6.6. Specyfika pierwszej pomocy u dzieci z różnymi potrzebami

1. 6.6.1. Pierwsza pomoc u dzieci z niepełnosprawnościami fizycznymi

6.6.1.1. Dzieci na wózkach inwalidzkich – przenoszenie, pozycjonowanie, RKO

• uszkodzeniami rdzenia kręgowego (pourazowymi, wrodzonymi, zapalnymi),
• porażeniem mózgowym z znacznym ograniczeniem ruchowym,
• dystrofiami mięśniowymi w stadium zaawansowanym,
• rozszczepem kręgosłupa (myelodysplasia) z porażeniem kończyn dolnych,
• następstwami chorób neurologicznych (stwardnienie rozsiane, polineuropatie),
• wadami wrodzonymi kończyn dolnych lub ich brakiem,
• następstwami wypadków komunikacyjnych, upadków z wysokości, urazów sportowych.

• Zawsze informuj dziecko o swoich zamiarach. Przed podjęciem jakiejkolwiek czynności należy powiedzieć dziecku, co zamierzasz zrobić: „Teraz przeniosę cię z wózka na podłogę", „Teraz uniosę cię na nosze". Dziecko ma prawo wiedzieć, co się z nim dzieje, i wyrazić zgodę na działanie.
• Nie przenoś dziecka, jeśli nie jest to konieczne. W przypadku zagrożenia życia (pożar, zawalenie budynku, skażenie chemiczne) przeniesienie jest uzasadnione. W przypadku zagrożenia zdrowia (uraz, nagłe zachorowanie) należy najpierw ocenić, czy przeniesienie jest niezbędne, czy można udzielić pomocy na wózku.
• Nie przenoś dziecka z podejrzeniem urazu kręgosłupa bez unieruchomienia. Jeśli istnieje podejrzenie urazu kręgosłupa (upadek z wysokości, wypadek komunikacyjny, uraz głowy), przeniesienie dziecka z wózka bez unieruchomienia szyi i tułowia może spowodować wtórne uszkodzenie rdzenia kręgowego. W takiej sytuacji należy wezwać zespół ratownictwa medycznego i poczekać na profesjonalną pomoc, chyba że istnieje bezpośrednie zagrożenie życia (pożar, eksplozja).
• Przenoszenie wymaga co najmniej dwóch osób. W przypadku dziecka na wózku inwalidzkim przenoszenie przez jedną osobę jest dopuszczalne wyłącznie w sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia (np. pożar, wybuch) i braku możliwości wezwania pomocy. W każdej innej sytuacji przenoszenie powinno być wykonywane przez co najmniej dwie osoby, a w przypadku dziecka z podejrzeniem urazu kręgosłupa – przez trzy lub cztery osoby z zastosowaniem techniki log-roll (obracanie jak kłoda) lub deski ortopedycznej.

• Przenoszenie z wózka na podłogę (ewakuacja awaryjna):
  1. Zablokuj hamulce wózka.
  2. Jeśli wózek posiada pasy bezpieczeństwa – rozepnij je.
  3. Jeśli wózek posiada podnóżki – unieś je lub odchyl.
  4. Stań za wózkiem, pochyl się, obejmij dziecko pod pachami lub w talii.
  5. Druga osoba podtrzymuje nogi dziecka.
  6. Na sygnał („raz, dwa, trzy – podnosimy") unieś dziecko i przenieś na podłogę.
  7. Ułóż dziecko w pozycji bezpiecznej (jeśli jest przytomne i oddycha) lub w pozycji do RKO (jeśli nie oddycha).
• Przenoszenie z wózka na nosze:
  1. Zablokuj hamulce wózka.
  2. Ustaw nosze równolegle do wózka, jak najbliżej.
  3. Trzy osoby stają po stronie wózka, czwarta po stronie noszy.
  4. Na sygnał unieś dziecko i przenieś na nosze.
  5. Jeśli dziecko ma podejrzenie urazu kręgosłupa – zastosuj technikę log-roll: trzy osoby podtrzymują głowę, szyję, tułów i nogi w jednej linii, czwarta osoba wsuwa nosze pod dziecko.
• Przenoszenie z wózka na krzesło ewakuacyjne:
  1. Zablokuj hamulce wózka i krzesła ewakuacyjnego.
  2. Dwie osoby przenoszą dziecko z wózka na krzesło ewakuacyjne.
  3. Zabezpiecz dziecko pasami bezpieczeństwa krzesła ewakuacyjnego.
  4. Jedna osoba prowadzi krzesło po schodach, druga asekuruje.

