Higiena wieku szkoln ...

6.6.2.1. Dzieci z autyzmem – nadwrażliwość sensoryczna, komunikacja, uspokajanie

• Autyzm dziecięcy (autyzm Kannerowskiego) – klasyczna postać z znacznymi trudnościami w komunikacji, interakcjach społecznych, powtarzalnych zachowaniach.
• Zespół Aspergera – postać z zachowaną mową i zdolnościami intelektualnymi, ale z trudnościami w interakcjach społecznych, rozumieniu kontekstu społecznego, empatii.
• Całościowe zaburzenia rozwoju nieokreślone inaczej (PDD-NOS) – postać o niepełnym obrazie klinicznym, trudna do jednoznacznej klasyfikacji.
• Zespół Retta – zaburzenie neurorozwojowe dotyczące głównie dziewczynek, z regresją rozwoju, stereotypowymi ruchami rąk, trudnościami w komunikacji.
• Dziecięce zaburzenie dezintegracyjne (zespół Hellera) – rzadkie zaburzenie z regresją rozwoju po okresie prawidłowego rozwoju.

• Wzroku – dziecko może reagować lękiem, płaczem, agresją na jasne światło, migoczące lampy, intensywne kolory, szybkie ruchy w polu widzenia. W sytuacji udzielania pierwszej pomocy higienistka powinna unikać ostrego światła latarki skierowanego bezpośrednio w oczy dziecka, gwałtownych ruchów rąk, intensywnych kolorów opatrunków.
• Słuchu – dziecko może reagować paniką, krzykiem, zasłanianiem uszu na głośne dźwięki, syreny, dzwonki, hałas, podniesiony głos. W sytuacji kryzysowej higienistka powinna mówić spokojnie, cicho, nie krzyczeć, nie używać gwizdka ani syreny w bezpośredniej bliskości dziecka. Jeśli jest taka możliwość, należy przenieść dziecko do cichego pomieszczenia.
• Dotyku – dziecko może reagować lękiem, agresją, wycofaniem na dotyk, szczególnie nieoczekiwany, na określone partie ciała, na określone materiały (np. lateks, szorstkie opatrunki). Higienistka powinna informować dziecko przed dotknięciem, dotykać delikatnie, powoli, unikać dotykania partii ciała, które dziecko odrzuca. Jeśli dziecko ma nadwrażliwość na lateks, należy stosować rękawiczki i opatrunki bez lateksu.
• Smaku i węchu – dziecko może reagować odruchem wymiotnym, odmową przyjęcia leku, paniką na smak lub zapach leku, opatrunku, środków dezynfekujących. Higienistka powinna stosować leki i środki o neutralnym smaku i zapachu, jeśli jest taka możliwość.
• Propriocepcji (czucia głębokiego) – dziecko może mieć zaburzenia czucia głębokiego, co oznacza, że nie odczuwa prawidłowo pozycji własnego ciała, siły ucisku, bólu. Higienistka powinna być świadoma, że dziecko może nie sygnalizować bólu, dyskomfortu, urazu w sposób typowy. Należy obserwować zachowanie dziecka, mimikę, napięcie mięśni, a nie polegać wyłącznie na informacji słownej.
• Równowagi (układ przedsionkowy) – dziecko może mieć zaburzenia równowagi, lęk przed zmianą pozycji, przed unoszeniem, przed przechylaniem. W sytuacji przenoszenia dziecka, układania na noszach, ewakuacji higienistka powinna informować dziecko o zmianie pozycji, wykonywać ruchy powoli, delikatnie, z podparciem głowy i tułowia.

