Rytmiczny masaż lecz ...

8.1.0. Po co metodzie pamięć o korzeniach

Każda metoda pracy z ciałem, która nie zna swojej historii, skazana jest na dwie pokusy: albo uważa się za wynalazek absolutny („to ja wymyśliłem ten dotyk”), albo za gałąź medycyny, którą nie jest. Pamięć o korzeniach chroni przed obiema ✚. Masaż rytmiczny w kształcie kanonicznym (bez znaku, rozdz. 4 podręcznika) nie jest wynalazkiem absolutnym: jego rodziny technik, jego sekwencyjność i jego pojęcie rytmu jako parametru dozowania mają rodowód dziewiętnastowieczny, europejski, wywodzący się z systemu szwedzkiego i z szkół masażu, które z niego wyrosły. Nie jest też gałęzią medycyny: jego cel – uspokojenie i odprężenie (bez znaku, definicja) – sytuuje go w rodzinie odmian relaksacyjnych, nie leczniczych (rozdz. 1.2, 1.5.1.2).

Historia pełni więc w kursie trzy funkcje ✚: tożsamościową (wiemy, czym jesteśmy i czym nie jesteśmy), pokory (nasze „ósemki” i „pływanie” stoją na ramionach dwóch stuleci praktyki manualnej) oraz ochronną (znając granicę między tradycją szwedzką a kanonem relaksacyjnym, nie przypisujemy sobie kompetencji, których nie mamy – rozdz. 1.5.1.2). Rozdział 8.1 jest dlatego nie ozdobą humanistyczną, lecz częścią kształcenia zawodowego.

8.1.1. System Pehra Henrika Linga (masaż szwedzki, XIX w.) jako prototyp pracy rytmicznej

8.1.1.1. ✚ Postać i instytucja

Pehr Henrik Ling (1776–1839) ✚ – szwedzki mistrz fechtunku, poeta i pedagog ruchu – opracował na początku XIX wieku system gimnastyki, który miał służyć jednocześnie wychowaniu, zdrowiu, wojsku i estetyce ruchu. W 1813 roku w Sztokholmie powstał Królewski Centralny Instytut Gimnastyki (Kungliga Gymnastiska Centralinstitutet), instytucja kształcąca nauczycieli systemu; gimnastyka Linga rozdzielała się tradycyjnie na cztery gałęzie: pedagogiczną, medyczną, wojskową i estetyczną. Gałąź medyczna obejmowała – obok ćwiczeń czynnych – pracę manualną terapeuty: ruchy bierne, oporowe i masaż, rozumiany jako uporządkowane, dawkowane oddziaływanie ręką na tkanki. Systematyzację i szkolną kodyfikację ćwiczeń kontynuował syn, Hjalmar Ling; sama praktyka manualna była przez kolejne dziesięciolecia dopracowywana i przekazywana w szkołach europejskich, które system szwedzki adoptowały i przekształcały ✚.

Uwaga o pewności źródeł ✚: w powszechnym piśmiennictwie kursowym i popularnym Ling bywa przedstawiany jako „autor pięciu technik masażu”. Jest to uproszczenie: Ling pisał przede wszystkim o gimnastyce i jej gałęziach; pięć technik w znanej dziś nomenklaturze francusko‑łacińskiej ukształtowało się w praktyce dziewiętnastowiecznej, a za ich popularyzatora i kodyfikatora terminów (effleurage, petrissage, friction, a w dalszej tradycji także tapotement i vibration) uchodzi holenderski lekarz Johann Georg Mezger (1838–1909), którego praktyka masażu zdobyła w drugiej połowie XIX wieku rozgłos europejski. Kurs przyjmuje więc formułę ostrożną: system Linga dał pracy manualnej rytm, porządek i instytucję; nomenklaturę pięciu technik utrwaliła praktyka dziewiętnastowieczna, kojarzona zwłaszcza z Mezgerem ✚.

