duszności lub refluksu;
• gwałtowne obracanie pacjenta bez zapowiedzi.

4.7.11. Pozycja leżąca na brzuchu

4.7.11.1. Charakterystyka i zastosowanie

Pozycja na brzuchu jest podstawowa przy masażu grzbietu, kręgosłupa, pośladków, tylnych stron kończyn dolnych i górnych, a także karku i mięśnia czworobocznego, jeśli pacjent leży stabilnie. Jest pozycją naturalną dla opracowania tylnej powierzchni ciała, ale wymaga szczególnej dbałości o drożność dróg oddechowych, swobodę oddechu, ułożenie głowy, barków, miednicy i nóg.

4.7.11.2. Ułożenie głowy i twarzy

Głowa może być ułożona w otworze stołu do masażu lub na poduszce z otworem na twarz. Twarz nie powinna być uciskana w sposób utrudniający oddychanie. Oczy nie mogą być naciskane. Usta i nos muszą mieć swobodny dostęp powietrza. Jeśli pacjent ma trudności z oddychaniem twarzą w dół, można zastosować poduszkę pod czoło lub policzki tak, aby głowa była lekko skręcona, ale nie wymuszona.

Szyja nie powinna być nadmiernie wyprostowana ani skręcona przez długi czas. Jeśli masaż trwa długo, warto okresowo pytać pacjenta, czy może zmienić ułożenie głowy. Nie wolno pozostawiać pacjenta w pozycji, która powoduje ból szyi, mrowienie rąk, zawroty głowy lub duszność.

4.7.11.3. Ułożenie barków i ramion

Barki powinny być swobodnie ułożone, nie ściągnięte nadmiernie do tyłu ani nie uniesione ku uszom. Ramiona mogą leżeć wzdłuż tułowia lub być zgięte, z dłońmi obok głowy, jeśli pacjent tak woli i nie powoduje to napięcia. Nie wolno允许, aby ramiona zwisały ze stołu bez podparcia, ponieważ może to powodować ból barków i napięcie mięśni czworobocznych.

Jeśli masowana jest kończyna górna w pozycji na brzuchu, ramię i przedramię powinny być stabilnie podparte. Łokieć nie może być nadmiernie wyprostowany ani uciskany. Dłoń powinna leżeć swobodnie, bez zgięcia nadgarstka powodującego drętwienie.

4.7.11.4. Ułożenie klatki piersiowej i brzucha

Pozycja na brzuchu nie może ograniczać oddechu. Jeśli pacjent ma dużą masę ciała, napięte mięśnie brzucha, choroby płuc, duszność lub ból w okolicy żeber, należy rozważyć podparcie pod klatkę piersiową lub pozycję boczną. Nie wolno uciskać brzucha w sposób powodujący dyskomfort, nudności lub trudności w oddychaniu.

U kobiet należy zwrócić uwagę na ułożenie piersi. Nie powinny być one nadmiernie zgniecione ani rozciągnięte. Można zastosować poduszki, wałki lub specjalne wycięcia w stole, aby zapewnić komfort i swobodę oddechu. Masażysta powinien działać dyskretnie, profesjonalnie i bez komentarzy dotyczących ciała pacjentki.

4.7.11.5. Ułożenie miednicy i nóg

Miednica powinna być ułożona neutralnie. U osób z nasiloną lordozą lędźwiową można podłożyć wałek pod biodra lub pod brzuch, aby zmniejszyć napięcie w odcinku lędźwiowym, ale nie wolno robić tego w sposób utrudniający oddech. Podudzia i stopy mogą wymagać podparcia, szczególnie jeśli zwisają ze stołu. Pięty nie powinny być nadmiernie obciążone.

Jeśli masowana jest tylna strona uda lub łydka, lekkie zgięcie kolana może zmniejszyć napięcie mięśni. Jeśli masowana jest okolicy kolana z tyłu, należy unikać ucisku w dole podkolanowym, który może powodować drętwienie, ból lub zaburzenia krążenia. Stopy nie powinny być ustawione w nadmiernej rotacji zewnętrznej lub wewnętrznej.

