4.6.1. Wprowadzenie – masaż jako bodziec dla organizmu, a nie jedynie zabieg miejscowy

Zasada stopniowego obciążania układu krążenia chorego jest jedną z fundamentalnych reguł bezpiecznego wykonywania masażu klasycznego. Wynika ona z prostego, ale niezwykle ważnego założenia: masaż nie jest czynnością obojętną dla organizmu. Jest bodźcem fizykalnym, mechanicznym, neurofizjologicznym i krążeniowym, który wywołuje reakcje nie tylko w tkankach bezpośrednio opracowywanych, lecz także w układzie nerwowym, naczyniowym, sercowo-naczyniowym, oddechowym, limfatycznym oraz w ogólnej homeostazie ustroju.

Masażysta, który wykonuje zabieg, nie pracuje wyłącznie na mięśniu, skórze czy tkance podskórnej. Pracuje z całym człowiekiem – z jego historią choroby, aktualnym stanem fizycznym, reaktywnością układu nerwowego, wydolnością serca, stanem naczyń, ciśnieniem tętniczym, częstością akcji serca, gospodarką wodno-elektrolitową, przyjmowanymi lekami, poziomem lęku, zmęczenia, temperaturą ciała oraz zdolnością do adaptacji. Dlatego każda technika masażu, każdy ucisk, każde rozcieranie, ugniatanie, oklepywanie, wibracja czy roztrząsanie powinno być dobierane z myślą o tym, jak organizm chorego zniesie dane obciążenie.

Słowo „stopniowe” ma tu znaczenie kluczowe. Nie chodzi o to, aby masaż był z natury słaby, nieskuteczny lub powierzchowny. Chodzi o to, aby obciążenie rosło w sposób kontrolowany, przewidywalny, dostosowany do reakcji pacjenta i do zaleceń lekarskich. Masaż ma mobilizować organizm do lepszej pracy, a nie doprowadzać go do przeciążenia, dekompensacji, bólu, lęku, zawrotów głowy, kołatania serca, spadku ciśnienia, nasilenia obrzęków czy innych objawów niepokojących.

Zasada ta jest szczególnie ważna u osób chorych, w podeszłym wieku, dzieci, osób z chorobami serca, nadciśnieniem, niewydolnością żylną, zaburzeniami krążenia obwodowego, stanami po urazach, operacjach, unieruchomieniu, chorobami przewlekłymi oraz u osób osłabionych po infekcjach. W takich przypadkach układ krążenia może mieć ograniczone zdolności adaptacyjne. Zbyt gwałtowne, zbyt intensywne lub zbyt rozległe opracowanie tkanek może stać się dla niego zbyt dużym obciążeniem.

W ujęciu etycznym, prawnym i humanitarnym zasada stopniowego obciążania jest wyrazem poszanowania życia, zdrowia i godności pacjenta. Masażysta nie ma prawa eksperymentować na człowieku, nie ma prawa ignorować sygnałów ostrzegawczych, nie ma prawa stosować presji, strachu ani manipulacji w celu wymuszenia zgody na intensywniejszy zabieg. Ma natomiast obowiązek działać roztropnie, uczciwie, z zachowaniem należytej staranności zawodowej, zgodnie z wiedzą, wskazaniami, przeciwwskazaniami oraz granicami swoich kompetencji.

4.6.2. Miejsce zasady w systemie warunków wykonywania masażu

Zasada stopniowego obciążania układu krążenia chorego nie funkcjonuje w izolacji. Jest powiązana z innymi warunkami organizacji stanowiska pracy i przebiegu zabiegu, w szczególności z:

  • temperaturą powietrza w gabinecie, wynoszącą minimum 22°C;
  • zasadą całkowitego rozluźnienia mięśni pacjenta;
  • prawidłowym układaniem pacjenta;
  • gotowością mięśni do reagowania skurczem i rozkurczem;
  • kierunkiem masażu zgodnym z przepływem krwi żylnej;
  • czasem trwania zabiegu;
  • siłą masażu;
  • odpoczynkiem po zabiegu trwającym 20–30 minut;
  • ochroną przed gwałtownym oziębieniem ciała po masażu;
  • przeciwwskazaniami do masażu;
  • indywidualną reakcją pacjenta na kolejne zabiegi.

Jeżeli gabinet jest zimny, pacjent jest napięty, pozycja jest niewygodna, masaż jest zbyt szybki, zbyt silny lub prowadzony bez uwagi na oddech i objawy niepokojące, to nawet technicznie poprawne chwyty mogą stać się czynnikiem przeciążającym układ krążenia. Z kolei jeśli pacjent jest ciepły, rozluźniony, prawidłowo ułożony, a masażysta stopniowo zwiększa intensywność i obserwuje reakcje ustroju, zabieg może być zarówno skuteczny, jak i bezpieczny.

Dlatego rozdział ten należy czytać jako uzupełnienie poprzednich zasad. Stopniowe obciążanie układu krążenia jest praktycznym zastosowaniem wiedzy o tym, że masaż oddziałuje na cały organizm, a nie tylko na fragment ciała będący pod rękami masażysty.

4.6.3. Fizjologiczne podstawy oddziaływania masażu na układ krążenia

4.6.3.1. Układ krążenia jako system dynamiczny

Układ krążenia jest siecią naczyń, sercem, krwią oraz mechanizmami nerwowymi i hormonalnymi, które regulują przepływ krwi w zależności od potrzeb organizmu. Serce pełni funkcję pompy, tętnice rozprowadzają krew utlenowaną, kapilary umożliwiają wymianę gazów, składników odżywczych i produktów przemiany materii, a żyły odprowadzają krew odwodnioną z powrotem ku sercu. Układ żylny zawiera większość objętości krwi krążącej i pełni rolę zbiornika pojemnościowego.

Krew żylna przepływa w kierunku serca mimo stosunkowo niskiego ciśnienia. Pomagają w tym zastawki żylne, pompa mięśniowa, różnice ciśnień w klatce piersiowej i jamie brzusznej podczas oddechu, napięcie ścian naczyń oraz ułożenie ciała. Masaż, działając mechanicznie na tkanki, może wspomagać odpływ żylny i chłonkowy, ale może też, jeśli jest wykonywany nieprawidłowo, powodować nagłe przemieszczenie większej ilości krwi do krążenia centralnego, zwiększać obciążenie serca lub wywoływać reakcje naczynioruchowe.

4.6.3.2. Wpływ masażu na naczynia krwionośne

Masaż wywołuje miejscowe przekrwienie. Pod wpływem ucisku, rozcierania, ugniatania i innych technik naczynia skórne oraz tkankowe rozszerzają się, a przepływ krwi w opracowywanej okolicy wzrasta. Skóra staje się cieplejsza, różowa, lepiej odżywiona. Jednocześnie masaż może wpływać na naczynia w sposób odruchowy, poprzez układ nerwowy autonomiczny.