• Pozycja siedząca z podparciem głowy i tułowia – w przypadku duszności, astmy, reakcji alergicznej, hipoglikemii. Upewnij się, że dziecko jest stabilnie oparte o oparcie wózka, głowa nie opada do przodu, drogi oddechowe są drożne.
• Pozycja z uniesionymi nogami – w przypadku omdlenia, hipotonii, szoku. Jeśli wózek posiada regulowane podnóżki – unieś je. Jeśli nie – podłóż pod nogi dziecka koc, poduszkę, plecak.
• Pozycja z pochyleniem do przodu – w przypadku duszności, astmy. Pochyl dziecko do przodu, podpierając je na podłokietnikach wózka lub na kolanach ratownika.
• Pozycja boczna na wózku – w przypadku wymiotów, ryzyka zachłyśnięcia. Przechyl wózek na bok (jeśli jest taka możliwość) lub obróć dziecko na bok z podparciem.

• Jeśli dziecko jest na wózku i doszło do zatrzymania krążenia:
  1. Zablokuj hamulce wózka.
  2. Jeśli wózek posiada odchylane oparcie – odchyl je do pozycji leżącej (jeśli jest taka możliwość).
  3. Jeśli oparcie nie odchyla się – przenieś dziecko z wózka na podłogę lub na twardą, płaską powierzchnię.
  4. Ułóż dziecko na plecach na twardej powierzchni (podłoga, deska ortopedyczna, stół).
  5. Rozpocznij RKO zgodnie z algorytmem BLS dla dzieci (30 uciśnięć : 2 oddechy).
• Uwaga: Nie prowadź RKO na miękkim siedzisku wózka. Uciśnięcia klatki piersiowej muszą być wykonywane na twardej, płaskiej powierzchni, aby były skuteczne.
• Uwaga: Jeśli dziecko ma uszkodzenie rdzenia kręgowego, RKO prowadz z zachowaniem stabilizacji szyi i kręgosłupa. Jeśli to możliwe, jedna osoba stabilizuje głowę i szyję, druga wykonuje uciśnięcia klatki piersiowej.
• Uwaga: Jeśli dziecko ma deformację klatki piersiowej (np. w przebiegu dystrofii mięśniowej, skoliozy), uciśnięcia mogą być mniej skuteczne. W takim przypadku należy dostosować siłę i miejsce uciśnięć do anatomii dziecka.

• Wózek inwalidzki – znajomość modelu, sposobu blokowania hamulców, odchylania oparcia, składania wózka.
• Cewnik moczowy – jeśli dziecko jest cewnikowane, higienistka powinna wiedzieć, jak postępować w przypadku zatkania cewnika, wycieku moczu, infekcji dróg moczowych.
• Leki – dziecko może przyjmować leki przeciwpadaczkowe, rozluźniające mięśnie, przeciwbólowe, przeciwzakrzepowe. Higienistka powinna znać listę leków, dawkowanie, możliwe interakcje.
• Sprzęt oddechowy – jeśli dziecko korzysta z respiratora, koncentratora tlenu, ssaka, higienistka powinna znać zasady obsługi tego sprzętu.

6.6.1.2. Dzieci z porażeniem mózgowym – specyfika anatomiczna, ostrożność, komunikacja

• Postać spastyczna – najczęstsza (ok. 70–80% przypadków). Charakteryzuje się zwiększonym napięciem mięśniowym, sztywnością kończyn, trudnościami w wykonywaniu ruchów. Może dotyczyć jednej strony ciała (hemiplegia), obu kończyn dolnych (diplegia) lub wszystkich czterech kończyn (quadriplegia).
• Postać dyskinetyczna (atetoidowa) – charakteryzuje się mimowolnymi, powolnymi ruchami kończyn i tułowia, trudnościami w utrzymaniu stabilnej pozycji.
• Postać ataktyczna – charakteryzuje się zaburzeniami koordynacji, równowagi, trudnościami w wykonywaniu precyzyjnych ruchów.
• Postać mieszana – kombinacja powyższych postaci.

