ROZDZIAŁ 1.3 Rola masażu w profilaktyce, higienie, pielęgnacji i rehabilitacji osób długotrwale chorych, niepełnosprawnych, w podeszłym wieku
Masaż klasyczny, jak definiuje Adam Zborowski w swoim fundamentalnym dziele, jest metodą leczenia fizykalnego zewnętrznych i wewnętrznych objawów chorobowych, a w wielu przypadkach przyczyn chorobowych. Polega on na mechanicznym drażnieniu tkanek, wywierając pośredni i bezpośredni wpływ na organizm. Składa się on z wielu chwytów, ruchów i opracowań, których celem jest nie tylko leczenie, lecz także zapobieganie wielu chorobom. Masaż jest również integralną częścią odnowy biologicznej organizmu.
To wielowymiarowe oddziaływanie masażu sprawia, że jego zastosowanie wykracza daleko poza wąsko pojmowaną terapię leczniczą. Masaż klasyczny spełnia niezastąpioną rolę w profilaktyce chorób, w utrzymaniu higieny organizmu, w pielęgnacji osób wymagających szczególnej opieki oraz w rehabilitacji osób długotrwale chorych, niepełnosprawnych i w podeszłym wieku. W każdej z tych dziedzin masaż realizuje swoje zadania poprzez odmienne mechanizmy, z odmienną intensywnością i w odmiennym celu, lecz zawsze w oparciu o te same fundamentalne zasady fizjologiczne.
1.3.2. Masaż w profilaktyce – zapobieganie chorobom
Profilaktyka zdrowotna obejmuje całokształt działań zmierzających do zapobiegania powstawaniu chorób, opóźniania ich rozwoju oraz minimalizowania ich następstw. Masaż klasyczny, ze względu na swoje wielokierunkowe oddziaływanie na organizm, stanowi cenne narzędzie profilaktyczne na każdym z trzech poziomów profilaktyki: profilaktyki pierwotnej (zapobieganie powstawaniu choroby), profilaktyki wtórnej (wczesne wykrywanie i leczenie) oraz profilaktyki trzeciorzędowej (zapobieganie powikłaniom i nawrotom).
Profilaktyka pierwotna:
W profilaktyce pierwotnej masaż realizuje swoje zadania poprzez:
- Utrzymanie prawidłowej ruchomości narządu ruchu – masaż, zapobiegając zanikom mięśniowym z nieczynności, zrostom i przykurczom, utrzymuje prawidłową biomechanikę stawów i kręgosłupa. Ugniatanie, spełniając funkcję przepychającą i ssącą, zapewnia prawidłowe odżywienie tkanek miękkich i zapobiega ich degeneracji. Masaż, powodując przyrost tkanki mięśniowej, wzrost siły i wytrzymałości mięśni, zapobiega przeciążeniom i urazom narządu ruchu.
- Utrzymanie prawidłowego krążenia – masaż, przepychając krew żylną i chłonkę w kierunku dosercowym, zapobiega zastojom krążenia, obrzękom i powstawaniu zakrzepów. Głaskanie, dzięki naprzemiennemu zwężaniu się i rozszerzaniu światła naczyń, pobudza układ krążenia i zapobiega jego stagnacji. Masaż, uruchamiając awaryjną sieć naczyń, „uelastycznia" układ krążenia, zapobiegając miażdżycy i chorobom niedokrwiennym.
- Utrzymanie prawidłowej funkcji układu oddechowego – masaż klatki piersiowej i grzbietu, uelastyczniając mięśnie międzyżebrowe i zwiększając ruchomość stawów mostkowo-żebrowych i żebrowo-kręgowych, zapobiega ograniczeniu pojemności płuc i powstawaniu niedodmy.
- Utrzymanie prawidłowej funkcji układu pokarmowego – masaż powłok brzusznych, stosując głaskania, rozcierania i uciski, zapobiega niedowładom żołądka i jelit, zaparciom nawykowym i opadnięciu trzewi. Odpowiednio wykonany masaż pozwala na przepchnięcie zalegających mas kałowych w jelicie grubym.
- Utrzymanie prawidłowej funkcji skóry – masaż, poprzez lepsze odżywienie warstwy podstawnej naskórka i skóry właściwej, zapobiega procesom degeneracyjnym skóry, utrzymuje jej elastyczność i jędrność.
- Wzmacnianie odporności organizmu – masaż, poprzez odżywienie tkanki siateczkowej, prowadzi do wzmożenia procesów wytwórczych składników morfotycznych krwi, jak również wzmaga odporność organizmu.
- Zapobieganie nerwicom i zaburzeniom psychicznym – masaż, wpływając na układ autonomiczny, doprowadza do wyrównania funkcjonowania przeciwstawnie działających układów: sympatycznego i parasympatycznego, zapobiegając nerwicom typu psychogennego.