Reakcja naczyń zależy od wielu czynników:

  • temperatury otoczenia;
  • stanu emocjonalnego pacjenta;
  • bólu;
  • intensywności masażu;
  • szybkości wykonania chwytów;
  • okolicy ciała;
  • stanu naczyń;
  • przyjmowanych leków;
  • chorób współistniejących.

Zbyt gwałtowne rozszerzenie naczyń w dużej powierzchni ciała może prowadzić do spadku ciśnienia tętniczego, uczucia osłabienia, zawrotów głowy lub omdlenia. Zbyt silne uciskanie lub pobudzenie może natomiast wywołać skurcz naczyń, wzrost ciśnienia, przyspieszenie akcji serca i napięcie układu współczulnego.

4.6.3.3. Wpływ masażu na serce

Masaż może wpływać na pracę serca pośrednio, poprzez zmianę powrotu żylnego, napięcie autonomiczne, ból, relaks, temperaturę oraz aktywność układu nerwowego. Jeśli masaż zwiększa odpływ żylny, do serca może napływać więcej krwi, co przy prawidłowej wydolności serca jest tolerowane, ale przy niewydolności serca, chorobach zastawkowych, zaburzeniach rytmu lub przeciążeniu krążenia może stać się obciążeniem.

Dlatego u osób z chorobami serca masaż musi być szczególnie ostrożny, stopniowy, krótszy i dostosowany do zaleceń lekarskich. Nie wolno zakładać, że „delikatny masaż” zawsze jest bezpieczny, ani że „mocny masaż” zawsze jest szkodliwy. Liczy się indywidualna reakcja chorego, stan kliniczny, rozległość zabiegu, czas trwania, pozycja i monitoring.

4.6.3.4. Wpływ masażu na układ nerwowy autonomiczny

Układ autonomiczny dzieli się na współczulny i przywspółczulny. Układ współczulny przygotowuje organizm do działania: przyspiesza tętno, zwęża niektóre naczynia, podnosi ciśnienie, zwiększa napięcie mięśniowe i pobudzenie. Układ przywspółczulny sprzyja regeneracji: zwalnia akcję serca, ułatwia trawienie, obniża napięcie, sprzyja relaksowi.

Masaż spokojny, rytmiczny, ciepły i bezbolesny może sprzyjać dominacji przywspółczulnej. Masaż gwałtowny, bolesny, zimny, chaotyczny lub wykonywany w atmosferze strachu może pobudzać układ współczulny. Dla osoby z chorobami krążenia takie pobudzenie może być niebezpieczne, ponieważ zwiększa zapotrzebowanie mięśnia sercowego na tlen, podnosi ciśnienie i może wywoływać arytmie lub duszność.

4.6.3.5. Wpływ masażu na układ limfatyczny

Oprócz krwi żylnej masaż wpływa również na chłonkę. Mechaniczne opracowanie tkanek może wspomagać odpływ chłonki, zmniejszać obrzęki i ułatwiać usuwanie produktów przemiany materii. Jednak przy pewnych stanach chorobowych, zwłaszcza przy świeżych zakrzepach, zapaleniu żył, nowotworach, ostrych stanach zapalnych, infekcjach lub niewydolności krążenia, pobudzanie odpływu chłonkowego i żylnego może być przeciwwskazane lub wymagać szczególnej ostrożności.

Masażysta nie może samodzielnie oceniać, czy obrzęk jest bezpieczny do opracowania. Obrzęk może mieć wiele przyczyn: żylną, limfatyczną, sercową, nerkową, pourazową, zapalną, zakrzepową lub nowotworową. Każda z nich wymaga odmiennej postawy. W razie wątpliwości masażysta powinien odstąpić od zabiegu i skierować pacjenta do lekarza.

4.6.4. Dlaczego obciążenie układu krążenia musi być stopniowe

4.6.4.1. Organizm potrzebuje czasu na adaptację

Każdy bodziec fizjoterapeutyczny wymaga adaptacji. Mięsień, naczynie, układ nerwowy i serce nie reagują natychmiast w sposób liniowy. Reakcja zależy od wcześniejszego stanu, zmęczenia, nawodnienia, temperatury, leków, emocji i chorób współistniejących. Zbyt szybkie przejście od spoczynku do intensywnego opracowania tkanek może spowodować, że organizm nie zdąży dostosować się do nowych warunków krążeniowych.

Stopniowość pozwala:

  • przygotować naczynia do zwiększonego przepływu;
  • umożliwić sercu adaptację do zmiany powrotu żylnego;
  • zmniejszyć ryzyko spadku lub wzrostu ciśnienia;
  • ograniczyć reakcję bólową;
  • obniżyć napięcie współczulne;
  • poprawić tolerancję zabiegu;
  • umożliwić masażystce obserwację reakcji pacjenta.

4.6.4.2. Nagłe zmiany pozycji i objętości krwi mogą być niebezpieczne

Masaż, zwłaszcza ogólny, może powodować przemieszczanie krwi z obwodu do centrów krążenia. Jeśli pacjent leży, a następnie zostaje gwałtownie posadzony lub postawiony, może dojść do ortostatycznego spadku ciśnienia. Objawia się to zawrotami głowy, mroczkami przed oczami, osłabieniem, zimnym potem, nudnościami, a w skrajnych przypadkach omdleniem.

Dlatego po masażu nie wolno允许 pacjenta natychmiast wstawać. Należy umożliwić mu odpoczynek przez 20–30 minut, powolne zmianianie pozycji, okrycie ciała i ochronę przed wychłodzeniem. Masażysta powinien pytać: „Czy może Pan/Pani powoli usiąść?”, „Czy nie ma zawrotów głowy?”, „Czy może Pan/Pani wstać z pomocą?”.

4.6.4.3. Ból i strach zwiększają obciążenie krążenia

Ból jest silnym stresorem. Wywołuje wzrost ciśnienia, przyspieszenie tętna, napięcie mięśniowe, pobudzenie współczulne i wzrost zapotrzebowania serca na tlen. Strach, wstyd, poczucie utraty kontroli, zimno, pośpiech i zła komunikacja również obciążają układ krążenia.

Dlatego zasada stopniowego obciążania jest nierozerwalnie związana z zasadą, że dobrze wykonany masaż nie powinien wywoływać bólu. Jeśli pacjent odczuwa ból, masażysta nie powinien zwiększać intensywności, aby „przyzwyczaić” organizm. Powinien zmniejszyć siłę, zmienić technikę, poprawić pozycję, ogrzać pacjenta, dać mu czas i w razie potrzeby przerwać zabieg.