• Deformacje kostno-stawowe – skolioza, kifoza, zwichnięcie stawów biodrowych, przykurcze stawów, deformacje stóp. Te deformacje wpływają na sposób pozycjonowania dziecka, przenoszenia, udzielania RKO.
• Zaburzenia napięcia mięśniowego – spastyczność (zwiększone napięcie), hipotonia (obniżone napięcie), dystonia (zmienne napięcie). Wpływa to na sposób ułożenia dziecka, ryzyko urazów, skuteczność uciśnięć klatki piersiowej.
• Padaczka – występuje u ok. 30–50% dzieci z porażeniem mózgowym. Higienistka powinna znać typ napadów, leki przeciwpadaczkowe, plan postępowania w przypadku napadu.
• Zaburzenia połykania i drożności dróg oddechowych – refluks żołądkowo-przełykowy, zachłyśnięcie śliną, pokarmem, wymiocinami. Zwiększone ryzyko aspiracyjnego zapalenia płuc.
• Zaburzenia oddechowe – osłabienie mięśni oddechowych, skrzywienie kręgosłupa ograniczające pojemność płuc, nawracające infekcje dróg oddechowych.
• Zaburzenia komunikacji – trudności w mówieniu, rozumieniu, wyrażaniu bólu, dyskomfortu, potrzeb. Dziecko może nie być w werbalnie poinformować o bólu, duszności, złym samopoczuciu.

• Nie wykonuj gwałtownych ruchów kończynami dziecka. Spastyczność mięśni oznacza, że gwałtowne rozciąganie, prostowanie, zginanie kończyn może spowodować ból, uraz, złamanie. Wszystkie ruchy powinny być powolne, delikatne, kontrolowane.
• Nie przenoś dziecka za kończyny. Dziecko z porażeniem mózgowym może mieć zwichnięte stawy biodrowe, osłabione kości, przykurcze. Przenoszenie za ręce lub nogi może spowodować uraz. Przenoś dziecko za tułów, podtrzymując głowę i szyję.
• Uwaga na ryzyko złamań. Dzieci z porażeniem mózgowym, szczególnie te z ograniczoną ruchomością, mogą mieć osteoporozę (zmniejszoną gęstość kości) wynikającą z braku obciążenia kości. Nawet niewielki uraz może spowodować złamanie.
• Uwaga na ryzyko zachłyśnięcia. Dzieci z porażeniem mózgowym mają zwiększone ryzyko zachłyśnięcia śliną, pokarmem, wymiocinami. W przypadku wymiotów należy natychmiast ułożyć dziecko na boku, oczyścić jamę ustną, monitorować drożność dróg oddechowych.
• Uwaga na ryzyko napadu padaczkowego. Stres, ból, gorączka, zmiany metaboliczne mogą wywołać napad padaczkowy. Higienistka powinna znać plan postępowania w przypadku napadu (szczegóły w rozdziale 6.6.3.3).

• Mów spokojnie, wyraźnie, krótkimi zdaniami. Nie krzycz, nie mów szybciej niż zwykle. Dziecko z porażeniem mózgowym nie jest głuche ani upośledzone umysłowo (chyba że współwystępuje niepełnosprawność intelektualna).
• Daj dziecku czas na odpowiedź. Dziecko z zaburzeniami mowy może potrzebować więcej czasu, aby sformułować odpowiedź. Nie przerywaj, nie kończ zdania za dziecko, nie okazuj zniecierpliwienia.
• Używaj komunikacji alternatywnej. Jeśli dziecko korzysta z komunikacji alternatywnej (tablice komunikacyjne, gesty, urządzenia elektroniczne), higienistka powinna znać te metody i umieć z nich korzystać.
• Obserwuj sygnały niewerbalne. Dziecko, które nie może mówić, może sygnalizować ból, dyskomfort, lęk poprzez mimikę, napięcie mięśni, płacz, jęk, zmianę zachowania. Higienistka powinna być wyczulona na te sygnały.
• Informuj dziecko o swoich zamiarach. Przed każdą czynnością powiedz dziecku, co zamierzasz zrobić. Dziecko ma prawo wiedzieć, co się z nim dzieje, i wyrazić zgodę lub sprzeciw.
• Nie traktuj dziecka jak przedmiot. Dziecko z porażeniem mózgowym jest osobą, nie przypadkiem medycznym. Zwracaj się do dziecka po imieniu, mów do niego, nie o nim. Nie rozmawiaj z personelem o dziecku w jego obecności, jakby go nie było.

6.6.1.3. Dzieci z amputacjami – opatrywanie, protezy, phantom pain

• wad wrodzonych (brak kończyny, niedorozwój kończyny),
• wypadków komunikacyjnych,
• urazów sportowych,
• chorób nowotworowych (np. kostniakomięsak, mięsak Ewinga),
• chorób naczyniowych,
• infekcji (np. martwica tkanek w przebiegu sepsy),
• odmrożeń.