Profilaktyka wtórna:
W profilaktyce wtórnej masaż realizuje swoje zadania poprzez:
- Wczesne wykrywanie zmian patologicznych – głaskanie, jako najczęściej stosowana technika, którą rozpoczynamy i kończymy każdy masaż, ma szczególne znaczenie diagnostyczne. Dzięki niemu masażysta może wykryć zmiany w tkankach, takie jak obrzęki, zgrubienia, zrosty, zmiany temperatury czy napięcia mięśniowego.
- Zapobieganie progresji zmian chorobowych – masaż, stosowany we wczesnych stadiach choroby, zapobiega jej progresji. Rozcieranie, rozdrabniając i przemieszczając wysięki, zapobiega tworzeniu się zrostów i blizn. Ugniatanie, zapobiegając zanikom mięśniowym, zapobiega pogłębianiu się niedowładów.
- Zapobieganie powikłaniom – masaż, stosowany w okresie pooperacyjnym i pourazowym, zapobiega powikłaniom takim jak zrosty pooperacyjne, zaniki mięśniowe, przykurcze stawowe, odleżyny i zakrzepy.
Profilaktyka trzeciorzędowa:
W profilaktyce trzeciorzędowej masaż realizuje swoje zadania poprzez:
- Zapobieganie nawrotom choroby – masaż kondycyjny, stosowany w okresie rekonwalescencji, podtrzymuje osiągnięte efekty lecznicze i zapobiega nawrotom.
- Zapobieganie wtórnym powikłaniom – masaż, zapobiegając zanikom mięśniowym, przykurczom i odleżynom, zapobiega wtórnym powikłaniom wynikającym z unieruchomienia.
1.3.3. Masaż w higienie organizmu
Higiena, rozumiana jako nauka o zachowaniu zdrowia i zapobieganiu chorobom, obejmuje szereg działań mających na celu utrzymanie organizmu w stanie optymalnej sprawności. Masaż klasyczny, jako metoda oddziaływania na wszystkie tkanki i układy organizmu, spełnia istotną rolę w higienie na wielu płaszczyznach.
Higiena układu krążenia:
Masaż, przepychając krew żylną i chłonkę w kierunku dosercowym, realizuje higienę układu krążenia. Przepychając masażem krew z obwodu w kierunku serca, powodujemy zwiększenie pojemności wyrzutowej serca. Zwiększając pojemność minutową i wyrzutową serca, usprawniamy proces wymiany gazowej na wszystkich szczeblach. Masaż, uruchamiając awaryjną sieć naczyń, zapewnia prawidłową perfuzję wszystkich tkanek i zapobiega niedotlenieniu.
Higiena układu limfatycznego:
Masaż, realizując zasadę kierunku dosercowego, wspomaga drenaż limfatyczny. Głaskanie i ugniatanie, przepychając chłonkę w kierunku dosercowym, zapobiegają zastojom limfatycznym, obrzękom i gromadzeniu się produktów przemiany materii w przestrzeni międzykomórkowej. Jest to szczególnie istotne u osób prowadzących siedzący tryb życia, u osób z niewydolnością żylną oraz u osób po zabiegach chirurgicznych.
Higiena skóry:
Masaż realizuje higienę skóry na wielu poziomach. Głaskanie, działając na mechaniczne usunięcie złuszczonego naskórka i wydzieliny gruczołów skóry, oczyszcza powierzchnię skóry. Masaż powoduje wyciśnięcie na zewnątrz zawartości gruczołów potowych i łojowych, udrażniając ich kanały, co prowadzi do oczyszczenia skóry. Poprzez lepsze odżywienie warstwy podstawnej naskórka masaż przyczynia się do szybszej odbudowy uszkodzonych komórek. Masaż, otwierając pory skórne, umożliwia lepsze oddychanie skóry.
Higiena układu mięśniowego:
Masaż realizuje higienę układu mięśniowego poprzez usuwanie z mięśni kwaśnych metabolitów przemiany materii, nagromadzonych wskutek ich pracy. Usuwając produkty przemiany materii łącznie z kwasem mlekowym, ułatwiamy doprowadzenie do mięśni produktów odżywczych. Masaż, działając rozszerzająco na naczynia krwionośne, powoduje rozgrzanie tkanki mięśniowej, poprawę jej utlenowania, trofiki, jędrności i elastyczności.
Higiena układu nerwowego:
Masaż realizuje higienę układu nerwowego poprzez modulację aktywności autonomicznej, normalizację napięcia mięśniowego, poprawę przewodnictwa nerwowego oraz redukcję napięcia psychicznego. Wpływając na układ autonomiczny, masaż doprowadza do wyrównania funkcjonowania przeciwstawnie działających układów: sympatycznego i parasympatycznego.