4.6.4.4. Choroby przewlekłe zmniejszają rezerwę wydolnościową

Osoby chore często mają zmniejszoną rezerwę krążeniową. Serce, naczynia, płuca, nerki lub układ nerwowy mogą nie kompensować szybko zmian wywołanych masażem. Niewydolność serca, nadciśnienie, miażdżyca, wady zastawkowe, arytmie, żylaki, zakrzepica w wywiadzie, cukrzyca, choroby nerek, anemia, odwodnienie lub wyniszczenie sprawiają, że nawet umiarkowany bodziec może wywołać nieproporcjonalnie silną reakcję.

Dlatego masaż u osoby chorej nie może być traktowany jak masaż u osoby zdrowej. Nie wolno kierować się zasadą: „skoro ktoś jest chory, trzeba go mocniej pobudzić”. Przeciwnie – im bardziej delikatna lub zaburzona jest homeostaza, tym ostrożniejsze, wolniejsze i bardziej kontrolowane powinno być obciążenie.

4.6.5. Czynniki determinujące stopniowanie obciążenia

4.6.5.1. Rozpoznanie lekarskie i zlecenie

Masaż klasyczny jako metoda leczenia fizykalnego powinien być stosowany zgodnie ze wskazaniami i przeciwwskazaniami. W wielu przypadkach, zwłaszcza u osób chorych, wymagane jest zlecenie lekarskie. Masażysta nie stawia diagnozy, nie ocenia stanu klinicznego poza swoimi kompetencjami i nie decyduje samodzielnie o masażu przy poważnych chorobach.

Brak zlecenia lekarskiego, gdy jest ono wymagane, stanowi przeciwwskazanie do masażu. Masażysta nie powinien wykonywać zabiegu „na własną rękę”, nawet jeśli pacjent prosi, płaci lub twierdzi, że „innym pomagało”. Uczciwość zawodowa wymaga odmowy lub skierowania do lekarza.

4.6.5.2. Aktualny stan zdrowia pacjenta

Ten sam pacjent może w jednym tygodniu tolerować większe obciążenie, a w innym być osłabiony, przeziębiony, niewyspany, zestresowany, odwodniony lub po gorszym dniu choroby. Masażysta powinien przeprowadzić wywiad przed każdym zabiegiem, a nie tylko przed pierwszym.

Należy pytać m.in. o:

  • samopoczucie dnia dzisiejszego;
  • sen;
  • apetyt;
  • nawodnienie;
  • ból;
  • dusznność;
  • kołatanie serca;
  • zawroty głowy;
  • obrzęki;
  • temperaturę ciała;
  • infekcje;
  • krwawienia;
  • zmiany skórne;
  • przyjmowane leki;
  • ewentualne nowe objawy od ostatniego zabiegu.

Jeśli pacjent zgłasza gorączkę, ostre dolegliwości, duszność, ból w klatce piersiowej, krwawienie, świeży obrzęk, zmiany skórne z pęcherzami lub inne objawy alarmowe, masażysta powinien odstąpić od zabiegu i zalecić kontakt z lekarzem.

4.6.5.3. Wiek

Dzieci i osoby starsze wymagają szczególnej ostrożności. Niemowlęta i małe dzieci mają niedojrzałe mechanizmy regulacji, większą powierzchnię ciała w stosunku do masy, szybszą utratę ciepła i większą wrażliwość na bodźce. Masaż u dzieci powinien być bardzo delikatny, krótki, dostosowany do wskazań i często wykonywany w obecności opiekuna, z zachowaniem zasad bezpieczeństwa i intymności.

Osoby starsze mogą mieć sztywniejsze naczynia, gorszą wydolność serca, zaburzenia czucia, osteoporozę, choroby współistniejące, polipragmazję oraz wolniejszą adaptację krążeniową. U nich masaż powinien być stopniowy, wolny, bez gwałtownych zmian pozycji, z uwzględnieniem ryzyka upadku, omdlenia i uszkodzenia skóry.

4.6.5.4. Płeć i stan fizjologiczny

W materiałach kursu okres ciąży i okres menstruacji są wymienione wśród przeciwwskazań do masażu. Masażysta powinien bezwzględnie respektować te zasady. Nie wolno namawiać pacjentki do zabiegu, bagatelizować przeciwwskazań ani sugerować, że „delikatny masaż na pewno nie zaszkodzi”. W razie wątpliwości wymagana jest konsultacja lekarska i przestrzeganie zaleceń.

Poza ciążą i menstruacją należy uwzględniać inne stany fizjologiczne, choroby endokrynologiczne, okres połogu, choroby ginekologiczne oraz indywidualną wrażliwość pacjentki. Masażysta nie jest lekarzem i nie powinien przenosić odpowiedzialności diagnostycznej na siebie.

4.6.5.5. Budowa ciała i masa ciała

Osoby o dużej masie ciała mogą mieć większe obciążenie układu krążenia, trudności w oddychaniu w pozycji leżącej, obrzęki, żylaki, choroby stawów lub bezdech senny. Osoby wychudzone mają mniej tkanki ochronnej, łatwiej się wychładzają, mogą mieć niedokrwistość, odwodnienie, osłabienie mięśni i gorszą tolerancję ucisku.

Masażysta powinien dostosować stół, podpory, okrycie, siłę, czas i pozycję do budowy ciała pacjenta. Nie wolno stosować jednej techniki dla wszystkich.

4.6.5.6. Zawód i tryb życia

Osoby wykonujące pracę fizyczną mogą mieć większe napięcie mięśniowe, przeciążenia, mikrourazy, ale też lepszą wydolność. Osoby pracujące siedząco mogą mieć słabsze mięśnie posturalne, obrzęki, żylaki, bóle karku i pleców, gorszą tolerancję wysiłku. Sportowcy mogą wymagać innego protokołu niż pacjenci geriatrii.

Masażysta powinien uwzględnić tryb życia pacjenta, jego aktywność, stres, sen, dietę, nawodnienie, używki, pracę zmianową oraz obciążenia zawodowe.

4.6.5.7. Stan zdrowia psychicznego i emocjonalnego

Lęk, depresja, trauma, stres pourazowy, zaburzenia sensoryczne, trudności w komunikacji lub wrażliwość na dotyk mogą znacząco wpływać na tolerancję masażu. Osoba zestresowana ma bardziej aktywny układ współczulny, wyższe ciśnienie, szybsze tętno i niższy próg bólu.

Stopniowe obciążanie musi uwzględniać nie tylko ciało, lecz także psychikę. Pacjent ma prawo do ciszy, przerwy, odmowy, zmiany techniki i ochrony intymności. Masażysta nie może ignorować lęku ani wyśmiewać wrażliwości.