• Kikut jest tkanką wrażliwą, podatną na urazy, infekcje, odleżyny. Skóra kikuta jest cieńsza, mniej odporna na ucisk, tarcie, zmiany temperatury. Opatrunek powinien być delikatny, nieuciskający, oddychający.
• Nie uciskaj kikuta zbyt mocno. Zbyt ciasny opatrunek może zaburzyć krążenie w kikucie, spowodować ból, martwicę tkanek. Opatrunek powinien być nałożony z umiarkowanym uciskiem, z możliwością kontroli krążenia (kolor skóry, temperatura, czucie).
• Obserwuj kikut pod kątem infekcji. Zaczerwienienie, obrzęk, ból, wysięk, gorączka – to objawy infekcji, która wymaga konsultacji lekarskiej. Dzieci z amputacją są bardziej narażone na infekcje kikuta z powodu ucisku protezy, mikrourazów, zaburzeń krążenia.
• Nie zdejmuj protezy bez konieczności. Jeśli dziecko ma protezę i doszło do urazu, nie zdejmuj protezy, chyba że jest to konieczne do oceny rany, opatrzenia, unieruchomienia. Zdejmowanie protezy może być bolesne, trudne technicznie, wymagać pomocy protetyka.
• Jeśli kikut krwawi – tamuj krwawienie. Zastosuj ucisk bezpośredni, opatrunek uciskowy. W przypadku masywnego krwawienia – wezwij zespół ratownictwa medycznego.

• Proteza jest indywidualnie dopasowana do dziecka. Nie wolno zakładać protezy innego dziecka, używać protezy uszkodzonej, niedopasowanej. Proteza powinna być regularnie kontrolowana przez protetyka.
• W sytuacji awaryjnej (ewakuacja, pożar, katastrofa) dziecko może być przenoszone bez protezy. Proteza nie jest niezbędna do ewakuacji. Dziecko może być przenoszone na noszach, na wózku, na rękach ratowników.
• Jeśli proteza została uszkodzona w wyniku urazu – nie próbuj jej naprawiać. Zabezpiecz protezę (jeśli jest taka możliwość) i przekaż dziecku lub rodzicom. Naprawa protezy wymaga wizyty u protetyka.
• Jeśli dziecko skarży się na ból kikuta, dyskomfort, otarcia – skonsultuj z rodzicami lub protetykiem. Ból kikuta może być wynikiem niedopasowania protezy, infekcji, urazu. Nie ignoruj skarg dziecka.

• Phantom pain jest prawdziwy. Nie jest wytworem wyobraźni dziecka, nie jest symulacją, nie jest „wymyślaniem". Dziecko naprawdę odczuwa ból w kończynie, której nie ma. Higienistka powinna traktować ten ból poważnie, nie bagatelizować, nie kwestionować.
• Phantom pain może być wywoływany przez stres, zimno, zmęczenie, ucisk kikuta. W sytuacji kryzysowej (wypadek, ewakuacja, katastrofa) dziecko może doświadczać nasilenia bólu fantomowego. Higienistka powinna wiedzieć, że ból fantomowy może wystąpić i być przygotowana na jego łagodzenie.
• Łagodzenie phantom pain:
  • Zapewnij dziecku komfort, ciepło, spokój.
  • Nie uciskaj kikuta zbyt mocno.
  • Jeśli dziecko przyjmuje leki przeciwbólowe – podaj je zgodnie z zaleceniem lekarza.
  • Jeśli ból jest silny, nie ustępuje – wezwij zespół ratownictwa medycznego.
  • Zapewnij dziecku wsparcie psychologiczne – rozmowa, obecność, odwrócenie uwagi.
• Phantom pain może współwystępować z bólem kikuta (stump pain). Ból kikuta jest wynikiem urazu, infekcji, ucisku protezy. Ból fantomowy jest wynikiem reorganizacji kory mózgowej. Oba rodzaje bólu mogą występować jednocześnie i wymagają odrębnego postępowania.

• lęku przed utratą kolejnej kończyny,
• poczucia inności, stygmatyzacji,
• trudności w akceptacji własnego ciała,
• depresji, zaburzeń lękowych,
• zespołu stresu pourazowego (jeśli amputacja była wynikiem wypadku).

6.6.1.4. Dzieci z rozszczepem kręgosłupa – unieruchamianie, cewnikowanie, infekcje

• Spina bifida occulta – najłagodniejsza postać, bez objawów neurologicznych lub z łagodnymi objawami.
• Meningocele – przepuklina opon mózgowo-rdzeniowych, bez uszkodzenia rdzenia kręgowego.
• Myelomeningocele (myelodysplasia) – najcięższa postać, z przepukliną rdzenia kręgowego i nerwów, z porażeniem kończyn dolnych, zaburzeniami czucia, zaburzeniami funkcji pęcherza i jelit.