1.3.4. Masaż w pielęgnacji osób długotrwale chorych
Osoby długotrwale chore stanowią szczególną grupę pacjentów, u których masaż spełnia rolę pielęgnacyjną, wykraczającą poza typowe zastosowania terapeutyczne. Pielęgnacja osób długotrwale chorych obejmuje zapobieganie powikłaniom wynikającym z unieruchomienia, utrzymanie komfortu fizycznego i psychicznego oraz podtrzymywanie funkcji organizmu na możliwie najwyższym poziomie.
Zapobieganie odleżynom:
Odleżyny stanowią jedno z najpoważniejszych powikłań długotrwałego unieruchomienia. Powstają w wyniku niedotlenienia tkanek uciskanych przez ciężar ciała, co prowadzi do ich martwicy. Masaż, jako element profilaktyki odleżyn, realizuje swoje zadania poprzez:
- Głaskanie – przepychając krew żylną i chłonkę, zapobiega zastojom i obrzękom w tkankach narażonych na ucisk. Dzięki naprzemiennemu zwężaniu i rozszerzaniu światła naczyń pobudza krążenie w zagrożonych obszarach.
- Rozcieranie – wytworzenie znacznej ilości ciepła oraz towarzyszące temu zjawisku przekrwienie tkanek masowanych zapobiega niedotlenieniu i martwicy.
- Ugniatanie – poprawiając trofikę tkanek, zapobiega ich degeneracji.
Masaż ogólny, stosowany w ogólnych zaburzeniach statyki, zapobiega odleżynom, zaburzeniom krążenia i oddychania. Jest to wskazanie do masażu całkowitego, które Zborowski wymienia jako jedno z podstawowych.
Zapobieganie zanikom mięśniowym z nieczynności:
Długotrwałe unieruchomienie prowadzi do szybkiego zaniku mięśni. Ugniatanie łącznie z prowadzonymi kompleksowo ćwiczeniami ruchowymi i elektrostymulacją ma szerokie zastosowanie w leczeniu niedowładów i porażeń neurogennych oraz zaników mięśniowych z nieczynności. Masaż, powodując przyrost tkanki mięśniowej, wzrost siły i wytrzymałości mięśni, realizuje odnowę mięśni zagrożonych zanikiem.
Mięśnie zmęczone wysiłkiem fizycznym powracają szybciej po zabiegu ugniatania do stanu wyjściowego. Ugniatanie podobnie jak rozcieranie powoduje przyrost tkanki mięśniowej, wzrost siły i wytrzymałości mięśni. W kontekście osób długotrwale chorych oznacza to, że masaż nie tylko zapobiega zanikom, lecz także aktywnie wspomaga utrzymanie masy i siły mięśniowej.
Zapobieganie przykurczom stawowym:
Długotrwałe unieruchomienie prowadzi do powstawania przykurczów stawowych, ograniczających ruchomość i funkcję narządu ruchu. Masaż, uelastyczniając tkankę łączną, przywracając ruchomość stawów i zapobiegając zrostom, realizuje odnowę biologiczną narządu ruchu. Rozcieranie, rozdrabniając i przemieszczając zrosty i blizny, zapobiega tworzeniu się patologicznych ograniczeń ruchomości.
Zapobieganie zapaleniu płuc:
Długotrwałe unieruchomienie zwiększa ryzyko zapalenia płuc z powodu ograniczenia wentylacji i zalegania wydzieliny w drogach oddechowych. Masaż klatki piersiowej i grzbietu, poprzez uelastycznienie mięśni międzyżebrowych, zwiększenie ruchomości klatki piersiowej oraz pobudzenie odkrztuszania, zapobiega powstawaniu niedodmy i zapalenia płuc.
Utrzymanie komfortu psychicznego:
Długotrwała choroba wiąże się z cierpieniem psychicznym, lękiem, poczuciem bezradności i izolacji. Masaż, wpływając na układ nerwowy i doprowadzając do wyrównania funkcjonowania układu autonomicznego, realizuje odnowę psychiczną. Masaż ogólny jest stosowany w nerwicach typu psychogennego. Bezpośredni kontakt manualny masażysty z pacjentem, poczucie dotyku i troski, ma nieocenione znaczenie psychoterapeutyczne.
1.3.5. Masaż w rehabilitacji osób niepełnosprawnych
Osoby niepełnosprawne stanowią grupę pacjentów, u których masaż spełnia rolę rehabilitacyjną, zmierzającą do maksymalnego przywrócenia utraconych funkcji lub kompensacji deficytów. Masaż w rehabilitacji osób niepełnosprawnych realizuje swoje zadania w zależności od rodzaju i stopnia niepełnosprawności.