8.1.1.2. ✚ Pięć podstawowych technik i ich charakter rytmiczny

Technika (nomenklatura francusko‑łacińska) ✚	Charakter ruchu	Cel pierwotny w tradycji szwedzkiej	Obecność w kanonie masażu rytmicznego (bez znaku)
Effleurage (głaskanie)	długie, płynne ślizgi stroną dłoniową, kierunek dosercowy	przygotowanie tkanek, uspokojenie, rozprowadzenie środka, domykanie sekwencji	rdzeń kanonu: wszystkie pętle i figury głaskania (ryc. 169, 179, 185, 187–190, 192, 195–203, 210–218)
Petrissage (ugniatanie)	czerpanie, ściskanie, gniecenie, wałkowanie tkanek	opróżnianie mięśnia z metabolitów, rozluźnianie mas mięśniowych	obecne w postaci złagodzonej: głaskanie ściskająco‑piłujące uda (ryc. 208) jako najbliższy odpowiednik (rozdz. 8.2.3)
Friction (rozcieranie)	ruchy kółkowe, spiralne, grzebieniaste, głębsze i wolniejsze	praca na tkankach głębszych, zrostach, okolicach stawowych	obecne w postaci rysunkowej i powierzchownej: „ósemki” (ryc. 188, 205, 207), „serduszko” (ryc. 194, 196) (rozdz. 8.2.2)
Tapotement (oklepywanie)	rytmiczne uderzania opuszkami, dłońmi, krawędziami (siekanie, miotełkowanie, bębnienie)	pobudzanie skóry i mięśni o obniżonym napięciu	poza kanonem; wyłącznie jako technika uzupełniająca z hierarchii łagodności (rozdz. 8.2.4, 8.7.1)
Vibration (wibracja)	szybkie, rytmiczne drgania przenoszone ręką lub aparatem	pobudzanie lub – przy wibracji słabej – tonizowanie i uspokajanie	poza kanonem; wyłącznie jako uzupełnienie (rozdz. 8.2.5, 8.7.1)

Tabela odsłania rzecz zasadniczą: kanon masażu rytmicznego jest dziedzicem tradycji szwedzkiej przez selekcję ✚. Dziedziczy głaskanie jako rdzeń, przyjmuje rozcieranie i ugniatanie wyłącznie w postaciach złagodzonych i rysunkowych, a techniki pobudzające (oklepywanie, silna wibracja) pozostawia poza sobą (rozdz. 8.7.1 – hierarchia łagodności). Selekcja ta nie jest przypadkowa: wynika z celu (uspokojenie, nie pobudzenie – rozdz. 1.1) i z fizjologii (bramka bólu i adaptacja receptorów – rozdz. 1.3.5, 1.3.10).

8.1.1.3. ✚ Dlaczego Ling jest „prototypem pracy rytmicznej”

Trzy cechy systemu szwedzkiego czynią go prototypem metody, której uczymy ✚:

1. Rytm jako parametr dozowania. Gimnastyka Linga prowadzona była komendą i taktem: ruch wykonywano w liczonej, regularnej powtarzalności, a „dawka” bodźca wynikała z tempa i liczby powtórzeń. Przeniesione do masażu, dało to zasadę, którą kanon masażu rytmicznego doprowadza do pełni: ruch ma trwać określoną liczbę taktów, a liczba powtórzeń techniki jest parametrem regulowanym (rozdz. 8.3.1; bez znaku – pd. 4.2.3 i nast.).
2. Sekwencja jako zasada. System uczył, że praca manualna jest uporządkowanym ciągiem (przygotowanie → praca właściwa → domknięcie), nie zbiorem przypadkowych chwytów. Kanon masażu rytmicznego dziedziczy tę architekturę w postaci czterech części z otwarciami „przy pierwszych taktach” i zamknięciami regulowanymi muzyką (moduły 4–7).
3. Ręka terapeuty jako narzędzie mierzone. Ling i jego szkoły wprowadziły myśl, że dłoń terapeuty podlega dyscyplinie: kierunku (dosercowo), ciężaru, tempa i ciągłości. Kanon przekłada tę dyscyplinę w reguły ślizgu, ciężaru dłoni i ciągłości kontaktu (pd. 4.1; rozdz. 3.4, 8.3.3).

Różnica wobec prototypu jest równie ważna jak podobieństwo ✚: u Linga rytm był zewnętrzny i werbalny (komenda, liczenie), a celem – sprawność i zdrowie tkanek; w masażu rytmicznym rytm jest muzyczny i relacyjny (program muzyczny, oddech osoby masowanej – rozdz. 3.3, 1.3.8), a celem – uspokojenie i odprężenie osoby. Prototyp został zatem nie skopiowany, lecz przestrojony: z metronomu komendy na metronom muzyki i oddechu.