4.6.5.8. Leki i substancje wpływające na krążenie

Wiele leków wpływa na układ krążenia: beta-blokery, inhibitory ACE, sartany, diuretyki, leki przeciwarytmiczne, antykoagulanty, leki przeciwpłytkowe, insulina, leki tarczycowe, steroidy, leki psychotropowe, opioidy, leki na nadciśnienie, leki na niewydolność serca. Mogą one zmieniać tętno, ciśnienie, krzepliwość krwi, próg bólu, nawodnienie, termoregulację i zdolność adaptacji.

Masażysta powinien pytać o leki, ale nie interpretować ich działania medycznego samodzielnie. W razie wątpliwości powinien skonsultować się z lekarzem lub odmówić zabiegu do czasu wyjaśnienia.

Szczególną ostrożność należy zachować u osób przyjmujących leki przeciwzakrzepowe, ponieważ masaż może zwiększać ryzyko wybroczyn, krwiaków i uszkodzeń tkanek. Nie wolno stosować silnych ucisków, głębokiego rozcierania ani oklepywania bez wyraźnych wskazań i zgody lekarza.

4.6.5.9. Pora dnia, pogoda i warunki środowiskowe

Rano organizm może być bardziej sztywny, wieczorem bardziej zmęczony. Upał może powodować odwodnienie i rozszerzenie naczyń. Mróz może powodować skurcz naczyń i wychłodzenie. Zmiany ciśnienia atmosferycznego mogą wpływać na samopoczucie osób reumatycznych, migrenowych i kardiologicznych.

Masażysta powinien dostosować czas trwania, temperaturę gabinetu, okrycie, intensywność i przerwę do warunków zewnętrznych. Nie wolno wykonywać masażu osobie wychłodzonej, przegrzanej, spragnionej, głodnej lub wyczerpanej podróżą bez wcześniejszego uregulowania stanu podstawowego.

4.6.6. Praktyczne zasady stopniowego obciążania układu krążenia

4.6.6.1. Zasada „od lekkiego do mocniejszego”

Masaż należy rozpoczynać od technik łagodnych, powierzchownych i rytmicznych. Najczęściej będą to głaskania, spokojne rozcierania, delikatne ugniatania i łagodne wibracje. Dopiero po przygotowaniu tkanek i obserwacji reakcji pacjenta można stopniowo przechodzić do technik głębszych i bardziej intensywnych.

Nie wolno rozpoczynać masażu od mocnego ugniatania, głębokiego rozcierania, silnych ucisków, oklepywania czy wibracji energetycznej. Taki sposób pracy może wywołać ból, skurcz obronny, wzrost ciśnienia, przyspieszenie tętna i niepokój pacjenta.

4.6.6.2. Zasada „od małego obszaru do większego”

Przy osobach wrażliwych krążeniowo lepiej zaczynać od mniejszych obszarów, np. jednej kończyny, fragmentu grzbietu, karku czy stopy, a nie od razu wykonywać długi masaż ogólny. Stopniowe zwiększanie powierzchni opracowania pozwala organizmowi adaptować się do zmian krążeniowych.

Masaż ogólny trwa zwykle 45–60 minut, a z gimnastyką do 70 minut. U osób chorych, starszych, osłabionych lub źle tolerujących zabieg można skrócić czas, podzielić serię lub zastosować łagodniejszy protokół za zgodą i wskazaniem lekarza.

4.6.6.3. Zasada „od wolna do rytmicznego, potem ewentualnie szybciej”

Tempo masażu ma znaczenie dla układu nerwowego i krążenia. Ruchy wolne, spokojne i rytmiczne sprzyjają relaksowi. Ruchy szybkie, chaotyczne lub gwałtowne mogą pobudzać współczulnie.

Masażysta powinien utrzymywać równe tempo, unikać nagłych przyspieszeń, szarpnięć, zrywania rąk, gwałtownych zmian kierunku i nieprzewidywalnych ruchów. Jeśli pacjent zaczyna oddychać szybciej, napinać się lub zgłaszać niepokój, należy zwolnić.

4.6.6.4. Zasada „od kierunku zgodnego z odpływem żylnym”

Masaż stosuje się zgodnie z kierunkiem przepływu krwi żylnej. Oznacza to, że opracowanie tkanek powinno wspierać odpływ krwi w kierunku serca, a nie utrudniać go lub powodować nagłe, niekontrolowane przemieszczanie płynów.

W praktyce oznacza to m.in. pracę od części dalszych ku bliższym, z zachowaniem ostrożności w okolicach dużych naczyń, węzłów chłonnych, żylaków, obrzęków i stanów zapalnych. Masażysta nie powinien jednak traktować tej zasady jako mechanicznego przepychania krwi siłą. Chodzi o delikatne, rytmiczne wspomaganie fizjologicznego odpływu.

4.6.6.5. Zasada ciągłości i powtarzalności chwytów

Każdy chwyt należy powtarzać minimum dwukrotnie, a najlepiej więcej, w zależności od okolicy i celu zabiegu. Nie wolno przerywać wykonywanego chwytu. Nagłe przerwanie ruchu może zaskoczyć pacjenta, wywołać napięcie i zaburzyć rytm pracy tkanek.

Jeśli zabieg zostanie całkowicie przerwany, należy rozpocząć go od nowa, zaczynając od technik przygotowujących. Nie wolno wracać do głębokiej pracy bez ponownego rozluźnienia i adaptacji.

4.6.6.6. Zasada obserwacji pacjenta

Masażysta musi obserwować pacjenta przez cały czas zabiegu. Nie wolno pracować „wpatrzonemu w swoje ręce” lub rozmawiać z osobami postronnymi. Należy zwracać uwagę na:

  • oddech;
  • kolor skóry;
  • potliwość;
  • mimikę;
  • napięcie mięśni;
  • drżenie;
  • niepokój;
  • skargi na ból, zimno, duszność, zawroty głowy;
  • zmianę tętna, jeśli masażysta ma do tego kwalifikacje i sprzęt;
  • reakcje na zmianę pozycji.

Obserwacja nie jest naruszeniem intymności, lecz elementem bezpieczeństwa. Masażysta nie powinien jednak dotykać pacjenta poza zakresem zabiegu bez potrzeby i zgody.

4.6.6.7. Zasada przerw i tempa odpoczynku

W trakcie dłuższego masażu, zwłaszcza ogólnego, można stosować krótkie przerwy, szczególnie u osób starszych, chorych, otyłych, z dusznością lub słabą tolerancją pozycji leżącej. Przerwa nie musi oznaczać zakończenia zabiegu. Może polegać na odpoczynku w pozycji leżącej, okryciu ciała, spokojnym oddechu, podaniu wody, jeśli jest wskazane i bezpieczne.

Po zakończeniu masażu pacjent powinien odpoczywać 20–30 minut. Nie wolno go poganiać, wystawiać na zimno ani zmuszać do natychmiastowego wstania.