Niepełnosprawność ruchowa:
W rehabilitacji osób z niepełnosprawnością ruchową masaż realizuje następujące zadania:
- Zapobieganie zanikom mięśniowym – ugniatanie, powodując przyrost tkanki mięśniowej i wzrost siły, zapobiega postępowi zaników.
- Zapobieganie przykurczom – rozcieranie i ugniatanie, uelastyczniając tkanki, zapobiegają powstawaniu przykurczów.
- Normalizacja napięcia mięśniowego – masaż relaksacyjny, polegający na wykonaniu łagodnych głaskań, powolnych rozcierań, zwłaszcza dziesięcioma palcami i kłębami, podłużnych ugniatań, ucisków jednostajnych i powolnego roztrząsania, obniża patologicznie zwiększone napięcie mięśniowe. Masaż stymulacyjny, polegający na wykonaniu energicznych głaskań i rozcierań, ugniatań, zwłaszcza poprzecznych i ze skręceniem, ucisków naprzemiennych, oklepywań i średniej mocy wibracji, pobudza mięśnie o obniżonym napięciu.
- Poprawa krążenia w kończynach porażonych – masaż, przepychając krew i chłonkę, zapobiega obrzękom i zastojom krążenia w kończynach porażonych.
Niepełnosprawność wynikająca z chorób neurologicznych:
W rehabilitacji osób z chorobami neurologicznymi masaż realizuje następujące zadania:
- W porażeniach i niedowładach neurogennych – masaż, stymulując zakończenia nerwowe w tkankach, wspomaga regenerację nerwów i przywracanie przewodnictwa nerwowego.
- W chorobie Heinego-Medina – masaż zapobiega zanikom mięśniowym i przykurczom, podtrzymując funkcję narządu ruchu.
- W stwardnieniu rozsianym – masaż, normalizując napięcie mięśniowe i zapobiegając przykurczom, podtrzymuje sprawność ruchową.
Niepełnosprawność wynikająca z chorób układu krążenia:
W rehabilitacji osób z chorobami układu krążenia masaż realizuje następujące zadania:
- Poprawa krążenia obwodowego – masaż, przepychając krew w kierunku serca, wspomaga powrót żylny i zapobiega zastojom.
- Zapobieganie obrzękom – masaż, intensyfikując drenaż limfatyczny, zapobiega obrzękom kończyn.
- Normalizacja ciśnienia krwi – masaż, wpływając na układ autonomiczny, wspomaga normalizację ciśnienia krwi.
Zasady masażu u osób niepełnosprawnych:
Masaż u osób niepełnosprawnych wymaga szczególnej ostrożności i indywidualizacji:
- Siła masażu jest dostosowana do stanu zdrowia pacjenta. W stanach podostrzonych masujemy delikatnie; w stanach przewlekłych masujemy mocniej.
- Czas trwania masażu jest dostosowany do wydolności pacjenta. Masaż jednej kończyny nie powinien trwać krócej niż 10 minut.
- Masaż jest wykonywany zgodnie z zasadą stopniowego obciążania układu krążenia chorego.
- Masaż jest wykonywany zgodnie z kierunkiem przepływu krwi żylnej.
- Podstawowym warunkiem przy wykonywaniu masażu jest całkowite rozluźnienie mięśni pacjenta.
1.3.6. Masaż w opiece nad osobami w podeszłym wieku
Starzenie się organizmu wiąże się z postępującymi zmianami degeneracyjnymi we wszystkich tkankach i układach. Masaż klasyczny, stosowany u osób w podeszłym wieku, spełnia rolę wielowymiarową, obejmującą profilaktykę, pielęgnację, rehabilitację i poprawę jakości życia.
Specyfika masażu u osób w podeszłym wieku:
Osoby po 60 roku życia wymagają masażu średniej mocy. Siła masażu jest dostosowana do wieku pacjenta. Tkanki osób starszych charakteryzują się zmniejszoną elastycznością, wolniejszymi procesami regeneracyjnymi, zwiększoną wrażliwością na bodźce mechaniczne oraz często współistniejącymi chorobami przewlekłymi. Dlatego masaż u osób starszych wymaga szczególnej delikatności, cierpliwości i indywidualizacji.
Zapobieganie zmianom degeneracyjnym narządu ruchu:
Masaż u osób w podeszłym wieku zapobiega zmianom degeneracyjnym narządu ruchu poprzez:
- Utrzymanie elastyczności tkanek – masaż, uelastyczniając tkankę łączną, zapobiega sztywności stawów i ograniczeniu ruchomości.
- Zapobieganie zanikom mięśniowym – masaż, powodując przyrost tkanki mięśniowej, zapobiega sarkopenii (zanikowi mięśni związanemu z wiekiem).