8.1.1.4. ✚ Droga przekazu: od Sztokholmu do szkół europejskich

System szwedzki rozchodził się po Europie przez szkoły gimnastyki i masażu XIX wieku: nauczyciele instytutu sztokholmskiego i ich uczniowie otwierali praktyki i szkoły w Niemczech, Francji, Wielkiej Brytanii i dalej; w Londynie w 1894 roku powstało stowarzyszenie wyszkolonych masażystek, z którego wywodzi się brytyjska fizjoterapia ✚. W tym samym czasie nomenklatura francuska (Mezger) stała się językiem międzynarodowym, a „masaż szwedzki” – synonimem masażu klasycznego ✚. Na gruncie polskim tradycja ta weszła w skład szkół fizjoterapii i rehabilitacji XX wieku, a obok niej rozwinęła się linia masażu relaksacyjnego i kosmetyczno‑odnowy biologicznej, w której powstał podręcznik stanowiący kanon niniejszego kursu (bez znaku) ✚. Dla uczestnika kursu istotny jest wniosek praktyczny: język, którym opisujemy techniki (głaskanie, rozcieranie, ugniatanie…), jest językiem odziedziczonym – dlatego słownik Z.1 podaje nazwy polskie wraz z francusko‑łacińskimi: by masażysta wiedział, że mówiąc „effleurage”, mówi słowem dziewiętnastowiecznej Europy.

8.1.2. Cel systemu Linga: stymulacja mięśni, poprawa krążenia, redukcja napięcia przez rytmicznie prowadzone rozcieranie, ugniatanie i wibrację

8.1.2.1. ✚ Trzy cele pierwotne i ich mechanika

• Stymulacja mięśni. Ręka terapeuty miała pobudzać mięsień do pracy pośredniej: przez przekrwienie, przez drażnienie receptorów skóry i powięzi, przez bierne rozciąganie i ugniatanie mas. W języku współczesnym: podniesienie gotowości tkanki i przyspieszenie jej odnowy po wysiłku ✚.
• Poprawa krążenia. Kierunek dosercowy głaskań i ugniatania wspomagał odpływ żylny i chłonny z kończyn i mas mięśniowych – mechanika, którą kanon masażu rytmicznego zachowuje jako zasadę kierunku (rozdz. 8.3.3), choć stosuje ją w rejestrze łagodnym ✚.
• Redukcja napięcia. Rytmicznie prowadzone rozcieranie i ugniatanie miały rozluźniać przykurczone masy mięśniowe i tkanki okołostawowe; wibracja – zależnie od siły – pobudzać lub tonizować ✚.

8.1.2.2. ✚ Porównanie celów: Ling a masaż rytmiczny

Wymiar	System szwedzki / masaż klasyczny ✚	Masaż rytmiczny (kanon, bez znaku)
Cel pierwszy	stymulacja, usprawnienie, redukcja napięcia patologicznego	uspokojenie i odprężenie osoby masowanej (definicja, rozdz. 1.1)
Nośnik rytmu	komenda, liczenie, tempo prowadzonego ruchu	program muzyczny o zróżnicowanym tempie + oddech osoby masowanej (rozdz. 3.3, 1.3.8)
Rejestr technik	pełne spektrum pięciu rodzin, w tym pobudzające	głaskanie jako rdzeń; rozcieranie i ugniatanie złagodzone i rysunkowe; pobudzające poza kanonem (rozdz. 8.7.1)
Zakres ciała	całe ciało lub okolica leczona, także od przodu	wyłącznie tylna strona ciała (rozdz. 1.1, 1.4.3)
Relacja z osobą	pacjent jako adresat terapii	osoba masowana jako podmiot przymierza: zgoda, strefy, sygnał przerwania (rozdz. 1.4, 3.8)
Miara sukcesu	parametr tkankowy / czynnościowy	doświadczenie spokoju osoby + zachowanie rytmu, granic i godności (rozdz. 10.5)

Wniosek metodyczny ✚: różnica celów wyjaśnia różnicę doboru technik i dlatego uczestnik nie może „dokładać” do kanonu technik pobudzających tradycji szwedzkiej (oklepywanie, silna wibracja) pod pretektem „pełniejszego masażu”: byłoby to zamianą metody relaksacyjnej w leczniczą bez uprawnień i bez zgody (rozdz. 1.4.2.1, 1.5.1.2, 8.7). Tradycja szwedzka jest korzeniem, nie zakresem uprawnień.