4.6.7. Stopniowanie obciążenia w czasie jednego zabiegu

4.6.7.1. Faza przygotowawcza

Faza przygotowawcza obejmuje:

  • sprawdzenie temperatury gabinetu;
  • przygotowanie stołu;
  • ułożenie pacjenta;
  • okrycie ciała;
  • wyjaśnienie przebiegu zabiegu;
  • uzyskanie zgody;
  • ocenę przeciwwskazań;
  • rozgrzanie rąk masażysty;
  • przygotowanie środków poślizgowych;
  • pierwsze spokojne głaskania.

Celem fazy przygotowawczej jest wprowadzenie pacjenta w stan bezpieczeństwa i rozluźnienia. Nie należy w tej fazie stosować głębokich technik.

4.6.7.2. Faza adaptacyjna

Faza adaptacyjna polega na stopniowym zwiększaniu kontaktu z tkankami. Masażysta przechodzi od głaskania do powierzchownego rozcierania, delikatnego ugniatania i spokojnych ruchów rytmicznych. Obserwuje, czy pacjent oddycha spokojnie, czy skóra się ociepla, czy mięśnie miękną, czy nie pojawia się ból.

Jeśli pacjent reaguje niepokojąco, masażysta wraca do głaskania lub zmniejsza intensywność.

4.6.7.3. Faza właściwa

Faza właściwa obejmuje techniki dostosowane do celu zabiegu: rozcieranie, ugniatanie, wibrację, roztrząsanie, wałkowanie, a w odpowiednich wskazaniach również oklepywanie. Intensywność jest większa niż w fazie przygotowawczej, ale nadal musi być kontrolowana.

Masażysta nie powinien przekraczać progu bólu pacjenta. Nie powinien też stosować technik, których nie opanował lub które wykraczają poza jego kompetencje.

4.6.7.4. Faza pogłębiająca – tylko gdy jest wskazana i bezpieczna

U niektórych pacjentów, po odpowiednim przygotowaniu, można zastosować techniki głębsze, np. głębsze rozcieranie, ugniatanie z większym obciążeniem, uciski, wałkowanie. Jednak u osób z chorobami krążenia, osteoporozą, zaburzeniami czucia, przyjmujących leki przeciwzakrzepowe, z żylakami, obrzękami lub stanami zapalnymi faza pogłębiająca może być przeciwwskazana lub wymagać bardzo dużej ostrożności.

Masażysta powinien pamiętać: głębiej nie znaczy lepiej. Głębiej znaczy tylko wtedy, gdy tkanki są przygotowane, pacjent jest rozluźniony, nie ma bólu i nie ma przeciwwskazań.

4.6.7.5. Faza końcowa

Faza końcowa polega na stopniowym zmniejszaniu intensywności. Po technikach głębszych należy przejść do spokojnego głaskania, delikatnej wibracji lub roztrząsania, a następnie zdjąć ręce powoli. Nie wolno kończyć masażu nagle, szczególnie po intensywniejszych chwytach.

Celem fazy końcowej jest łagodne wygaszenie bodźca i umożliwienie organizmowi powrót do stanu spoczynku.

4.6.7.6. Faza odpoczynku po zabiegu

Po masażu pacjent powinien pozostać w pozycji leżącej lub półsiedzącej przez 20–30 minut, w ciepłym pomieszczeniu, okryty. Masażysta powinien zapytać o samopoczucie, ostrzec przed gwałtownym wstawaniem, pomóc w ubraniu się, jeśli pacjent tego potrzebuje, i poinstruować o ochronie przed wychłodzeniem.

4.6.8. Stopniowanie obciążenia w serii zabiegów

4.6.8.1. Podstawowa zasada progresji

Siła masażu wzrasta ze wzrostem liczby wykonywanych zabiegów, ale zawsze z uwzględnieniem reakcji pacjenta. Oznacza to, że pierwszy zabieg nie powinien być maksymalnie intensywny. Kolejne mogą być stopniowo rozwijane, jeśli pacjent dobrze toleruje poprzednie, nie ma objawów niepokojących i istnieją wskazania.

Nie wolno zwiększać intensywności „na zapas”, dla szybszego efektu lub pod presją czasu. Progresja ma być indywidualna, ostrożna i udokumentowana.

4.6.8.2. Seria podstawowa i maksymalna

W programie kursu przyjmuje się, że seria podstawowa wynosi 10 zabiegów, maksymalna 25, a po 20 zabiegach należy zrobić przerwę. Częstotliwość bywa codzienna, a ostatnie 3 zabiegi co drugi dzień.

Te ramy nie są sztywne dla każdego pacjenta. U osób chorych, starszych, osłabionych lub źle tolerujących masaż seria może być krótsza, zabiegi mogą być rzadsze, a przerwy częstsze. Decyzje powinny być zgodne ze wskazaniami lekarskimi i indywidualną reakcją pacjenta.

4.6.8.3. Pozorne pogorszenie po pierwszych 3–5 zabiegach

Po pierwszych 3–5 zabiegach może wystąpić tzw. pozorne pogorszenie. Pacjent może zgłaszać zmęczenie, senność, ból mięśni, sztywność, obniżenie nastroju lub chwilowe nasilenie dolegliwości. Może to być reakcja organizmu na zmianę krążenia, napięcia i procesów metabolicznych.

Masażysta nie powinien jednak automatycznie tłumaczyć każdego pogorszenia „reakcją leczniczą”. Należy różnicować objawy typowe od objawów niepokojących. Jeśli pacjent ma gorączkę, duszność, ból w klatce piersiowej, omdlenie, silny obrzęk, zaczerwienienie, asymetrię nóg, krwawienie, wysypkę, nasilenie bólu lub inne alarmowe symptomy, masaż należy przerwać i skierować pacjenta do lekarza.

4.6.8.4. Dokumentowanie progresji

W karcie zabiegowej warto odnotowywać:

  • liczbę zabiegu w serii;
  • czas trwania;
  • intensywność;
  • techniki zastosowane;
  • reakcję pacjenta;
  • ewentualny ból;
  • objawy niepokojące;
  • zmiany pozycji;
  • odpoczynek po zabiegu;
  • uwagi do następnego zabiegu.

Dokumentacja pozwala zachować ciągłość opieki, chroni pacjenta i masażystę oraz umożliwia racjonalne planowanie serii.

4.6.9. Układanie pacjenta a obciążenie układu krążenia

4.6.9.1. Pozycja na plecach

Pozycja na plecach jest często stosowana przy masażu kończyn dolnych, klatki piersiowej, powłok brzusznych, a także częściowo grzbietu, jeśli pacjent obraca się lub masażysta pracuje z boku. W tej pozycji krew łatwiej spływa z kończyn dolnych do serca, co może zwiększać powrót żylny. U osób z niewydolnością serca, dusznością lub obrzękami płucnymi pozycja leżąca płaska może być niekomfortowa.