- Odżywienie tkanki chrzęstnej – masaż ma na celu lepsze odżywienie tkanki chrzęstnej, zapobiegając procesom zwyrodnieniowym lub powstrzymując już istniejące.
- Odżywienie tkanki kostnej – masaż, poprzez odżywienie tkanki kostnej, utrzymuje równowagę pomiędzy związkami organicznymi i nieorganicznymi.
Zapobieganie zaburzeniom krążenia:
Masaż u osób w podeszłym wieku zapobiega zaburzeniom krążenia poprzez:
- Wspomaganie powrotu żylnego – masaż, przepychając krew w kierunku serca, odciąża serce i zapobiega zastojom żylnym.
- Zapobieganie obrzękom – masaż, intensyfikując drenaż limfatyczny, zapobiega obrzękom kończyn dolnych.
- Utrzymanie elastyczności naczyń – masaż, uruchamiając awaryjną sieć naczyń, „uelastycznia" układ krążenia.
Zapobieganie zaburzeniom oddechowym:
Masaż u osób w podeszłym wieku zapobiega zaburzeniom oddechowym poprzez:
- Uelastycznienie mięśni międzyżebrowych – masaż klatki piersiowej utrzymuje ruchomość klatki piersiowej.
- Zapobieganie niedodmie – masaż, pobudzając wentylację, zapobiega powstawaniu niedodmy.
- Ułatwienie odkrztuszania – masaż klatki piersiowej i grzbietu ułatwia usuwanie wydzieliny z dróg oddechowych.
Zapobieganie zaburzeniom pokarmowym:
Masaż u osób w podeszłym wieku zapobiega zaburzeniom pokarmowym poprzez:
- Stymulację perystaltyki jelit – masaż powłok brzusznych, stosując głaskania, rozcierania i uciski, wpływa na napięcie mięśni ścian żołądka, jelita cienkiego i jelita grubego.
- Zapobieganie zaparciom – masaż powłok brzusznych pozwala na przepchnięcie zalegających mas kałowych w jelicie grubym.
- Wzmożenie wydzielania hormonów żołądkowo-jelitowych – masaż, poprzez bezpośrednie drażnienie narządów jamy brzusznej, wzmagamy wydzielanie hormonów żołądkowo-jelitowych.
Poprawa funkcji skóry:
Masaż u osób w podeszłym wieku poprawia funkcję skóry poprzez:
- Lepsze odżywienie warstwy podstawnej naskórka – masaż przyczynia się do szybszej odbudowy uszkodzonych komórek naskórka.
- Oczyszczenie gruczołów skóry – masaż powoduje wyciśnięcie na zewnątrz zawartości gruczołów potowych i łojowych.
- Utrzymanie elastyczności skóry – masaż, poprawiając ukrwienie skóry właściwej, utrzymuje elastyczność struktur kolagenowych i elastynowych.
Poprawa funkcji psychicznych:
Masaż u osób w podeszłym wieku poprawia funkcje psychiczne poprzez:
- Redukcję napięcia i lęku – masaż, wpływając na układ autonomiczny, doprowadza do wyrównania funkcjonowania układu sympatycznego i parasympatycznego.
- Poprawę samopoczucia – bezpośredni kontakt manualny masażysty z pacjentem, poczucie dotyku i troski, ma nieocenione znaczenie psychoterapeutyczne.
- Normalizację snu – masaż relaksacyjny, obniżając napięcie mięśniowe i psychiczne, sprzyja normalizacji snu.
- Zmniejszenie poczucia izolacji – regularny kontakt z masażystą zmniejsza poczucie samotności i izolacji społecznej.
1.3.7. Masaż w higienie i pielęgnacji – aspekty praktyczne
Częstotliwość masażu pielęgnacyjnego:
W profilaktyce i pielęgnacji masaż może być stosowany z różną częstotliwością, w zależności od potrzeb i stanu zdrowia pacjenta. Jeżeli nie ma przeciwwskazań (np. choroby serca), masaż można wykonywać codziennie. W celach profilaktycznych i pielęgnacyjnych masaż może być stosowany 2–3 razy w tygodniu.
Siła masażu pielęgnacyjnego:
Siła masażu pielęgnacyjnego jest dostosowana do stanu tkanek i ogólnego stanu zdrowia pacjenta. U osób w podeszłym wieku stosuje się masaż średniej mocy. U osób z delikatną skórą i kruchymi naczyniami stosuje się masaż delikatny. Siła masażu wzrasta ze wzrostem liczby wykonywanych zabiegów z uwzględnieniem reakcji pacjenta.