8.1.3. Pokrewieństwo masażu rytmicznego z masażem klasycznym i prozdrowotnym

8.1.3.1. ✚ Wspólne rodziny technik – mapa dziedzictwa

Masaż rytmiczny, klasyczny i prozdrowotny czerpią z tej samej studni rodzin technik (rozdz. 8.2; Z.1) ✚. Różnią się natomiast kompozycją: klasyczny komponuje pełne spektrum pod cel tkankowy; prozdrowotny komponuje mieszankę łagodną pod regenerację i profilaktykę; rytmiczny komponuje partyturę: rodziny technik podporządkowuje fragmentom muzycznym i częściom zabiegu (moduły 4–7), a ciągłość rytmu i kontaktu stawia ponad zmiennością chwytów (rozdz. 8.3, 8.4.6). Stąd zdanie porządkowe kursu ✚: techniki są wspólne, architektura jest własna.

8.1.3.2. ✚ Odmienne naciski: ciągłość rytmu i muzyka

• Klasyczny ✚: rytm istnieje wewnątrz techniki (miarowe powtórzenia), lecz sekwencję prowadzi cel tkankowy i ocena palpacyjna; muzyka nie jest elementem metody.
• Prozdrowotny (wellness) ✚: muzyka i atmosfera bywają obecne jako składnik komfortu, lecz sekwencja pozostaje swobodnie komponowana pod stan dnia; rytm nie jest parametrem wiążącym.
• Rytmiczny (bez znaku, definicja i pd. 4.1–4.5): muzyka jest architekturą czasu – fragment wyznacza część, takt wyznacza ruch, pauza wyznacza przejście; ciągłość kontaktu (pd. 4.1) i ciągłość rytmu (rozdz. 8.3) są warunkiem tożsamości metody: przerwać rytm znaczy tyle, co przerwać zabieg.

8.1.3.3. ✚ Linia relaksacyjna XX wieku – kontekst narodzin odmian „uspokajających”

Druga połowa XX wieku przyniosła naukowy opis stresu i jego kosztów fizjologicznych oraz rozwój psychologii relaksu, treningów autogennych i pracy z ciałem ukierunkowanej na wyciszenie ✚. W tym klimacie odmiany masażu „uspokajające” – w tym relaksacyjny masaż rytmiczny – uzyskały własną tożsamość: nie jako „gorszy masaż klasyczny”, lecz jako odpowiedź na inne pytanie – nie „jak usprawnić tkankę”, lecz „jak pomóc człowiekowi zejść z obrotów” (rozdz. 1.2) ✚. Kanon podręcznika (bez znaku) jest dojrzałym zapisem tej odpowiedzi: czteroczęściowa partytura dotyku, w której technika, muzyka i etyka zgody składają się na jedną posługę.

8.1.3.4. ✚ Granice pokrewieństwa: czego rytmiczny nie dziedziczy

Uczciwość wobec korzeni wymaga nazwać także braki dziedziczenia ✚: masaż rytmiczny nie dziedziczy po tradycji szwedzkiej (1) roszczenia terapeutycznego wobec tkanek chorych, (2) technik pobudzających jako części sekwencji, (3) pracy na przodzie ciała jako domyślnej, (4) komendy jako nośnika rytmu. To, co dodaje własnego, zestawia tabela 8.1.5.

8.1.4. ✚ Oś czasu (uproszczenie dydaktyczne)