• Mów krótkimi, prostymi zdaniami. Unikaj metafor, przenośni, ironii, sarkazmu. Dziecko ze spektrum autyzmu często rozumie język dosłownie. Zamiast „Zaraz cię opatrzę" powiedz: „Teraz nałożę opatrunek na twoją rękę".
• Używaj komunikatów wizualnych. Jeśli dziecko korzysta z komunikacji alternatywnej (tablice komunikacyjne, piktogramy, urządzenia elektroniczne), higienistka powinna znać te metody i umieć z nich korzystać. W sytuacji awaryjnej można użyć prostych rysunków, gestów, wskazania palcem.
• Daj dziecku czas na przetworzenie informacji. Dziecko ze spektrum autyzmu może potrzebować więcej czasu, aby zrozumieć polecenie, zareagować, odpowiedzieć. Nie przerywaj, nie powtarzaj polecenia wielokrotnie, nie okazuj zniecierpliwienia.
• Nie zmieniaj tematu nagle. Dziecko ze spektrum autyzmu może mieć trudności z przejściem z jednego tematu do drugiego, z jednej czynności do drugiej. Jeśli musisz zmienić czynność, poinformuj dziecko: „Teraz skończymy opatrywanie. Teraz usiądziemy na krześle".
• Używaj imienia dziecka. Zwracaj się do dziecka po imieniu, aby przyciągnąć jego uwagę. Nie mów „hej", „ty", „dziecko". Mów: „Kasiu, spójrz na mnie", „Michale, teraz podniosę twoją rękę".
• Obserwuj sygnały niewerbalne. Dziecko, które nie mówi lub mówi w ograniczonym zakresie, może sygnalizować ból, lęk, dyskomfort poprzez mimikę, napięcie mięśni, stereotypowe ruchy, krzyk, płacz, wycofanie, agresję. Higienistka powinna być wyczulona na te sygnały i interpretować je jako komunikaty dziecka.
• Nie zmuszaj do kontaktu wzrokowego. Dziecko ze spektrum autyzmu może unikać kontaktu wzrokowego. Nie jest to oznaka braku szacunku, lekceważenia ani braku uwagi. Jest to cecha zaburzenia. Nie zmuszaj dziecka do patrzenia w oczy, nie karz za brak kontaktu wzrokowego.

• Meltdown (załamanie) – intensywna reakcja emocjonalna na przeciążenie sensoryczne lub emocjonalne. Objawia się krzykiem, płaczem, agresją (wobec siebie lub innych), niszczeniem przedmiotów, wycofaniem. Meltdown nie jest „złym zachowaniem", „nieposłuszeństwem" ani „manipulacją". Jest reakcją na przeciążenie, którego dziecko nie jest w stanie opanować.
• Shutdown (wycofanie) – reakcja na przeciążenie polegająca na wycofaniu się, zamknięciu w sobie, braku reakcji na bodźce, braku kontaktu. Dziecko może siedzieć nieruchomo, nie reagować na imię, nie odpowiadać na pytania, nie wykonywać poleceń. Shutdown nie jest oznaką obojętności ani braku świadomości. Jest reakcją obronną na przeciążenie.
• Zachowania autostymulacyjne (stimming) – powtarzalne ruchy lub dźwięki, które dziecko wykonuje w celu samoregulacji emocjonalnej. Mogą to być machanie rękami, kołysanie się, powtarzanie słów, stukanie w przedmioty, obracanie przedmiotów. Stimming nie jest „dziwnym zachowaniem" ani „zabawą". Jest mechanizmem radzenia sobie ze stresem.

• Zapewnij bezpieczną przestrzeń. Jeśli dziecko ma meltdown lub shutdown, przenieś je (jeśli to możliwe) do cichego, spokojnego pomieszczenia, z dala od hałasu, jasnego światła, tłumu ludzi. Jeśli przeniesienie nie jest możliwe, osłoń dziecko przed bodźcami (np. zasłoń oczy, uszy).
• Nie próbuj powstrzymywać meltdown siłą. Nie przytrzymuj dziecka, nie krzycz, nie karz, nie zawstydzaj. Meltdown musi się skończyć sam. Twoim zadaniem jest zapewnić bezpieczeństwo dziecku i otoczeniu, ale nie powstrzymywać reakcji emocjonalnej.
• Mów spokojnie, cicho, krótkimi zdaniami. „Jestem tu", „Jesteś bezpieczny", „To minie". Nie zadawaj pytań, nie wymagaj odpowiedzi, nie oczekuj kooperacji.
• Używaj znajomych przedmiotów. Jeśli dziecko ma przy sobie ulubiony przedmiot (zabawkę, kocyk, słuchawki), pozwól mu go trzymać. Znajomy przedmiot daje poczucie bezpieczeństwa i pomaga w samoregulacji.
• Nie dotykaj dziecka bez jego zgody. Jeśli dziecko nie chce być dotykane, nie dotykaj. Jeśli musisz dotknąć (np. aby opatrzyć ranę, podać lek), poinformuj dziecko przed dotknięciem i dotykaj delikatnie, powoli.
• Daj dziecku czas. Nie przyspieszaj, nie poganiaj, nie okazuj zniecierpliwienia. Dziecko potrzebuje czasu, aby się uspokoić, przetworzyć sytuację, wrócić do równowagi.