Wskazane może być:

  • lekkie uniesienie głowy;
  • podparcie kolan;
  • podparcie podudzi;
  • ewentualnie uniesienie nóg, jeśli nie ma przeciwwskazań;
  • stopniowe przechodzenie do pozycji siedzącej po zabiegu.

4.6.9.2. Pozycja na brzuchu

Pozycja na brzuchu stosowana jest przy masażu grzbietu, pośladków i tylnych stron kończyn. Może ograniczać ruchomość klatki piersiowej i utrudniać oddech brzuszny, szczególnie u osób otyłych, z dusznością, chorobami serca lub kobiet w ciąży, przy czym ciąża jest w kursie wymieniona jako przeciwwskazanie.

Należy zadbać o:

  • drożność dróg oddechowych;
  • swobodę oddechu;
  • podparcie pod kostki;
  • ewentualnie podparcie pod biodra;
  • unikanie ucisku na brzuch;
  • obserwację oddechu i koloru skóry.

4.6.9.3. Pozycja na boku

Pozycja na boku bywa bezpieczniejsza u osób z dusznością, refluksem, osłabieniem lub trudnościami w leżeniu na plecach. Wymaga jednak stabilizacji, aby pacjent nie zsuwał się ze stołu i nie napinał mięśni dla utrzymania równowagi.

Stosuje się:

  • poduszkę pod głowę;
  • wałek między kolanami;
  • podparcie pod klatkę piersiową lub plecy;
  • okrycie części niemasowanych;
  • powolne zmiany pozycji.

4.6.9.4. Pozycja siedząca

Pozycja siedząca stosowana jest przy masażu kończyny górnej, karku, mięśnia czworobocznego, twarzy i głowy. Może być obciążająca dla osób z niskim ciśnieniem, zawrotami głowy, osłabieniem lub chorobami serca, ponieważ krew łatwiej zalega w kończynach dolnych.

Należy:

  • zapewnić stabilne krzesło lub stół;
  • umożliwić oparcie pleców;
  • unikać długiego zwisania nóg;
  • obserwować objawy ortostatyczne;
  • pozwalać pacjentowi przerwać, jeśli poczuje słabość.

4.6.9.5. Pozycja półsiedząca

Pozycja półsiedząca może być pomocna u pacjentów z dusznością, chorobami serca, po certainych operacjach lub przy refluksie. Wymaga jednak zabezpieczenia przed zsuwaniem się i kontroli ciśnienia oraz tętna, jeśli masażysta ma do tego uprawnienia i sprzęt.

4.6.9.6. Zmiana pozycji

Najważniejsza zasada: zmiany pozycji muszą być powolne. Nie wolno gwałtownie podnosić pacjenta z leżenia na brzuchu do siadu, z siadu do stania ani z pozycji odwróconej do pionu. Każdą zmianę należy zapowiadać:

  • „Zaraz pomogę Panu/Pani powoli usiąść.”
  • „Proszę powiedzieć, jeśli poczuje Pan/Pani zawrót głowy.”
  • „Proszę chwilę posiedzieć, zanim wstanie Pan/Pani.”
  • „Proszę wstawać z podparciem.”

4.6.10. Masaż a choroby układu krążenia

4.6.10.1. Niewydolność serca

Niewydolność serca oznacza, że serce nie jest w stanie skutecznie pompować krwi zgodnie z potrzebami organizmu. Masaż może zwiększać powrót żylny i obciążać serce. Dlatego u osób z niewydolnością serca masaż powinien być wykonywany tylko na zlecenie lekarza, z dużą ostrożnością, w krótszym czasie, w pozycji zapewniającej swobodny oddech, bez gwałtownych zmian i bez intensywnego opracowania dużych powierzchni ciała.

Objawy wymagające natychmiastowego przerwania masażu:

  • nasilona duszność;
  • ból w klatce piersiowej;
  • sinienie;
  • zimny pot;
  • kołatanie serca;
  • omdlenie lub stan przedomdleniowy;
  • obrzęk narastający w trakcie zabiegu;
  • niepokój, lęk, trudność w mówieniu.

4.6.10.2. Choroba niedokrwienna serca

U osób z chorobą niedokrwienną serca masaż może być stosowany jako element rehabilitacji, ale tylko zgodnie z zaleceniami lekarskimi. Należy unikać przeciążania, bólu, stresu, zimna, gwałtownych zmian pozycji i intensywnych technik. Masażysta powinien obserwować objawy anginalne: ból, ucisk, pieczenie w klatce piersiowej, promieniowanie do żuchwy, ramienia, pleców, duszność, nudności, potliwość.

W razie takich objawów należy natychmiast przerwać masaż, ułożyć pacjenta bezpiecznie, wezwać pomoc i postępować zgodnie z procedurami pierwszej pomocy oraz zaleceniami lekarza.

4.6.10.3. Nadciśnienie tętnicze

Nadciśnienie jest wymienione wśród przeciwwskazań w programie kursu, zwłaszcza gdy jest nieuregulowane lub towarzyszą mu inne zagrożenia. Masaż może zarówno obniżać napięcie, jak i – jeśli wywołuje ból, stres lub jest zbyt intensywny – podnosić ciśnienie. Dlatego nie wolno traktować masażu jako metody samodzielnego leczenia nadciśnienia.

U osób z nadciśnieniem należy:

  • wymagać zlecenia lekarskiego, jeśli jest wskazane;
  • unikać intensywnego pobudzania;
  • stosować techniki rozluźniające;
  • kontrolować oddech;
  • unikać ucisku na szyję;
  • nie stosować gwałtownych oklepywań;
  • obserwować bóle głowy, zawroty, nudności, zaburzenia widzenia, duszność.

4.6.10.4. Wady zastawkowe i arytmie

Wady serca i zaburzenia rytmu wymagają indywidualnej oceny lekarskiej. Masażysta nie powinien samodzielnie decydować, czy dany rytm serca jest bezpieczny do masażu. Należy unikać technik, które mogą nasilać kołatanie serca, zawroty głowy, duszność lub osłabienie.

W razie nieregularnego tętna, uczucia „przeskakiwania”, omdlenia, bólu w klatce piersiowej lub duszności masaż należy przerwać i wezwać pomoc, jeśli objawy są nasilone lub nie ustępują.

4.6.10.5. Żylaki i przewlekła niewydolność żylna

Żylaki i przewlekła niewydolność żylna bywają wskazaniami do certainych form fizykoterapii, ale masaż musi być wykonywany bardzo ostrożnie. Nie wolno stosować głębokiego ugniatania, silnych ucisków, oklepywania ani gwałtownych ruchów w okolicach zmienionych żylnie. Masażysta powinien znać przeciwwskazania, zwłaszcza świeże zakrzepy, zapalenie żył, owrzodzenia, stany ropne i krwawienia.