Czas trwania masażu pielęgnacyjnego:
Czas trwania masażu pielęgnacyjnego jest dostosowany do potrzeb i wydolności pacjenta. Masaż jednej kończyny nie powinien trwać krócej niż 10 minut. Masaż ogólny trwa 45–60 minut. U osób w podeszłym wieku i osób osłabionych czas trwania masażu może być skrócony.
Środki poślizgowe w masażu pielęgnacyjnym:
W masażu pielęgnacyjnym szczególne znaczenie mają środki poślizgowe. Środki poślizgowe nakładamy zawsze na dłoń masażysty, a nie bezpośrednio na skórę pacjenta. W masażu pielęgnacyjnym osób starszych zaleca się stosowanie oliwy nicejskiej lub lanoliny, które dodatkowo odżywiają skórę.
Przeciwwskazania do masażu pielęgnacyjnego:
Masaż pielęgnacyjny, mimo swojego łagodnego charakteru, podlega tym samym przeciwwskazaniom co masaż leczniczy. Nie należy wykonywać masażu bez zlecenia lekarskiego. Przeciwwskazaniami są: choroby skóry z pęcherzami, wypryskami i przerwaniem ciągłości, ostre stany zapalne, choroby zakaźne, krwotoki lub zagrożenie ich wystąpienia.
1.3.8. Masaż w rehabilitacji – zasady ogólne
Rehabilitacja, rozumiana jako kompleksowe postępowanie zmierzające do przywrócenia utraconych funkcji lub kompensacji deficytów, stanowi jeden z najważniejszych obszarów zastosowania masażu klasycznego. Masaż w rehabilitacji realizuje swoje zadania w oparciu o następujące zasady:
Zasada kompleksowości:
Masaż w rehabilitacji jest stosowany jako element kompleksowego postępowania rehabilitacyjnego, uzupełniającego kinezyterapię, fizykoterapię, farmakoterapię i postępowanie chirurgiczne. Masaż, jako metoda leczenia fizykalnego, nie zastępuje innych metod rehabilitacji, lecz je uzupełnia i wzmacnia.
Zasada indywidualizacji:
Każdy zabieg masażu rehabilitacyjnego jest indywidualizowany w zależności od stanu zdrowia pacjenta, rodzaju i stopnia niepełnosprawności, etapu rehabilitacji oraz reakcji pacjenta na zabieg. Siła masażu wzrasta ze wzrostem liczby wykonywanych zabiegów z uwzględnieniem reakcji pacjenta.
Zasada stopniowania:
Masaż rehabilitacyjny jest realizowany zgodnie z zasadą stopniowego obciążania układu krążenia chorego. Pierwsze masaże trwają krócej, a w miarę przyzwyczajania się chorego czas trwania masażu stopniowo przedłuża się oraz zwiększa jego intensywność.
Zasada systematyczności:
Jako podstawowa seria zabiegów masażu klasycznego przyjęta jest liczba dziesięć. Jednakże w zależności od efektu leczniczego ilość zabiegów może zostać zwiększona do dwudziestu pięciu. Należy jednak pamiętać, że po dwudziestu zabiegach powinno się zrobić kilkudniową przerwę, aby odzwyczaić organizm od masażu.
1.3.9. Masaż w rehabilitacji – specyficzne zastosowania
Rehabilitacja pourazowa:
- Przyspieszenie resorpcji wysięków i krwiaków – rozcieranie, rozdrabniając i przemieszczając wysięki i krwiaki, przyspiesza ich resorpcję.
- Zapobieganie tworzeniu się zrostów i blizn – masaż zapobiega tworzeniu się patologicznych zrostów tkankowych.
- Przywracanie elastyczności tkanek – masaż, uelastyczniając tkankę łączną, przywraca prawidłową biomechanikę.
- Przyspieszenie konsolidacji kostnej – masaż, poprzez odżywienie tkanki kostnej, przyspiesza proces kostninowania.
Rehabilitacja pooperacyjna:
- Wspomaganie gojenia tkanek – masaż, poprawiając ukrwienie, przyspiesza procesy gojenia.
- Zapobieganie zrostom pooperacyjnym – masaż zapobiega tworzeniu się zrostów.
- Przyspieszenie resorpcji obrzęków – masaż, intensyfikując drenaż limfatyczny, przyspiesza resorpcję obrzęków.
- Przywracanie funkcji operowanych struktur – masaż, uelastyczniając tkanki, przywraca ich prawidłową funkcję.
Rehabilitacja neurologiczna:
- Normalizację napięcia mięśniowego – masaż relaksacyjny lub stymulacyjny, w zależności od potrzeb.
- Zapobieganie zanikom mięśniowym – masaż, powodując przyrost tkanki mięśniowej, zapobiega zanikom.