• Informuj dziecko przed każdą czynnością. „Teraz dotknę twojej ręki", „Teraz nałożę opatrunek", „Teraz podniosę twoją nogę". Dziecko, które wie, co się wydarzy, jest mniej narażone na lęk i panikę.
• Wykonuj czynności powoli, delikatnie, przewidywalnie. Unikaj gwałtownych ruchów, nagłych zmian pozycji, niespodziewanych bodźców.
• Minimalizuj bodźce sensoryczne. Jeśli opatrujesz ranę, używaj opatrunków o neutralnym kolorze, bez zapachu, bez lateksu. Jeśli dezynfekujesz ranę, używaj środka o neutralnym zapachu. Jeśli używasz latarki, nie kieruj światła bezpośrednio w oczy dziecka.
• Jeśli dziecko nie kooperuje, nie zmuszaj. Jeśli dziecko odmawia opatrzenia rany, podania leku, wykonania badania, nie zmuszaj siłą. Spróbuj ponownie po chwili, w inny sposób, z inną osobą. Jeśli sytuacja jest pilna i dziecko nie kooperuje, wezwij zespół ratownictwa medycznego i poinformuj o specyfice dziecka.
• Jeśli dziecko ma meltdown podczas udzielania pomocy, przerwij czynność. Bezpieczeństwo emocjonalne dziecka jest równie ważne jak bezpieczeństwo fizyczne. Poczekaj, aż dziecko się uspokoi, i spróbuj ponownie.

6.6.2.2. Dzieci z zespołem Downa – specyfika anatomiczna, wady serca, komunikacja

• Charakterystyczne cechy fenotypowe – płaski profil twarzy, skośne ustawienie szpar powiekowych, fałd nakątny, małe uszy, krótki nos, wystający język, krótkie kończyny, pojedyncza bruzda dłoniowa.
• Niepełnosprawność intelektualną – najczęściej w stopniu lekkim lub umiarkowanym, ale zakres jest szeroki, od normy intelektualnej po głęboką niepełnosprawność.
• Hipotonię mięśniową – obniżone napięcie mięśniowe, co wpływa na rozwój motoryczny, koordynację, równowagę.
• Wady wrodzone serca – występują u ok. 40–50% dzieci z zespołem Downa. Najczęstsze to: ubytek przegrody przedsionkowo-komorowej (AVSD), ubytek przegrody międzykomorowej (VSD), ubytek przegrody międzyprzedsionkowej (ASD), przetrwały przewód tętniczy (PDA), tetralogia Fallota.
• Wady wrodzone przewodu pokarmowego – atrezja dwunastnicy, choroba Hirschsprunga, refluks żołądkowo-przełykowy.
• Zaburzenia tarczycy – niedoczynność tarczycy (hipotyreoza) jest częsta u dzieci z zespołem Downa.
• Zaburzenia słuchu i wzroku – niedosłuch, krótkowzroczność, zez, zaćma.
• Zwiększone ryzyko białaczki – dzieci z zespołem Downa mają 10–20 razy większe ryzyko białaczki niż populacja ogólna.
• Zwiększone ryzyko infekcji – osłabiona odporność, nawracające infekcje dróg oddechowych, uszu.
• Bezdech senny – z powodu hipotonii mięśniowej, małych dróg oddechowych, powiększonych migdałków.
• Niestabilność szczytowo-obrotowa (atlantoaxial instability) – zwiększona ruchomość w stawie szczytowo-obrotowym kręgosłupa szyjnego, co zwiększa ryzyko uszkodzenia rdzenia kręgowego przy urazach szyi.

• Niestabilność szczytowo-obrotowa. Dziecko z zespołem Downa może mieć zwiększoną ruchomość w stawie szczytowo-obrotowym kręgosłupa szyjnego. Oznacza to, że w przypadku urazu szyi (upadek, wypadek, szarpnięcie) istnieje zwiększone ryzyko uszkodzenia rdzenia kręgowego. Higienistka powinna być szczególnie ostrożna przy przenoszeniu, pozycjonowaniu, ewakuacji dziecka z zespołem Downa. W przypadku podejrzenia urazu szyi należy unieruchomić szyję i wezwać zespół ratownictwa medycznego.
• Hipotonia mięśniowa. Obniżone napięcie mięśniowe wpływa na sposób przenoszenia, pozycjonowania, ewakuacji dziecka. Dziecko z hipotonią może „przelewać się" przez ręce ratownika, nie utrzymywać głowy, nie współpracować przy zmianie pozycji. Higienistka powinna podtrzymywać głowę, szyję, tułów dziecka podczas przenoszenia, unikać gwałtownych ruchów, zapewnić stabilne podparcie.
• Wystający język. Dzieci z zespołem Downa często mają wystający język, co może utrudniać drożność dróg oddechowych. W przypadku utraty przytomności język może opaść na tylną ścianę gardła i zablokować drogi oddechowe. Higienistka powinna monitorować drożność dróg oddechowych i w razie potrzeby wykonać rękoczyn wysunięcia żuchwy (bez odchylania głowy, jeśli istnieje podejrzenie niestabilności szczytowo-obrotowej).
• Małe drogi oddechowe. Dzieci z zespołem Downa mają mniejsze drogi oddechowe niż dzieci w tym samym wieku bez zespołu Downa. Oznacza to, że obrzęk, wydzielina, ciało obce mogą szybciej spowodować niedrożność dróg oddechowych. Higienistka powinna być wyczulona na objawy duszności, świstu, chrapania, bezdechu.