Jeśli pacjent ma bolesny, zaczerwieniony, ciepły, obrzęknięty odcinek kończyny, masaż jest przeciwwskazany do czasu oceny lekarskiej, ponieważ może istnieć ryzyko zakrzepicy żył głębokich.

4.6.10.6. Zakrzepica żył głębokich i zapalenie żył

Świeże zakrzepy, zapalenie żył, stany ropne, owrzodzenia podudzi i inne ostre zmiany naczyniowe stanowią przeciwwskazanie do masażu. Masażysta nie powinien próbować „rozmasować” zakrzepu, obrzęku ani stanu zapalnego. Grozi to oderwaniem skrzepliny, zatorowością płucną, pogorszeniem stanu zapalnego lub uszkodzeniem tkanek.

W razie podejrzenia zakrzepicy należy przerwać masaż i pilnie skierować pacjenta do lekarza.

4.6.10.7. Miażdżyca

Daleko posunięta miażdżyca jest przeciwwskazaniem do masażu. Miażdżyca może dotyczyć naczyń obwodowych, wieńcowych, mózgowych i nerkowych. Masaż w takich przypadkach może być niebezpieczny, zwłaszcza jeśli prowadzi do oderwania blaszki miażdżycowej, niedokrwienia, bólu lub zaburzeń czucia.

Masażysta nie powinien oceniać stopnia zaawansowania miażdżycy. Wymagana jest opinia lekarza.

4.6.10.8. Tętniaki

Tętniaki stanowią poważne przeciwwskazanie do masażu, zwłaszcza w okolicy zmienionej naczyniowo. Masażysta nie powinien stosować ucisków, rozcierań ani żadnych technik w okolicy podejrzenia lub rozpoznania tętniaka. W razie bólu pulsującego, tętniącego guza, nagłego bólu brzucha, pleców lub objawów neurologicznych należy natychmiast przerwać działanie i wezwać pomoc.

4.6.11. Przeciwwskazania i stany wymagające szczególnej ostrożności

Zgodnie z programem kursu do przeciwwskazań ogólnych należą m.in.:

  • brak zlecenia lekarskiego, gdy jest wymagane;
  • chorzy gorączkujący;
  • krwotoki lub zagrożenie ich wystąpienia;
  • choroby zakaźne;
  • ostre stany zapalne;
  • choroby skóry z pęcherzami, wypryskami i przerwaniem ciągłości;
  • postępujący zanik mięśni;
  • jamistość rdzenia;
  • drżączka porażenna;
  • zapalenie szpiku kostnego z przetokami;
  • łamliwość kości;
  • wczesne stany po złamaniu kości;
  • owrzodzenie podudzi;
  • stany ropne;
  • zapalenie żył;
  • świeże zakrzepy;
  • daleko posunięta miażdżyca;
  • niewyrównane wady serca;
  • choroba nadciśnieniowa;
  • tętniaki;
  • okres ciąży;
  • okres menstruacji;
  • choroby nowotworowe i inne stany wymagające oceny lekarskiej.

Masażysta nie powinien bagatelizować żadnego z tych przeciwwskazań. Nie wolno mu stosować argumentów typu: „delikatnie to można”, „jedna noga nie zaszkodzi”, „inni tak mieli”, „to tylko relaks”. Jeśli zabieg jest przeciwwskazany, należy go odstąpić.

4.6.12. Objawy przeciążenia układu krążenia podczas masażu

4.6.12.1. Objawy ze strony serca i naczyń

  • przyspieszenie lub zwolnienie tętna;
  • kołatanie serca;
  • nieregularne tętno;
  • ból w klatce piersiowej;
  • ucisk w klatce piersiowej;
  • promieniowanie bólu do żuchwy, ramienia, pleców;
  • wzrost lub spadek ciśnienia;
  • zimne, blade dłonie;
  • sinienie ust, paznokci, skóry;
  • potliwość zimna;
  • omdlenie lub stan przedomdleniowy.

4.6.12.2. Objawy ze strony układu oddechowego

  • dusznność;
  • przyspieszony oddech;
  • trudność w mówieniu pełnymi zdaniami;
  • świszczący oddech;
  • kaszel;
  • uczucie braku powietrza;
  • płytki, paniczny oddech.

4.6.12.3. Objawy ze strony układu nerwowego

  • zawroty głowy;
  • mroczki przed oczami;
  • szum w uszach;
  • splątanie;
  • nudności;
  • wymioty;
  • osłabienie;
  • drżenie;
  • niepokój;
  • lęk;
  • senność patologiczna;
  • utrata przytomności.

4.6.12.4. Objawy miejscowe i ogólne

  • nasilenie obrzęku;
  • zaczerwienienie;
  • ból;
  • krwiaki;
  • wybroczyny;
  • skurcze mięśni;
  • wychłodzenie;
  • przegrzanie;
  • złe samopoczucie po zabiegu.

4.6.13. Postępowanie w razie objawów przeciążenia

4.6.13.1. Natychmiast przerwać masaż

Jeśli pacjent zgłasza ból w klatce piersiowej, duszność, zawroty głowy, kołatanie serca, omdlenie, sinienie, zimny pot, nudności lub inny niepokojący objaw, masażysta musi natychmiast przerwać zabieg. Nie wolno kończyć „ostatniego chwytu”, „dokończyć nogi” ani czekać, aż „samo przejdzie”.

4.6.13.2. Zapewnić bezpieczeństwo

Należy:

  • okryć pacjenta;
  • ułożyć go w pozycji bezpiecznej i wygodnej;
  • nie zostawiać samego, jeśli jest przytomny i nie zgadza się na pozostawienie;
  • zapewnić dostęp powietrza bez przeciągu;
  • poluzować uciskającą odzież, jeśli jest taka potrzeba;
  • wezwać pomoc, jeśli pacjent jest nieprzytomny, ma duszność, ból w klatce piersiowej, drgawki, krwawienie lub inne objawy nagłe.

4.6.13.3. Nie podawać leków bez uprawnień

Masażysta nie powinien podawać leków, jeśli nie ma do tego uprawnień i wyraźnych zaleceń. Może natomiast, jeśli pacjent ma własne, przepisane leki ratunkowe i jest przytomny, zdolny do połknięcia oraz wyraża zgodę, pomóc w ich przyjęciu zgodnie z instrukcją lekarza. Nie wolno jednak samodzielnie decydować o podaniu leku.