4.7.11.6. Okrycie i intymność

W pozycji na brzuchu szczególnie ważne jest okrycie pośladków, okolic intymnych, nóg i górnej części pleców, jeśli nie są masowane. Masaż pośladków wymaga profesjonalnego drapowania, jasnej komunikacji i zgody pacjenta. Nie wolno odsłaniać okolic intymnych bez wyraźnej potrzeby terapeutycznej i zgodności z zakresem zabiegu.

4.7.11.7. Typowe błędy w pozycji na brzuchu

• nadmierne przeprostowanie szyi;
• długotrwałe skręcenie głowy bez zmiany;
• ucisk na twarz, oczy, nos lub usta;
• ograniczenie oddechu przez ucisk brzucha lub klatki piersiowej;
• barki ściągnięte do tyłu lub uniesione;
• ramiona zwisające bez podparcia;
• kolana lub stopy bez podparcia;
• ucisk na dół podkolanowy;
• brak okrycia pośladków lub okolic intymnych;
• pozostawienie pacjenta w pozycji na brzuchu mimo duszności, bólu brzucha lub lęku.

4.7.12. Pozycja leżąca na boku

4.7.12.1. Charakterystyka i zastosowanie

Pozycja na boku jest bardzo użyteczna u pacjentów, którzy nie tolerują leżenia na plecach lub brzuchu, u osób z dusznością, refluksem, bólem kręgosłupa, po certainych operacjach, u dzieci, osób starszych i niepełnosprawnych. Umożliwia masaż bocznych stron tułowia, klatki piersiowej, grzbietu, pośladka, stawu biodrowego, kończyn oraz głowy i szyi w odpowiednim ułożeniu.

4.7.12.2. Ułożenie głowy i szyi

Głowa powinna być podparta poduszką o wysokości wypełniającej przestrzeń między uchem a barkiem, tak aby kręgosłup szyjny pozostał w przedłużeniu tułowia. Nie wolno pozwalać, aby głowa opadała w dół lub była nadmiernie uniesiona. Twarz powinna być zwrócona w stronę masażysty lub lekko ku dołowi, w zależności od komfortu pacjenta i okolicy masowanej.

4.7.12.3. Ułożenie barków i ramion

Dolne ramię nie powinno być nadmiernie uciskane ani odwiedzione do tyłu. Górne ramię może być podparte poduszką lub wałkiem z przodu tułowia. Jeśli masowana jest kończyna górna, należy ją ułożyć stabilnie, tak aby pacjent nie musiał jej napinać dla utrzymania pozycji. Łokieć i nadgarstek nie mogą być zgięte w sposób powodujący drętwienie.

4.7.12.4. Ułożenie tułowia i miednicy

Tułów powinien być stabilny, bez nadmiernego skręcania. Za plecami można umieścić wałek lub poduszkę, aby pacjent nie przewracał się do tyłu. Między kolanami należy umieścić poduszkę lub wałek, aby górna noga nie opadała i nie powodowała skrętu miednicy ani napięcia mięśni biodrowych.

4.7.12.5. Ułożenie nóg

Dolna noga może być lekko zgięta, górna noga powinna być podparta między kolanem i kostką. Stopy nie powinny zwisać bez podparcia. Jeśli masowana jest kończyna dolna, należy ją ułożyć tak, aby kolano, kostka i stopa były stabilne i nie powodowały bólu. Nie wolno允许, aby pacjent napinał mięśnie dla utrzymania równowagi.

4.7.12.6. Okrycie i bezpieczeństwo

Pozycja na boku wymaga starannego okrycia części ciała niemasowanych, zwłaszcza klatki piersiowej, brzucha, okolic intymnych i drugiej nogi. Należy też zabezpieczyć pacjenta przed zsuwaniem się ze stołu. Masażysta nie powinien zostawiać pacjenta w pozycji niestabilnej bez nadzoru.