• Znajomość wady serca. Higienistka powinna wiedzieć, czy dziecko z zespołem Downa ma wadę serca, jaką, czy jest po operacji, czy przyjmuje leki kardiologiczne. Informacje te powinny być zawarte w indywidualnym planie opieki.
• Objawy niewydolności serca. Dziecko z wadą serca może mieć objawy niewydolności krążenia: duszność, przyspieszony oddech, sinica, obrzęki, męczliwość, pocenie się przy minimalnym wysiłku. W przypadku nasilenia tych objawów należy wezwać zespół ratownictwa medycznego.
• Objawy zaburzeń rytmu serca. Dziecko z zespołem Downa może mieć zaburzenia rytmu serca: tachykardia, bradykardia, arytmia. W przypadku podejrzenia zaburzeń rytmu należy monitorować tętno, wezwać zespół ratownictwa medycznego.
• RKO u dziecka z zespołem Downa. Resuscytacja krążeniowo-oddechowa jest wskazana w przypadku nagłego zatrzymania krążenia, niezależnie od obecności wady serca. Należy prowadzić RKO zgodnie z algorytmem BLS dla dzieci, z uwzględnieniem specyfiki anatomicznej (hipotonia, małe drogi oddechowe, niestabilność szyi).
• Poinformuj zespół ratownictwa medycznego o wadzie serca. Zespół powinien wiedzieć, że dziecko ma wadę serca, aby dostosować postępowanie (np. unikać leków, które mogą pogorszyć stan kardiologiczny).

• Mów spokojnie, wyraźnie, krótkimi zdaniami. Dzieci z zespołem Downa mogą mieć trudności z rozumieniem złożonych poleceń, abstrakcyjnych pojęć, szybkich instrukcji. Mów wolniej niż zwykle, używaj prostych słów, powtarzaj informację, jeśli dziecko nie zrozumiało.
• Używaj komunikatów wizualnych i gestów. Dzieci z zespołem Downa często lepiej rozumieją obrazy, gesty, demonstracje niż słowa. Jeśli możesz, pokaż dziecku, co zamierzasz zrobić, użyj gestów, wskazuj palcem.
• Daj dziecku czas na odpowiedź. Dzieci z zespołem Downa mogą potrzebować więcej czasu na przetworzenie informacji i sformułowanie odpowiedzi. Nie przerywaj, nie kończ zdania za dziecko, nie okazuj zniecierpliwienia.
• Chwal dziecko za współpracę. Dzieci z zespołem Downa często reagują pozytywnie na pochwałę, uśmiech, ciepły ton głosu. Chwal dziecko za każdy przejaw współpracy, nawet najmniejszy.
• Nie traktuj dziecka jak niemowlę. Dziecko z zespołem Downa, nawet z niepełnosprawnością intelektualną, jest dzieckiem w określonym wieku, z określonymi potrzebami, zainteresowaniami, godnością. Nie używaj języka infantylnego, nie traktuj dziecka jak młodszego niż jest, nie pozbawiaj go prawa do prywatności, autonomii, szacunku.
• Obserwuj sygnały bólu i dyskomfortu. Dziecko z zespołem Downa może mieć trudności z wyrażeniem bólu słowami. Obserwuj mimikę, napięcie mięśni, płacz, jęk, wycofanie, zmianę zachowania. Nie zakładaj, że dziecko „nie boli", bo nie mówi.

6.6.2.3. Dzieci z niepełnosprawnością intelektualną – prosty język, cierpliwość, wsparcie

• Lekka (IQ 50–69) – dziecko jest w stanie nauczyć się czytania, pisania, podstawowych umiejętności szkolnych, może osiągnąć częściową samodzielność w życiu dorosłym.
• Umiarkowana (IQ 35–49) – dziecko jest w stanie nauczyć się podstawowych umiejętności komunikacyjnych, samoobsługowych, wymaga wsparcia w codziennym funkcjonowaniu.
• Znaczna (IQ 20–34) – dziecko wymaga stałego wsparcia w codziennym funkcjonowaniu, komunikacja jest ograniczona, często współwystępują niepełnosprawności fizyczne.
• Głęboka (IQ poniżej 20) – dziecko wymaga całkowitej opieki, komunikacja jest minimalna lub brak, często współwystępują ciężkie niepełnosprawności fizyczne, padaczka, zaburzenia sensoryczne.