- Stymulację propriocepcji – masaż, stymulując proprioreceptory, wspomaga przywracanie czucia głębokiego.
- Poprawę krążenia w kończynach porażonych – masaż zapobiega obrzękom i zastojom.
1.3.10. Masaż w opiece paliatywnej
W opiece paliatywnej, obejmującej osoby z chorobami nieuleczalnymi i w terminalnej fazie choroby, masaż spełnia szczególną rolę, wykraczającą poza typowe zastosowania terapeutyczne. Masaż w opiece paliatywnej realizuje następujące zadania:
- Redukcja bólu – masaż, poprzez stymulację mechanoreceptorów i uwalnianie endorfin, zmniejsza odczuwanie bólu.
- Redukcja napięcia mięśniowego – masaż relaksacyjny, obniżając napięcie mięśniowe, zmniejsza dyskomfort fizyczny.
- Poprawa krążenia – masaż, poprawiając krążenie, zmniejsza obrzęki i zastój krążenia.
- Poprawa komfortu psychicznego – bezpośredni kontakt manualny masażysty z pacjentem, poczucie dotyku i troski, ma nieocenione znaczenie psychoterapeutyczne.
- Poprawa jakości snu – masaż relaksacyjny sprzyja normalizacji snu.
- Zmniejszenie poczucia izolacji – regularny kontakt z masażystą zmniejsza poczucie samotności.
Masaż w opiece paliatywnej jest wykonywany z szczególną delikatnością, z uwzględnieniem stanu ogólnego pacjenta, jego progu bólowego i aktualnych potrzeb. Siła masażu jest minimalna, czas trwania skrócony, a techniki ograniczone do najłagodniejszych: głaskań, delikatnych rozcierań i roztrząsania.
1.3.11. Masaż w pediatrii – profilaktyka i rehabilitacja dzieci
Masaż, jako element profilaktyki i rehabilitacji, odgrywa szczególną rolę w pediatrii. Zborowski wskazuje, że u dzieci dobre efekty lecznicze uzyskuje się w leczeniu krzywicy, hipotrofii, hipotonii mięśniowej i nadwagi.
Specyfika masażu u dzieci:
- Niemowlęta wymagają masażu bardzo delikatnego.
- Dzieci do lat 14 wymagają masażu średniej mocy.
- Siła masażu jest dostosowana do etapu rozwoju dziecka.
- Czas trwania masażu jest krótszy niż u dorosłych.
- Masaż u dzieci wymaga szczególnej cierpliwości i umiejętności nawiązania kontaktu z dzieckiem.
Profilaktyczne zastosowanie masażu u dzieci:
- Zapobieganie zaburzeniom rozwoju ruchowego – masaż, stymulując układ mięśniowy i nerwowy, wspomaga prawidłowy rozwój psychomotoryczny.
- Zapobieganie wadom postawy – masaż, wzmacniając mięśnie i utrzymując prawidłową ruchomość stawów, zapobiega powstawaniu wad postawy.
- Zapobieganie płaskostopiu – masaż stóp, kształtując sklepienia stopy, zapobiega powstawaniu płaskostopia.
- Wspomaganie rozwoju odporności – masaż, poprzez odżywienie tkanki siateczkowej, wzmacnia odporność organizmu.
1.3.12. Masaż w medycynie pracy – profilaktyka chorób zawodowych
Masaż klasyczny odgrywa istotną rolę w profilaktyce chorób zawodowych. Choroby zawodowe, wynikające z długotrwałego narażenia na szkodliwe czynniki środowiska pracy, stanowią istotny problem zdrowotny. Masaż, jako element profilaktyki zawodowej, realizuje następujące zadania:
- Zapobieganie przeciążeniom narządu ruchu – masaż, zapobiegając zanikom i przeciążeniom mięśni, zapobiega chorobom zawodowym narządu ruchu.
- Zapobieganie zespołom bólowym kręgosłupa – masaż, utrzymując prawidłową ruchomość kręgosłupa i zapobiegając przeciążeniom mięśni przykręgosłupowych, zapobiega zespołom bólowym.
- Zapobieganie chorobie wibracyjnej – masaż, poprawiając krążenie i zapobiegając uszkodzeniom tkanek, zapobiega chorobie wibracyjnej.
- Redukcja stresu zawodowego – masaż, wpływając na układ autonomiczny, zmniejsza napięcie psychiczne związane ze stresem zawodowym.
1.3.13. Masaż w sporcie – odnowa biologiczna i profilaktyka
Masaż klasyczny, jako integralna część odnowy biologicznej organizmu, odgrywa szczególną rolę w medycynie sportowej. Ze względu na połączenie kilku technik masażu klasycznego wałkowanie ma szczególne zastosowanie w sporcie, a zwłaszcza tam gdzie nie ma czasu na wykonanie dokładnego masażu.
