Next

1. Rekomendowane skale bólu i funkcji (VAS / NRS, ODI i inne)

Zasady wyboru skali — co decyduje

Wybór skali powinien zależeć od celu pomiaru (krótkotrwała ocena bólu vs. ocena ograniczeń funkcji), obszaru ciała oraz od kontekstu praktyki (ambulatoryjna szybka ocena, badanie naukowe, dokumentacja ubezpieczeniowa). Najważniejsze kryteria to: prostota stosowania, walidacja dla danej populacji i języka, czułość na zmiany (responsywność) oraz jasny sposób interpretacji (np. progi istotności klinicznej — MCID). W dokumentacji zawsze zapisujemy: nazwę skali, punkt pomiaru (np. przed zabiegiem, 24 h po, tydzień później), wartość i kto mierzył.

Visual Analog Scale (VAS)

  • Zakres i forma: najczęściej linia 100 mm (0 = brak bólu, 100 = ból najgorszy możliwy). Pacjent zaznacza punkt na linii; odległość w mm to wynik.

  • Zalety: wysoka rozdzielczość (ciągły pomiar), dobry do śledzenia krótkoterminowych zmian.

  • Wady/praktyka: wymaga materialnego formularza (lub precyzyjnej wersji elektronicznej); nie wszyscy pacjenci dobrze rozumieją koncepcję „linii”. U pacjentów starszych czy z zaburzeniami poznawczymi lepszy NRS.

  • Interpretacja: zwyczajowo zmianę ≥10–20 mm (z 0–100 mm) uznaje się za klinicznie istotną — warto jednak doprecyzować próg w kontekście populacji kursu. Przy raportowaniu podajemy wartość w mm i procentową zmianę względem wyjścia.

Instrukcja praktyczna stosowania VAS: podać pacjentowi krótką instrukcję: „Proszę zaznaczyć na linii miejsce, które najlepiej opisuje Pani/Pana ból teraz”. Potem mierzymy linijką od zera do znaku w mm.

Numeric Rating Scale (NRS) 0–10

  • Zakres i forma: skala liczbową 0–10; 0 = brak bólu, 10 = ból najgorszy. Może być podana ustnie lub na arkuszu.

  • Zalety: bardzo prosta, szybka do zastosowania w praktyce klinicznej, dobra u pacjentów w różnym wieku.

  • Interpretacja: często używa się progu istotnej redukcji ≥2 punktów lub ≥30% zmiany względnej. W dokumentacji zapisujemy wartość liczbowa i % zmiany od wartości początkowej.

Oswestry Disability Index (ODI) — ocena funkcji przy dolegliwościach lędźwiowych

  • Konstrukcja: 10 sekcji (bólu, unoszenia, chodzenia, siedzenia, stałego stania, snu, życia seksualnego, społecznego, podróżowania, higieny) — każda punktowana 0–5.

  • Sposób liczenia: suma punktów (0–50) mnożona przez 2 → wynik w procentach (0% = brak ograniczeń, 100% = maksymalne upośledzenie).

  • Użyteczność: złoty standard w ocenie funkcji u pacjentów z bólem lędźwiowym; sprawdza się w monitorowaniu długoterminowym.

  • Interpretacja kliniczna: kategorie niepełnosprawności (np. 0–20% łagodna, 21–40% umiarkowana, 41–60% ciężka, >60% bardzo ciężka), a zmiana o ~10 punktów procentowych (wartość przybliżona) często uznawana za MCID — należy jednak potwierdzić wartość progową dla konkretnej kohorty.

Praktyczna uwaga: przy wypełnianiu upewnij się, że pacjent rozumie każde pytanie; przy braku odpowiedzi dla sekcji (np. dotyczącej życia seksualnego) użyć instrukcji zastępczej zgodnej z protokołem (np. pomijamy i skalujemy do pozostałych punktów).

Neck Disability Index (NDI) i Roland–Morris Disability Questionnaire (RMDQ)

  • NDI: 10 pozycji, ukierunkowany na funkcję przy bólu szyi; sposób liczenia analogiczny do ODI (punkty 0–5, wynik jako procent).

  • RMDQ: 24 twierdzeń dotyczących ograniczeń w codziennych czynnościach przy bólu lędźwiowym; sumaryczny wynik 0–24 (wyższe = większe ograniczenia). Lepszy przy mniej ciężkich zaburzeniach funkcji; mniej czuły przy skrajnych upośledzeniach (efekt pułapki).

WOMAC (dla stawów kolanowych i biodrowych)

  • Konstrukcja: trzy podskale: ból (5 pytań), sztywność (2), funkcja (17). Można stosować wersję Likerta (0–4) lub VAS.

  • Zastosowanie: ocena efektów w chorobie zwyrodnieniowej i rehabilitacji stawu; czuły na zmiany funkcjonalne po terapiach manualnych i ćwiczeniach.

QuickDASH / DASH (kończyna górna)

  • QuickDASH: 11 pytań; odpowiedzi 1–5 (od „bez trudności” do „całkowita niemożność”); wzór punktacji: wynik końcowy = ((suma uzyskanych odpowiedzi / liczba wypełnionych odpowiedzi) − 1) × 25 → wartość 0–100 (0 = brak ograniczeń).

  • Praktyka: szybki do użycia w codziennej praktyce; przy braku odpowiedzi konieczne stosowanie formuły skalującej.

Patient Specific Functional Scale (PSFS)

  • Koncepcja: pacjent wskazuje 3–5 czynności, które są dla niego istotne i ocenia trudność każdej od 0 (niezdolny) do 10 (pełna zdolność).