• Używaj prostych, krótkich zdań. Zamiast „Teraz przeprowadzę badanie, żeby sprawdzić, czy nie doszło do złamania" powiedz: „Teraz dotknę twojej ręki. Boli?".
• Używaj konkretnych słów, nie abstrakcyjnych. Zamiast „Czy odczuwasz dyskomfort?" powiedz: „Czy boli?". Zamiast „Czy jesteś zaniepokojony?" powiedz: „Czy się boisz?".
• Powtarzaj informację. Dziecko z niepełnosprawnością intelektualną może potrzebować wielokrotnego powtórzenia, aby zrozumieć polecenie lub informację. Powtarzaj cierpliwie, nie okazuj zniecierpliwienia.
• Używaj komunikatów wizualnych. Piktogramy, rysunki, zdjęcia, gesty – pomagają dziecku zrozumieć, co się dzieje, co ma zrobić, czego może się spodziewać.
• Mów wolno, wyraźnie, spokojnym tonem. Nie krzycz, nie mów szybko, nie używaj skomplikowanego słownictwa.
• Sprawdź, czy dziecko zrozumiało. Poproś dziecko, aby powtórzyło, co ma zrobić. Jeśli nie zrozumiało, powtórz informację w inny sposób.

• Nie rozumieć poleceń, mimo wielokrotnego powtórzenia.
• Nie kooperować podczas udzielania pomocy, mimo że pomoc jest niezbędna.
• Reagować lękiem, płaczem, agresją na sytuację, która dla dorosłego jest rutynowa.
• Wymagać wielokrotnego powtórzenia tej samej informacji.
• Potrzebować więcej czasu na wykonanie każdej czynności.
• Nie być w stanie wyrazić bólu, dyskomfortu, lęku w sposób werbalny.

• Być obecna. Sama obecność spokojnej, cierpliwej osoby dorosłej może być dla dziecka źródłem bezpieczeństwa.
• Mówić spokojnym, ciepłym tonem. Nawet jeśli dziecko nie rozumie słów, ton głosu, mimika, postawa ciała przekazują informację o bezpieczeństwie.
• Trzymać dziecko za rękę, jeśli tego potrzebuje. Dotyk może być źródłem bezpieczeństwa, ale należy obserwować, czy dziecko akceptuje dotyk.
• Nie zostawiać dziecka samego. Dziecko z niepełnosprawnością intelektualną, szczególnie w sytuacji kryzysowej, nie powinno być zostawiane samo. Powinno być w obecności osoby dorosłej, którą zna i której ufa.
• Informować rodziców/opiekunów. Rodzice/opiekunowie znają dziecko najlepiej, wiedzą, jak je uspokoić, jak komunikować się z nim, co je przeraża, co uspokaja. W sytuacji kryzysowej należy jak najszybciej poinformować rodziców i poprosić o ich obecność, jeśli to możliwe.

• Oceń stan dziecka. Dziecko z niepełnosprawnością intelektualną może nie być w stanie poinformować o bólu, duszności, złym samopoczuciu. Higienistka musi samodzielnie ocenić stan dziecka, obserwując zachowanie, mimikę, oddech, tętno, kolor skóry.
• Nie zakładaj, że dziecko „nie boli", bo nie mówi. Brak werbalnej informacji o bólu nie oznacza braku bólu. Dziecko z niepełnosprawnością intelektualną odczuwa ból tak samo jak dziecko bez niepełnosprawności, ale może nie być w stanie go wyrazić.
• Nie zakładaj, że dziecko „nie rozumie", bo nie odpowiada. Dziecko z niepełnosprawnością intelektualną może rozumieć więcej, niż jest w stanie wyrazić. Mów do dziecka, informuj je, nawet jeśli nie otrzymujesz odpowiedzi.
• Nie zmuszaj do kooperacji. Jeśli dziecko nie kooperuje, nie zmuszaj siłą. Spróbuj ponownie po chwili, w inny sposób, z inną osobą. Jeśli sytuacja jest pilna i dziecko nie kooperuje, wezwij zespół ratownictwa medycznego.
• Szanuj godność dziecka. Dziecko z niepełnosprawnością intelektualną ma prawo do prywatności, do intymności, do szacunku. Nie rozbieraj dziecka w obecności innych osób, nie komentuj jego ciała, nie traktuj go jak przedmiot.