4.7.12.7. Typowe błędy w pozycji na boku

• głowa bez podparcia lub zbyt nisko/wysoko;
• dolne ramię uciskane lub nadmiernie odwiedzione;
• brak poduszki między kolanami;
• skręcenie miednicy;
• górna noga zwisająca;
• pacjent zsuwa się ze stołu;
• brak okrycia okolic intymnych;
• wymuszanie pozycji bocznej u pacjenta z bólem lub dusznością bez konsultacji.

4.7.13. Pozycja siedząca

4.7.13.1. Charakterystyka i zastosowanie

Pozycja siedząca jest stosowana przy masażu kończyny górnej, karku, mięśnia czworobocznego, twarzy, głowy, szyi, a czasem grzbietu w odcinku piersiowym i lędźwiowym. Wymaga stabilnego krzesła, stołu lub fotela, podparcia dla pleców, ramion i stóp, oraz oceny ryzyka upadku lub zawrotów głowy.

4.7.13.2. Ułożenie tułowia i pleców

Plecy powinny być podparte, jeśli pacjent jest osłabiony, starszy, ma bóle kręgosłupa lub trudności w utrzymaniu pozycji siedzącej. Tułów nie powinien być nadmiernie pochylony do przodu ani na boki. Jeśli masażysta pracuje z tyłu, pacjent nie powinien odchylać głowy do tyłu w sposób wymuszony.

4.7.13.3. Ułożenie głowy i szyi

Głowa powinna być ustawiona neutralnie, z wzrokiem skierowanym do przodu lub lekko w dół, w zależności od okolicy masowanej. Szyja nie może być nadmiernie zgięta, przeprostowana ani skręcona przez długi czas. Przy masażu twarzy i głowy pacjent może oprzeć czoło lub brodę na poduszce, jeśli jest to wygodne i bezpieczne.

4.7.13.4. Ułożenie ramion i rąk

Ramię masowanej kończyny powinno być podparte na stole, wałku lub poduszce. Przedramię i dłoń nie mogą zwisać bez podparcia. Łokieć nie powinien opierać się na twardym brzegu w sposób uciskający nerw. Nadgarstek powinien być w pozycji neutralnej. Jeśli masowana jest ręka, dłoń może leżeć na miękkim podkładzie, z palcami swobodnie ułożonymi.

4.7.13.5. Ułożenie nóg i stóp

Stopy powinny opierać się na podłodze lub podpórce. Nie wolno允许, aby nogi zwisały, ponieważ powoduje to napięcie mięśni ud, dyskomfort w kolanach i ryzyko zaburzeń krążenia. Jeśli pacjent jest niskiego wzrostu, należy podstawić podnóżek. Jeśli siedzi na stole okrakiem, stopy muszą być stabilnie oparte, a pacjent zabezpieczony przed poślizgnięciem.

4.7.13.6. Bezpieczeństwo i ryzyko upadku

Pozycja siedząca wymaga oceny równowagi pacjenta. Osoby starsze, osłabione, z zawrotami głowy, neuropatią, niepełnosprawnością ruchową lub po lekach wpływających na świadomość mogą potrzebować dodatkowego wsparcia. Masażysta nie powinien zostawiać pacjenta samego w pozycji niestabilnej. W razie potrzeby należy asekurować pacjenta ręką, poprosić o pomoc inną osobę lub zmienić pozycję na leżącą.

4.7.13.7. Typowe błędy w pozycji siedzącej

• brak oparcia dla pleców;
• głowa opadająca do przodu lub odchylona do tyłu;
• ramiona uniesione lub bez podparcia;
• ręce zwisające;
• stopy nie opierające się na podłożu;
• pacjent pochylony nad stołem bez zabezpieczenia;
• pozycja okrakiem bez oceny ryzyka upadku;
• brak okrycia ciała;
• pośpiech przy wstawaniu po masażu.