Profilaktyka urazów sportowych:
Masaż przedwysiłkowy, przygotowując tkanki do zwiększonego wysiłku, zapobiega urazom sportowym. Zwiększenie ukrwienia mięśni, podniesienie temperatury tkanek, zwiększenie elastyczności struktur mięśniowo-ścięgnistych oraz aktywacja proprioreceptorów zmniejszają ryzyko kontuzji.
Odnowa biologiczna sportowców:
Masaż powysiłkowy, przyspieszając procesy regeneracyjne, realizuje odnowę biologiczną sportowców. Mięśnie zmęczone wysiłkiem fizycznym powracają szybciej po zabiegu ugniatania do stanu wyjściowego. Masaż, usuwając produkty przemiany materii łącznie z kwasem mlekowym, ułatwia doprowadzenie do mięśni produktów odżywczych.
1.3.14. Współczesny renesans masażu w profilaktyce i pielęgnacji
Zborowski podkreśla, że w chwili obecnej obserwuje się bardzo duże zainteresowanie metodami ludowymi, medycyną wschodu, a szczególnie masażem. Doprowadziło to do pojawienia się na rynku księgarskim sporej ilości opracowań na temat różnych metod masażu. Najczęściej dotyczą one metod masażu wywodzących się z medycyny wschodu. Zapomina się o rodzajach masażu stosowanych z bardzo dobrym efektem leczniczym od dawien dawna, a mających swe korzenie w medycynie europejskiej.
Współczesny renesans masażu w profilaktyce i pielęgnacji wynika z:
- Rosnącej świadomości, że profilaktyka jest skuteczniejsza i tańsza niż leczenie.
- Rosnącego zapotrzebowania na metody pielęgnacji osób starszych w starzejącym się społeczeństwie.
- Rosnącej świadomości, że rehabilitacja wymaga podejścia kompleksowego, obejmującego masaż.
- Potwierdzenia skuteczności masażu w badaniach naukowych.
- Rosnącego zainteresowania metodami naturalnymi, nieinwazyjnymi i pozbawionymi skutków ubocznych.
- Zrozumienia, że masaż, jako metoda oddziaływania na wszystkie tkanki i układy organizmu, jest optymalnym narzędziem profilaktyki, pielęgnacji i rehabilitacji.
Mimo wprowadzania coraz nowszych metod masażu specjalnych, masaż klasyczny wcale nie stracił swego znaczenia. Ciągle jest niezastąpiony w leczeniu chorób narządu ruchu. Jego wartość w profilaktyce, higienie, pielęgnacji i rehabilitacji wynika z faktu, że masaż, jako metoda leczenia fizykalnego, realizuje swoje zadania w sposób kompleksowy, uwzględniający wzajemne zależności między poszczególnymi tkankami i układami, przy jednoczesnym poszanowaniu naturalnych mechanizmów obronnych i regeneracyjnych organizmu.
1.3.15. Podsumowanie
Masaż klasyczny, jako metoda leczenia fizykalnego, spełnia niezastąpioną rolę w profilaktyce, higienie, pielęgnacji i rehabilitacji osób długotrwale chorych, niepełnosprawnych i w podeszłym wieku. Jego wielowymiarowe oddziaływanie – obejmujące wszystkie tkanki i układy organizmu – sprawia, że masaż jest metodą o wyjątkowo szerokim spektrum zastosowań, wykraczających daleko poza wąsko pojmowaną terapię leczniczą.
W profilaktyce masaż zapobiega powstawaniu chorób narządu ruchu, układu krążenia, układu oddechowego, układu pokarmowego i układu nerwowego. W higienie masaż utrzymuje prawidłową funkcję wszystkich tkanek i układów. W pielęgnacji masaż zapobiega powikłaniom wynikającym z unieruchomienia, utrzymuje komfort fizyczny i psychiczny oraz podtrzymuje funkcje organizmu. W rehabilitacji masaż wspomaga przywracanie utraconych funkcji i zapobiega wtórnym powikłaniom.
Masaż, stosowany zgodnie z zasadami – stopniowego obciążania, kierunku dosercowego, całkowitego rozluźnienia, odpoczynku, ochrony termicznej, systematyczności i ciągłości – realizuje swoje zadania profilaktyczne, higieniczne, pielęgnacyjne i rehabilitacyjne w sposób optymalny, bezpieczny i skuteczny. Jako metoda naturalna, nieinwazyjna i pozbawiona skutków ubocznych (przy prawidłowym stosowaniu), masaż stanowi niezastąpiony element opieki nad osobami długotrwale chorymi, niepełnosprawnymi i w podeszłym wieku.
Koniec rozdziału 1.3