6.6.2.4. Dzieci z ADHD – nadpobudliwość, impulsywność, bezpieczeństwo

• Postać z przewagą zaburzeń uwagi – dziecko ma trudności z koncentracją, łatwo się rozprasza, zapomina, gubi przedmioty, nie kończy zadań.
• Postać z przewagą nadpobudliwości i impulsywności – dziecko jest w ciągłym ruchu, mówi dużo, przerywa, nie czeka na swoją kolej, działa bez namysłu.
• Postać mieszana – kombinacja obu powyższych.

• Reagować impulsywnie – nie czekać na instrukcje, nie słuchać poleceń, działać bez namysłu. Może np. wybiec z budynku podczas ewakuacji, nie czekając na nauczyciela, dotknąć niebezpiecznego przedmiotu, nie czekając na ostrzeżenie.
• Być w ciągłym ruchu – nie siedzieć spokojnie, nie leżeć spokojnie, nie czekać na pomoc. Może utrudniać udzielanie pierwszej pomocy, opatrywanie ran, podawanie leków.
• Łatwo się rozpraszać – nie skupiać uwagi na instrukcjach higienistki, nie rozumieć poleceń, nie pamiętać, co ma robić.
• Reagować emocjonalnie – złościć się, płakać, krzyczeć, reagować nieproporcjonalnie do sytuacji.

• Zabezpiecz otoczenie. Dziecko z ADHD, z powodu impulsywności, jest bardziej narażone na urazy. W sytuacji kryzysowej higienistka powinna zabezpieczyć otoczenie dziecka – usunąć niebezpieczne przedmioty, zabezpieczyć ostre krawędzie, zamknąć okna, drzwi.
• Nie zostawiaj dziecka samego. Dziecko z ADHD, z powodu impulsywności, może zrobić sobie krzywdę, nawet jeśli nie ma takiego zamiaru. W sytuacji kryzysowej dziecko powinno być pod stałą opieką osoby dorosłej.
• Mów krótko, konkretnie, stanowczo. Dziecko z ADHD ma trudności z utrzymaniem uwagi na długich instrukcjach. Mów krótkimi zdaniami, konkretnymi poleceniami, stanowczym tonem. „Stój", „Nie dotykaj", „Chodź tu".
• Używaj kontaktu fizycznego, jeśli dziecko jest pobudzone. Delikatne, ale stanowcze przytrzymanie dziecka może pomóc mu skupić uwagę, uspokoić się, zrozumieć sytuację. Nie używaj siły, nie przytrzymuj dziecka w sposób bolesny lub upokarzający.
• Daj dziecku konkretne zadanie. Dziecko z ADHD, które ma konkretne zadanie do wykonania, jest bardziej skupione i spokojne niż dziecko, które nie wie, co ma robić. W sytuacji kryzysowej możesz dać dziecku proste zadanie: „Trzymaj ten koc", „Powiedz mi, czy widzisz krew na ręce", „Policz do dziesięciu".

• Bądź przygotowana na brak kooperacji. Dziecko z ADHD może nie siedzieć spokojnie podczas opatrywania rany, może nie chcieć przyjąć leku, może nie słuchać instrukcji. Bądź cierpliwa, ale stanowcza.
• Minimalizuj czas oczekiwania. Dziecko z ADHD ma trudności z czekaniem. Jeśli musisz poczekać na zespół ratownictwa medycznego, na rodziców, na leki, daj dziecku zajęcie, które wypełni czas oczekiwania.
• Chwal dziecko za współpracę. Dziecko z ADHD często słyszy krytykę za swoje zachowanie. W sytuacji kryzysowej pochwała za każdy przejaw współpracy może być bardzo motywująca.
• Nie karz dziecka za impulsywne zachowanie. Dziecko z ADHD nie kontroluje swojej impulsywności w pełni. Karanie za impulsywne zachowanie jest nieskuteczne i niesprawiedliwe. Zamiast karać, zabezpiecz otoczenie i przekieruj uwagę dziecka.

6.6.2.5. Dzieci z zaburzeniami sensorycznymi – unikanie bodźców, uspokajanie

• Nadwrażliwości (hypersensitivity) – dziecko reaguje nadmiernie na bodźce, które dla większości osób są neutralne. Jasne światło, głośny dźwięk, dotyk, zapach, smak mogą wywoływać lęk, panikę, ból, agresję.
• Podwrażliwości (hyposensitivity) – dziecko reaguje słabo lub wcale na bodźce, które dla większości osób są wyraźne. Może nie odczuwać bólu, zimna, głodu, potrzeby skorzystania z toalety. Może szukać intensywnych bodźców (np. uderzać w przedmioty, kręcić się, skakać).
• Trudności z integracją sensoryczną – dziecko ma trudności z koordynacją informacji z różnych zmysłów, z planowaniem ruchów, z równowagą, z orientacją w przestrzeni.