4.6.13.4. Wezwać pomoc medyczną

W razie objawów mogących zagrażać życiu należy wezwać pogotowie ratunkowe. Nie wolno zwlekać z powodu obawy, że „to tylko słabość”. Lepiej wezwać pomoc niepotrzebnie niż zbagatelizować stan zagrażający.

4.6.13.5. Odnotować zdarzenie

Każde zdarzenie niepokojące należy opisać w dokumentacji:

  • data i godzina;
  • objawy;
  • czas wystąpienia;
  • podjęte działania;
  • decyzja o przerwaniu masażu;
  • wezwanie pomocy;
  • samopoczucie pacjenta po zdarzeniu;
  • zalecenia dalsze.

Dokumentacja służy bezpieczeństwu pacjenta, ciągłości opieki i odpowiedzialności zawodowej.

4.6.14. Grupy pacjentów wymagające szczególnego stopniowania

4.6.14.1. Dzieci

Dzieci mają większą wrażliwość na bodźce, niedojrzałą regulację krążenia i temperatury. Masaż u dzieci powinien być bardzo delikatny, krótki, spokojny, dostosowany do wieku i wskazań. Nie wolno stosować technik przeznaczonych dla dorosłych, gwałtownych ruchów, silnego ucisku ani długiego odsłaniania ciała.

Opiekun powinien być informowany o przebiegu zabiegu, mieć możliwość obecności, jeśli jest to wskazane i bezpieczne, oraz wyrażać zgodę w imieniu dziecka zgodnie z prawem. Masażysta nie może naruszać granic intymności dziecka ani dotykać okolic poza zakresem niezbędnym do zabiegu.

4.6.14.2. Osoby starsze

Osoby starsze często mają sztywniejsze naczynia, gorszą baroreceptorową regulację ciśnienia, mniejszą rezerwę wydolnościową, osteoporozę, zaburzenia czucia, polipragmazję i większe ryzyko upadku. Masaż powinien być wolny, krótszy, bez gwałtownych zmian pozycji, z dużą dbałością o ciepło i bezpieczeństwo.

Należy szczególnie uważać na:

  • zawroty głowy;
  • spadek ciśnienia przy wstawaniu;
  • ból kości;
  • kruche naczynia;
  • wybroczyny;
  • zaburzenia rytmu;
  • trudności w komunikacji.

4.6.14.3. Osoby z otyłością

Osoby z otyłością mogą mieć zwiększone obciążenie krążenia, duszność w pozycji leżącej, obrzęki, żylaki, nadciśnienie, cukrzycę, bezdech senny i trudności w ułożeniu ciała. Masażysta powinien:

  • używać stołu o odpowiedniej nośności;
  • zapewniać podpory;
  • unikać pozycji utrudniających oddech;
  • stosować krótsze serie;
  • obserwować oddech i potliwość;
  • chronić skórę przed otarciami;
  • zachować pełen szacunek dla godności pacjenta.

Nie wolno komentować masy ciała w sposób oceniający, żartobliwy lub poufały.

4.6.14.4. Osoby wychudzone i wyniszczone

Osoby z niedowagą, wyniszczeniem, po chemioterapii, z chorobami przewlekłymi, anemią lub odwodnieniem mają małą rezerwę krążeniową. Masaż powinien być bardzo delikatny, krótki, w ciepłym otoczeniu, z unikaniem głębokich ucisków i gwałtownych zmian pozycji.

4.6.14.5. Osoby z cukrzycą i neuropatią

Neuropatia cukrzycowa może powodować zaburzenia czucia bólu, temperatury i dotyku. Pacjent może nie poczuć, że ucisk jest zbyt silny, że skóra jest uszkodzona lub że jest mu zimno. Masażysta musi polegać na obserwacji wizualnej, delikatności, kontroli temperatury surfaces i częstym pytaniu pacjenta.

Należy unikać:

  • mocnego rozcierania;
  • głębokich ucisków;
  • oklepywania;
  • technik mogących powodować otarcia;
  • przegrzewania;
  • wychładzania.

4.6.14.6. Osoby po operacjach i w rekonwalescencji

Masaż u osób po operacjach, urazach, unieruchomieniu lub w rekonwalescencji powinien być wykonywany tylko zgodnie z zaleceniami lekarza. Trzeba uwzględniać:

  • stan rany;
  • ryzyko zakrzepicy;
  • obrzęk;
  • ból;
  • ograniczenia ruchowe;
  • leki przeciwzakrzepowe;
  • osłabienie;
  • anemię;
  • stan odżywienia.

Nie wolno masować okolicy rany, krwiaka, stanu zapalnego, świeżego zakrzepu ani obszaru, do którego masażysta nie ma wyraźnych wskazań.

4.6.14.7. Osoby z chorobami nowotworowymi

Choroby nowotworowe wymagają szczególnej ostrożności i zgody lekarza prowadzącego. Masaż nie jest metodą leczenia nowotworu. Może być stosowany jako wsparcie komfortu i rehabilitacji tylko w określonych sytuacjach, przez osobę kompetentną, z uwzględnieniem przeciwwskazań miejscowych i ogólnych.

Masażysta nie powinien masować:

  • guzów;
  • okolic napromienianych;
  • obszarów z obrzękiem limfatycznym bez odpowiednich kwalifikacji;
  • okolic z ryzykiem przerzutów do kości;
  • miejsc z krwawieniem, infekcją lub uszkodzeniem skóry.

Nie wolno obiecywać pacjentowi onkologicznemu, że masaż „wyleczy”, „wypłucze toksyny” ani „rozproszy raka”. Takie wypowiedzi są manipulacją, naruszeniem etyki i mogą być szkodliwe.

4.6.14.8. Osoby z chorobami nerek i zaburzeniami elektrolitowymi

Obrzęki, nadciśnienie, zaburzenia elektrolitowe, dializy i choroby nerek mogą wpływać na tolerancję masażu. Masażysta powinien zachować ostrożność, unikać intensywnego pobudzania krążenia i stosować się do zaleceń lekarskich.

4.6.14.9. Osoby z anemią

Anemia zmniejsza zdolność krwi do przenoszenia tlenu. Masaż może nasilać osłabienie, zawroty głowy, duszność i tachykardię. Należy stosować masaż krótki, delikatny, w pozycji bezpiecznej, z obserwacją objawów.

4.6.14.10. Osoby odwodnione lub głodne

Odwodnienie i głód zwiększają ryzyko spadku ciśnienia, osłabienia, zawrotów głowy i omdlenia. Masażysta powinien odroczyć zabieg, jeśli pacjent jest wyraźnie odwodniony, głodny, po długim poście, intensywnym wysiłku, upale lub wymiotach. Można zaproponować wodę lub posiłek, jeśli nie ma przeciwwskazań, a następnie przełożyć masaż.

Koniec rozdziału 4.6


Ostatnia modyfikacja: wtorek, 6 października 2026, 17:40