Okres ✚	Wydarzenie / zjawisko	Znaczenie dla rodowodu masażu rytmicznego
1776–1839	życie Pehra Henrika Linga; 1813 – Królewski Centralny Instytut Gimnastyki w Sztokholmie	instytucjonalny początek systemu szwedzkiego: ruch i praca manualna jako dyscyplina nauczana
II poł. XIX w.	praktyka i nomenklatura Johanna Georga Mezgera; francuskie nazwy technik	wspólny język rodzin technik, którym kurs posługuje się do dziś (Z.1)
koniec XIX w.	szkoły masażu w Europie; 1894 – londyńskie stowarzyszenie wyszkolonych masażystek	profesjonalizacja zawodu; początek drogi do fizjoterapii
XX w.	wchłonięcie masażu w rehabilitację i fizjoterapię; równolegle rozwój linii relaksacyjnych i odnowy biologicznej	rozdwojenie linii: lecznicza i relaksacyjna; z tej drugiej wyrasta kanon kursu
przełom XX/XXI w.	podręczniki relaksacyjnego masażu w Polsce, w tym podręcznik stanowiący kanon kursu (bez znaku)	kodyfikacja masażu rytmicznego: partytura czterech części, ryc. 168–222
współcześnie	integracja reżimu zgody, stref i dokumentacji (RODO, prawa pacjenta jako wzorzec etyczny)	uzupełnienie metody o ramy, których XIX wiek nie znał (rozdz. 1.4, 1.5)

Nota ✚: oś jest uproszczeniem dydaktycznym; szczegóły i daty pośrednie różnią się między opracowaniami historycznymi. Dla kursu wiążące jest jedynie to, co niesie tabela: rytm, sekwencja i nomenklatura mają rodowód; reżim zgody i stref jest naszym współczesnym dodatkiem etycznym.

8.1.5. ✚ Co kanon dziedziczy, a co dodaje – tabela bilansu

Dziedzictwo tradycji szwedzkiej ✚	Własny wkład kanonu masażu rytmicznego (bez znaku)
rodziny technik i ich nomenklatura (Z.1)	selekcja rejestru: głaskanie jako rdzeń, pobudzające poza kanonem (8.7.1)
zasada sekwencji (przygotowanie → praca → domknięcie)	cztery części jako fragmenty muzyczne z otwarciami „przy pierwszych taktach” i zamknięciami regulowanymi (moduły 4–7)
rytm jako parametr dozowania (komenda, liczenie)	rytm jako architektura: takt, fraza, budżet powtórzeń (rozdz. 3.3, 8.3)
kierunek dosercowy głaskań	naprzemienność kierunków jako fala rytmiczna (pętle w górę i w dół, ryc. 175–186)
dyscyplina ręki: ciężar, ciągłość, temperatura	rytuały relacyjne: uziemienie–połączenie (ryc. 168) i uziemienie–rozłączenie przez ręcznik (pd. 4.5)
higiena praktyki szkolnej	reżim zgody, stref i okrycia; karta zabiegu; tajemnica (rozdz. 1.4, 1.5, 3.8)
—	wyłączność tylnej strony ciała jako granica intymności (rozdz. 1.4.3)
—	muzyka jako współtwórca struktury i warunek metody (rozdz. 3.3)

8.1.6. Etyka historii – pokora, prawda, granica kompetencji

Znajomość korzeni zobowiązuje trzykrotnie ✚. Pokora: figura „ósemki” (ryc. 188) nie jest „moim wynalazkiem” – stoi za nią dwieście lat praktyki manualnej Europy; masażysta, który to wie, nie sprzedaje metody jako cudu, lecz jako rzemiosło o rodowodzie (rozdz. 1.4.2.1 – prawda o wskazaniach i możliwościach). Prawda: rodowód szwedzki nie uprawnia do roszczeń terapeutycznych – Ling i Mezger pracowali w paradygmacie swoich czasów, a współczesny masażysta relaksacyjny pracuje w paradygmacie zgody i granic; powoływanie się na „tradycję leczniczą” dla uzasadnienia obietnic leczniczych byłoby manipulacją historią (rozdz. 1.4.2). Granica kompetencji: tradycja szwedzka jest korzeniem fizjoterapii – zawodu regulowanego, którego masażysta relaksacyjny nie wykonuje (rozdz. 1.5.1.2); pamięć o wspólnym korzeniu czyni tę granicę jaśniejszą, nie zatartą: wiemy, skąd przyszliśmy, i wiemy, kim nie jesteśmy.

W perspektywie powołania uczestnika kursu historia domyka się obrazem służby ✚: od gimnastyki mającej krzepić żołnierza i ucznia, przez szkołę masażu mającą nieść ulgę choremu, po kanon relaksacyjny mający dać odpoczynek zmęczonemu – dwieście lat europejskiej pracy ręki na ciele drugiego człowieka to, przy wszystkich błędach i nadużyciach historii, ciągła próba odpowiedzi na cudze zmęczenie. Masaż rytmiczny wpisuje się w ten ciąg świadomie i dodaje do niego to, czego wieki poprzednie nie domyślały: prawo osoby masowanej do zgody, granic i słowa „stop” (rozdz. 1.4). Historia metody jest zatem historią dojrzewania szacunku – i tak należy ją wykładać.