• Światło – unikaj ostrego światła latarki skierowanego bezpośrednio w oczy dziecka. Jeśli musisz użyć latarki, oświetlaj pośrednio, z boku, nie prosto w twarz.
• Dźwięk – unikaj głośnych dźwięków, krzyku, syren, dzwonków. Mów spokojnie, cicho. Jeśli jest taka możliwość, przenieś dziecko do cichego pomieszczenia.
• Dotyk – informuj dziecko przed dotknięciem. Dotykaj delikatnie, powoli, przewidywalnie. Unikaj dotykania partii ciała, które dziecko odrzuca. Jeśli dziecko ma nadwrażliwość na określone materiały (lateks, szorstkie tkaniny), stosuj materiały, które dziecko toleruje.
• Zapach – unikaj intensywnych zapachów środków dezynfekujących, leków, opatrunków. Stosuj środki o neutralnym zapachu, jeśli jest taka możliwość.
• Smak – jeśli musisz podać lek doustnie, wybierz lek o neutralnym smaku, jeśli jest taka możliwość. Nie zmuszaj dziecka do przyjęcia leku, jeśli odmawia.
• Ruch – unikaj gwałtownych zmian pozycji, unoszenia, przechylania. Informuj dziecko przed zmianą pozycji. Wykonuj ruchy powoli, delikatnie, z podparciem.

• Zapewnij bezpieczną, spokojną przestrzeń. Jeśli dziecko jest przeciążone sensorycznie, przenieś je do cichego, spokojnego pomieszczenia, z dala od hałasu, jasnego światła, tłumu ludzi.
• Używaj znajomych przedmiotów. Jeśli dziecko ma przy sobie ulubiony przedmiot (zabawkę, kocyk, słuchawki, poduszkę sensoryczną), pozwól mu go trzymać. Znajomy przedmiot daje poczucie bezpieczeństwa i pomaga w samoregulacji.
• Nie zmuszaj do kontaktu. Jeśli dziecko nie chce mówić, nie chce być dotykane, nie chce patrzeć – nie zmuszaj. Daj dziecku przestrzeń i czas.
• Używaj technik uziemiających (grounding). Jeśli dziecko jest w panice, możesz użyć technik uziemiających: „Poczuj stopy na podłodze", „Dotknij koca", „Poczuj zapach powietrza". Te techniki pomagają dziecku wrócić do rzeczywistości i skupić się na bodźcach, które są bezpieczne.
• Oddychaj razem z dzieckiem. Jeśli dziecko jest w stanie współpracować, możesz oddychać razem z nim: „Wdech... wydech... wdech... wydech...". Spokojny, powolny oddech dorosłego pomaga dziecku uspokoić się.
• Nie karz dziecka za reakcje sensoryczne. Dziecko z zaburzeniami sensorycznymi nie kontroluje swoich reakcji na bodźce. Karanie za krzyk, płacz, agresję, wycofanie jest nieskuteczne i niesprawiedliwe. Zamiast karać, zabezpiecz dziecko i otoczenie, minimalizuj bodźce, daj dziecku czas.

6.6.2.6. Współpraca z rodzicami i opiekunami – znajomość indywidualnych potrzeb

• Diagnozę dziecka – rodzaj niepełnosprawności, stopień nasilenia, współwystępujące schorzenia.
• Sposób komunikacji dziecka – czy dziecko mówi, czy używa komunikacji alternatywnej (piktogramy, gesty, urządzenia elektroniczne), jak wyraża ból, lęk, dyskomfort.
• Indywidualne potrzeby dziecka – nadwrażliwość sensoryczna, preferencje dotyczące dotyku, światła, dźwięku, smaku, zapachu.
• Przyjmowane leki – nazwa, dawkowanie, możliwe interakcje, przeciwwskazania.
• Sprzęt pomocniczy – wózek, proteza, aparat słuchowy, okulary, komunikator.
• Plan postępowania w sytuacji nagłej – napad padaczkowy, duszność, hipoglikemia, reakcja alergiczna, zatrzymanie krążenia.
• Dane kontaktowe rodziców, lekarza prowadzącego, specjalistów.
• Ograniczenia i przeciwwskazania – uczulenie na lateks, zakaz stosowania określonych leków, niestabilność kręgosłupa szyjnego.
• Preferencje dziecka dotyczące komunikacji, pozycjonowania, przenoszenia.