4.7.14. Pozycja półsiedząca i pozycje modyfikowane

4.7.14.1. Pozycja półsiedząca

Pozycja półsiedząca, z uniesionym wezgłowiem około 30–45 stopni, może być pomocna u pacjentów z dusznością, kaszlem, refluksem, osłabieniem, po certainych operacjach lub przy nietolerowaniu pozycji płaskiej. Wymaga zabezpieczenia przed zsuwaniem się ze stołu, podparcia pod kolana i stopy oraz stałej obserwacji oddechu i samopoczucia.

4.7.14.2. Pozycja z podpartymi kolanami

Jeśli pacjent leży na plecach, ale odczuwa ból w odcinku lędźwiowym, można podłożyć wałek pod kolana lub podudzia. Zgięcie kolan zmniejsza napięcie mięśni biodrowo-lędźwiowych i ułatwia rozluźnienie brzucha oraz dolnej części grzbietu. Wysokość podparcia powinna być dobrana indywidualnie.

4.7.14.3. Pozycja z podpartymi stopami

U osób z wrażliwymi piętami, obrzękami, neuropatią lub bólem stawów skokowych można podstawić miękką podpórkę pod stopy, tak aby nie zwisały i nie były nadmiernie zgięte. Podpora nie powinna uciskać grzbietu stopy ani kostek.

4.7.14.4. Pozycja z wałkiem między kolanami

W pozycji na boku lub na plecach z lekko zgiętymi kolanami wałek między kolanami zmniejsza skręt miednicy i napięcie mięśni biodrowych. Jest szczególnie przydatny u osób z bólem krzyżowo-biodrowym, po certainych urazach lub przy asymetrycznym ułożeniu nóg.

4.7.14.5. Pozycja z podparciem podudzi

Podpórka pod podudzia, na przykład klin lub wałek, może zmniejszyć ucisk na pięty i kolana, poprawić krążenie i zwiększyć komfort dłuższego leżenia. Należy jednak unikać ucisku w dole podkolanowym, który może powodować drętwienie lub zaburzenia odpływu żylnego.

4.7.15. Układanie do masażu kończyny górnej

4.7.15.1. Pozycja siedząca

Kończyna górna jest często masowana w pozycji siedzącej. Pacjent siedzi stabilnie, ramię jest podparte na stole lub wałku, przedramię spoczywa na podpórce, dłoń leży swobodnie. Masażysta powinien unikać nadmiernego odwiedzenia barku, przeprostu łokcia i zgięcia nadgarstka. Palce nie powinny być uciskane w sposób bolesny.

4.7.15.2. Pozycja leżąca

Kończyna górna może być masowana również w pozycji leżącej na plecach lub boku. Ramię powinno być podparte tak, aby nie ciągnąć barku do tyłu ani nie powodować napięcia mięśni piersiowych. Przedramię w pronacji lub supinacji powinno być stabilne. Dłoń może leżeć wnętrzem do góry lub do dołu, w zależności od wygody pacjenta i techniki.

4.7.15.3. Ułożenie dłoni i palców

Dłoń powinna być podparta na miękkim ręczniku lub wałku. Palce nie mogą być nadmiernie rozciągane, zginane ani uciskane. Przy masażu palców masażyta powinien trzymać palec w sposób pewny, ale delikatny, bez szarpania. Stawy międzypaliczkowe i śródręczno-paliczkowe powinny być opracowywane w zakresie komfortowym dla pacjenta.

4.7.15.4. Ułożenie nadgarstka i przedramienia

Nadgarstek powinien być w pozycji neutralnej lub lekko zgięty, jeśli wymaga tego technika, ale bez bólu. Przedramię w pronacji lub supinacji musi być stabilnie podparte, aby pacjent nie napinał mięśni dla utrzymania pozycji. Nie wolno uciskać strony dłoniowej przedramienia w sposób powodujący drętwienie palców.

4.7.15.5. Ułożenie łokcia i ramienia

Łokieć nie powinien opierać się na twardym brzegu stołu w okolicy nerwu łokciowego. Ramię powinno być podparte na całej długości, tak aby mięsień naramienny, dwugłowy i trójgłowy były rozluźnione. Nie wolno odwodzić ramienia ponad komfortowy zakres ani rotować go gwałtownie.