8.1.7. Pytania kontrolne do rozdziału 8.1

1. Przedstaw w zarysie postać Pehra Henrika Linga i rolę Królewskiego Centralnego Instytutu Gimnastyki (1813) w instytucjonalizacji pracy manualnej ✚.
2. Wyjaśnij ostrożną formułę kursu dotyczącą nomenklatury pięciu technik: co zawdzięczamy tradycji systemu szwedzkiego, a co praktyce dziewiętnastowiecznej kojarzonej z Mezgerem ✚.
3. Scharakteryzuj pięć technik systemu szwedzkiego i dla każdej wskaż jej obecność lub nieobecność w kanonie masażu rytmicznego (tabela 8.1.1.2).
4. Wyjaśnij trzy cechy, dla których system Linga jest „prototypem pracy rytmicznej”, oraz wskaż różnicę nośnika rytmu (komenda vs muzyka i oddech) ✚.
5. Porównaj cele systemu szwedzkiego z celem masażu rytmicznego i wyprowadź z różnicy celów różnicę doboru technik (rozdz. 8.7.1).
6. Wyjaśnij zdanie porządkowe: „techniki są wspólne, architektura jest własna” – na przykładzie jednej techniki obecnej w trzech odmianach masażu ✚ (rozdz. 1.2).
7. Wymień cztery elementy, których masaż rytmiczny nie dziedziczy po tradycji szwedzkiej, i uzasadnij każdy odwołaniem do ram etycznych lub kompetencyjnych kursu.
8. Odtwórz oś czasu 8.1.4 i wyjaśnij, dlaczego reżim zgody i stref jest „naszym współczesnym dodatkiem etycznym”, a nie dziedzictwem XIX wieku ✚.
9. Uzupełnij tabelę bilansu (8.1.5) własnym przykładem dziedzictwa i własnym przykładem wkładu kanonu.
10. Wyjaśnij trzy zobowiązania etyki historii (pokora, prawda, granica kompetencji) i podaj po jednym przykładzie naruszenia każdego z nich w praktyce gabinetowej ✚.
11. ✚ Uzasadnij, dlaczego cały rozdział 8.1 nosi znak ✚ i co z tego wynika dla egzaminu: które treści są na egzaminie wiążące jako kanon (odesłania bez znaku), a które jako wiedza orientacyjna.
12. Ujmij w dwóch–trzech zdaniach tezę końcową rozdziału: „historia metody jest historią dojrzewania szacunku”.

---

Uwaga redakcyjna do oznaczeń stosowanych w całym kursie: rozdział 8.1 jest w całości uzupełnieniem (✚) – jego treść historyczna pochodzi z ogólnej historii medycyny, rehabilitacji i kultury fizycznej, nie z transkrybowanego podręcznika źródłowego (L. Magiera, Relaksacyjny masaż leczniczy, rozdz. 4, ryc. 168–222); warstwa bez znaku pojawia się wyłącznie jako odesłania do kanonu technik, definicji i ram etycznych kursu, z którymi historia jest porównywana. Zarys historyczny jest uproszczeniem dydaktycznym, a daty i attribucje podano w stopniu pewności przyjętym w powszechnym piśmiennictwie; szczegóły sporne (zwłaszcza zakres własnego wkładu Linga w kodyfikację pięciu technik) sygnalizowano wprost (8.1.1.1). Takie postępowanie służy zasadzie prawdy i braku manipulacji (rozdz. 1.4.2): nie budujemy autorytetu metody na legendzie, lecz na uczciwie opisanym rodowodzie. Rozdział podporządkowany jest ramie etycznej kursu: pamięć o korzeniach uczy pokory i strzeże granicy kompetencji, a historia pracy ręki na ciele drugiego człowieka czytana jest tu jako historia dojrzewania szacunku – od krzepienia żołnierza po prawo osoby masowanej do zgody, granic i słowa „stop”. Taki porządek – rytm, umiar, prawda i szacunek – pozostaje w zgodzie z prawem Bożym, prawem naturalnym i prawami człowieka.