  • Zalety: bardzo indywidualna, wysoka trafność kliniczna; świetna do oceny zmian istotnych dla pacjenta.

  • Wady: trudniejsza do porównań między pacjentami w badaniach grupowych.

Narzędzia przesiewowe dla bólu neuropatycznego

  • DN4, PainDETECT, LANSS — przy podejrzeniu komponentu neuropatycznego warto dołączyć jedno z tych narzędzi. Służą identyfikacji cech neuropatii, nie zastępują pełnej diagnostyki.

Psychometria: wiarygodność, rzetelność i responsywność

  • Rzetelność (reliability): skala powinna dawać stabilne wyniki przy niezmienionym stanie pacjenta. W praktyce ważne: szkolenie osób mierzących, jednolity sposób zadawania pytań.

  • Wiarygodność (validity): skala powinna mierzyć to, co ma mierzyć (np. ODI — funkcję w LBP). Wybieraj narzędzia walidowane dla języka i populacji.

  • Responsywność: zdolność do wykrycia klinicznie istotnej zmiany. Przy planowaniu protokołu terapeutycznego wybieraj skale wystarczająco czułe do oczekiwanych efektów.

Minimalnie istotna różnica kliniczna (MCID) i progi interpretacyjne

  • Po co MCID: ułatwia decyzję, czy zmiana jest nie tylko statystyczna, ale też użyteczna klinicznie.

  • Jak podawać w dokumentacji: zamiast jedynie zapisu liczby, wpisuj także ocenę: „zmiana ≥ MCID (tak/nie) — rekomendacja kontynuacji/zmiany terapii”.

  • Uwaga praktyczna: MCID jest zależne od skali, populacji i czasu obserwacji — w protokołach kursu warto ustalić i podać przyjęte progi (np. NRS ≥2 pkt lub ≥30% względnej poprawy; VAS ≥10–20 mm; ODI ≥10 punktów procentowych).

Jak często mierzyć i jak dokumentować

  • Standardowe punkty pomiarowe: przed zabiegiem, bezpośrednio po (jeśli ocena bólu), 24–72 h po, tydzień, 4 tygodnie, 3 miesiące — dostosować do celu terapeutycznego.

  • Dokumentacja: zapisz nazwę skali, wartość, datę/godzinę oraz kto wykonał pomiar. Przy zmianach wpisz również ewentualne działania (dawka, modyfikacja techniki).

Elektroniczne narzędzia i prywatność

  • Formularze elektroniczne: przyspieszają zbieranie wyników i analizę trendów; upewnij się o zgodności z RODO — szyfrowanie danych, ograniczenia dostępu.

  • Automatyczne obliczenia: stosuj wbudowane algorytmy do obliczania % i zmian, ale zawsze weryfikuj wynik ręcznie przy raportowaniu zdarzeń.

Jak integrować wyniki skal z decyzjami terapeutycznymi

  • Wynik skali wpisujemy do algorytmu decyzyjnego: np. brak poprawy < MCID po 4 sesjach → diagnostyka dodatkowa / konsultacja medyczna; poprawa ≥ MCID → kontynuacja i monitorowanie. Zapis sposobu interpretacji ułatwia audyt i raportowanie.

Krótki przykład

Pacjent z przewlekłym bólem lędźwiowym: przed terapią VAS = 70 mm, ODI = 48%. Po trzech tygodniach terapii (3 sesje/tydzień) pomiary: VAS = 30 mm, ODI = 22%.

  • Obliczenia:

    • Zmiana VAS = 70 − 30 = 40 mm (poprawa o 40 mm) — znacząca, przekracza typowy próg MCID (10–20 mm).

    • Zmiana ODI = 48% → 22% = 26 punktów procentowych poprawy; to przekracza zwyczajowy próg MCID (~10 pp), więc uznajemy istotną poprawę funkcji.

  • Decyzja: kontynuować dotychczasowy plan, zaplanować dalsze pomiary po miesiącu i włączyć program ćwiczeń domowych celem utrzymania efektu.

(liczby i progi użyte w przykładzie służą ilustracji; progi MCID należy doprecyzować w protokole kursu)

Krótkie ćwiczenie praktyczne (30 minut)

Cel: wybrać odpowiednie skale dla scenariusza, obliczyć zmianę i zinterpretować wynik.

Scenariusz: pacjentka 45 lat, ból kolana po przeciążeniu. Wybrane skale: NRS (0–10) i WOMAC (wersja Likert).

Zadania:

  1. (5 min) Uzasadnij wybór skal (krótkie zdanie).

  2. (10 min) Przyjmij wartości wyjściowe: NRS 7; WOMAC całkowity 48 (na skali 0–96 w wersji Likert). Po 2 tygodniach: NRS 4; WOMAC 36. Oblicz bezwzględne i procentowe zmiany.

    • NRS: 7 → 4 = zmiana 3 punkty; procentowa poprawa = (3/7) × 100 = 42,857...% → zaokrąglamy do 42,86%.

    • WOMAC: 48 → 36 = zmiana 12 punktów; procentowa poprawa = (12/48) × 100 = 25%.

  3. (10 min) Interpretacja: czy zmiany przekraczają typowe MCID (NRS ≥2 pkt lub ≥30%; WOMAC MCID zależny, zwykle ~10–12 punktów w skali 0–100 przelicznika)? Na tej podstawie sformułuj rekomendację terapeutyczną (kontynuacja/zmiana/diagnostyka).

Wskazówka: zapisz wyniki i rekomendację w formie krótkiego wpisu do karty zabiegu, uwzględniając, który próg MCID został przyjęty w protokole gabinetu.


Next