4.7.15.6. Ułożenie stawu ramiennego

Staw ramienny jest okolicą wrażliwą. Masażysta nie powinien wymuszać ruchów, które powodują ból, klikanie, uczucie niestabilności lub promieniowanie do dłoni. Okolica pachowa wymaga szczególnej delikatności ze względu na naczynia, nerwy i węzły chłonne. Nie wolno stosować głębokich ucisków bez wskazań i kompetencji.

4.7.16. Układanie do masażu kończyny dolnej

4.7.16.1. Pozycja leżąca na plecach

Kończyna dolna jest najczęściej masowana w pozycji leżącej na plecach. Stopa, podudzie, udo i okolica biodrowa powinny być stabilnie podparte. Kolano nie powinno zwisać bez podparcia. Stopy nie powinny być nadmiernie zgięte podeszwowo. Jeśli masowana jest przednia strona uda, noga może być bardziej wyprostowana, ale bez przeprostu. Jeśli masowana jest tylna strona uda lub łydka, lekkie zgięcie kolana zmniejsza napięcie mięśni.

4.7.16.2. Ułożenie stopy i palców

Stopa powinna leżeć na miękkim podkładzie lub być podtrzymywana w sposób pewny, ale nie uciskający. Palce nie mogą być nadmiernie rozciągane ani zginane. Masaż podeszwy wymaga delikatności, szczególnie u osób z cukrzycą, neuropatią, odciskami, stanami zapalnymi lub ranami. Nie wolno masować uszkodzonej skóry, owrzodzeń, stanów ropnych ani zmian wymagających oceny lekarskiej.

4.7.16.3. Ułożenie stawu skokowego

Staw skokowy powinien być ułożony w pozycji neutralnej lub lekko zgięty, jeśli wymaga tego technika, ale bez bólu. Nie wolno gwałtownie poruszać stopą ani wykonywać ruchów, które pacjent odbiera jako zagrażające. Okolica ścięgna Achillesa jest wrażliwa i wymaga ostrożności, szczególnie przy stanach zapalnych, zwyrodnieniach lub bólach.

4.7.16.4. Ułożenie podudzia

Podudzie powinno być podparte na całej długości. Nie wolno uciskać dołu podkolanowego w sposób powodujący drętwienie, ból lub zaburzenia krążenia. Mięśnie trójgłowy łydki i zginacze palców powinny być rozluźnione. Jeśli pacjent ma żylaki, obrzęk, bolesność lub zaczerwienienie, masaż może być przeciwwskazany i wymaga konsultacji lekarskiej.

4.7.16.5. Ułożenie kolana

Kolano może być zgięte lub wyprostowane w zależności od okolicy masowanej. Nie wolno wymuszać pełnego wyprostu, jeśli powoduje ból, ani głębokiego zgięcia, jeśli ogranicza krążenie lub powoduje dyskomfort. Rzepka i okolice stawowe wymagają delikatności. Masażysta nie powinien „rozgniatać” stawu ani stosować ucisków, które wywołują ból promieniujący.

4.7.16.6. Ułożenie uda

Udo powinno być stabilnie podparte. Mięsień czworogłowy uda jest lepiej dostępny przy nodze wyprostowanej lub lekko zgiętej, natomiast mięśnie dwugłowe uda rozluźniają się przy zgiętym kolanie. Nie wolno允许, aby noga zwisała bez podparcia, ponieważ powoduje to napięcie mięśni i dyskomfort w kolanie oraz biodrze.

4.7.16.7. Ułożenie stawu biodrowego i pośladka

Staw biodrowy i pośladek mogą być masowane w pozycji na boku lub na brzuchu. Pozycja na boku wymaga poduszki między kolanami i stabilizacji miednicy. Pozycja na brzuchu wymaga okrycia okolic intymnych i dbałości o oddech. Nie wolno stosować głębokich ucisków w okolicy stawu biodrowego bez wskazań, szczególnie u osób po endoprotezoplastyce, z zapaleniami, urazami lub chorobami stawów.

Koniec rozdziału 4.7