• Informuj rodziców jak najszybciej. W sytuacji urazu, nagłego zachorowania, wezwania pogotowia – poinformuj rodziców natychmiast, telefonicznie. Nie czekaj na zakończenie akcji ratunkowej, nie czekaj na przyjazd pogotowia, nie czekaj na decyzję lekarza.
• Mów konkretnie, spokojnie, rzeczowo. Rodzice w sytuacji kryzysowej są przestraszeni, zdezorientowani, pełni obaw. Mów spokojnym tonem, konkretnymi informacjami: „Kasia upadła na boisku. Opatrzyłam ranę na kolanie. Wezwałam pogotowie. Kasia jest przytomna, spokojna. Proszę przyjechać do szkoły".
• Nie minimalizuj, nie wyolbrzymiaj. Nie mów „Nic się nie stało", jeśli stało się coś poważnego. Nie mów „To jest bardzo poważne", jeśli sytuacja jest pod kontrolą. Mów prawdę, spokojnie, rzeczowo.
• Daj rodzicom możliwość zadawania pytań. Rodzice mogą mieć pytania, obawy, wątpliwości. Daj im czas na zadanie pytań, odpowiedz cierpliwie, spokojnie.
• Szanuj emocje rodziców. Rodzice mogą reagować lękiem, złością, płaczem, agresją. Nie karz ich za emocje, nie zawstydzaj, nie ignoruj. Bądź cierpliwa, empatyczna, spokojna.

• Pytaj rodziców o specyfikę dziecka. Jeśli dziecko jest nowe w szkole, jeśli nie masz indywidualnego planu opieki, jeśli nie znasz specyfiki dziecka – zapytaj rodziców. Rodzice wiedzą najlepiej, jak komunikować się z dzieckiem, co je uspokaja, co przeraża, jak reaguje na ból.
• Konsultuj z rodzicami decyzje dotyczące opieki. W sytuacji, która nie jest bezpośrednio zagrożeniem życia, konsultuj z rodzicami decyzje dotyczące podania leku, zmiany pozycji, przeniesienia dziecka, wezwania pogotowia.
• Nie ignoruj wiedzy rodziców. Rodzice dziecka z niepełnosprawnością intelektualną lub rozwojową często mają ogromną wiedzę na temat choroby, leczenia, potrzeb dziecka. Ich wiedza jest cennym źródłem informacji dla higienistki. Nie traktuj rodziców jako „przeszkody", nie ignoruj ich opinii, nie kwestionuj ich wiedzy.
• Nie oceniaj rodziców. Rodzice dziecka z niepełnosprawnością mogą być zmęczeni, zestresowani, pełni obaw, nadopiekuńczy, roszczeniowi. Higienistka powinna traktować ich z empatią, zrozumieniem, szacunkiem. Nie oceniaj, nie krytykuj, nie zawstydzaj.

• specyfiki niepełnosprawności intelektualnych i rozwojowych uczniów,
• indywidualnych planów opieki,
• technik komunikacji z dziećmi z niepełnosprawnościami intelektualnymi i rozwojowymi,
• udzielania pierwszej pomocy dzieciom z niepełnosprawnościami intelektualnymi i rozwojowymi,
• rozpoznawania objawów alarmowych (napad padaczkowy, duszność, hipoglikemia, reakcja alergiczna),
• postępowania w sytuacji kryzysowej,
• współpracy z rodzicami.

• na początku roku szkolnego,
• przed przyjęciem nowego ucznia z niepełnosprawnością intelektualną lub rozwojową,
• w przypadku zmiany stanu zdrowia ucznia,
• w przypadku zmiany planu opieki,
• co najmniej raz w roku jako szkolenie przypominające.

• Po każdym zdarzeniu medycznym – analiza postępowania, wnioski, rekomendacje.
• Co najmniej raz w roku – przegląd planów opieki, aktualizacja, szkolenia.
• Na wniosek rodziców, lekarza, higienistki, nauczyciela.
• W oparciu o aktualne wytyczne medyczne – ERC, PTP, standardy opieki nad dziećmi z niepełnosprawnościami.

• Czy plan opieki jest aktualny, kompletny, zrozumiały?
• Czy personel jest przeszkolony, kompetentny, przygotowany?
• Czy sprzęt jest dostępny, sprawny, kompletny?
• Czy leki są dostępne, aktualne, prawidłowo przechowywane?
• Czy procedury są skuteczne, bezpieczne, dostosowane do potrzeb dziecka?
• Czy rodzice są poinformowani, zaangażowani, zadowoleni z opieki?
• Czy dziecko jest bezpieczne, zaopiekowane, traktowane z godnością i szacunkiem?