• porażenie kończyn dolnych (paraplegia) – w zależności od poziomu uszkodzenia,
• zaburzenia czucia poniżej poziomu uszkodzenia,
• neurogenny pęcherz moczowy – konieczność cewnikowania,
• neurogenne jelita – zaburzenia wypróżniania,
• wodogłowie – często z zastawką komorowo-otrzewnową,
• uczulenie na lateks – bardzo ważne w kontekście udzielania pierwszej pomocy,
• skrzywienie kręgosłupa (skolioza, kifoza),
• deformacje stóp, bioder,
• odleżyny – z powodu zaburzeń czucia i ograniczonej ruchomości.

• Uwaga na uczulenie na lateks. Ok. 50–70% dzieci z rozszczepem kręgosłupa ma uczulenie na lateks. Higienistka powinna wiedzieć, czy dziecko jest uczulone na lateks, i stosować rękawiczki, cewniki, opatrunki bez lateksu. Użycie lateksu u dziecka uczulonego może spowodować reakcję anafilaktyczną, zagrażającą życiu.
• Uwaga na zaburzenia czucia. Dziecko z rozszczepem kręgosłupa może nie odczuwać bólu, ucisku, temperatury poniżej poziomu uszkodzenia. Oznacza to, że dziecko może nie sygnalizować bólu, dyskomfortu, urazu. Higienistka powinna regularnie kontrolować skórę dziecka pod kątem odleżyn, otarć, oparzeń, odmrożeń.
• Nie unieruchamiaj dziecka w sposób, który uciska kikut, biodra, stopy. Dziecko z rozszczepem kręgosłupa może mieć deformacje bioder, stóp, skrzywienie kręgosłupa. Unieruchomienie powinno uwzględniać te deformacje i nie powodować dodatkowego ucisku.
• W przypadku podejrzenia urazu kręgosłupa – unieruchomienie szyi i tułowia. Dziecko z rozszczepem kręgosłupa ma już uszkodzony rdzeń kręgowy, ale dodatkowe uszkodzenie może pogorszyć stan neurologiczny. W razie podejrzenia urazu kręgosłupa należy unieruchomić szyję i tułów, wezwać zespół ratownictwa medycznego.

• Czy dziecko jest cewnikowane – jeśli tak, to jak często, jakim cewnikiem, przez kogo (dziecko samodzielnie, rodzic, pielęgniarka).
• Czy dziecko ma cewnik stały – jeśli tak, to jaki rodzaj cewnika, kiedy był ostatnio wymieniany, czy są objawy infekcji.
• Postępowanie w przypadku zatkania cewnika – jeśli cewnik jest zatkany, pęcherz nie opróżnia się, dziecko może odczuwać ból, dyskomfort, może dojść do wycieku moczu. W takiej sytuacji należy skontaktować się z rodzicami lub pielęgniarką. Nie należy samodzielnie wymieniać cewnika, chyba że higienistka ma odpowiednie kwalifikacje i zlecenie lekarza.
• Postępowanie w przypadku infekcji dróg moczowych – gorączka, ból w okolicy lędźwiowej, mętny mocz, nieprzyjemny zapach moczu – to objawy infekcji, która wymaga konsultacji lekarskiej i antybiotykoterapii.

• Odleżyny – dziecko z rozszczepem kręgosłupa, z powodu zaburzeń czucia i ograniczonej ruchomości, jest narażone na odleżyny (owrzodzenia skóry wynikające z długotrwałego ucisku). Higienistka powinna regularnie kontrolować skórę dziecka, szczególnie w okolicy kości krzyżowej, pośladków, pięt, łokci. W przypadku stwierdzenia odleżyn – poinformować rodziców, skierować do lekarza.
• Infekcje skóry – skóra dziecka z rozszczepem kręgosłupa jest podatna na infekcje (bakteryjne, grzybicze). Higienistka powinna obserwować skórę dziecka pod kątem zaczerwienienia, obrzęku, wysięku, gorączki. W przypadku infekcji – konsultacja lekarska.
• Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych – dzieci z rozszczepem kręgosłupa, szczególnie te z zastawką komorowo-otrzewnową, są narażone na zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych. Objawy: gorączka, ból głowy, wymioty, sztywność karku, zaburzenia świadomości. W przypadku podejrzenia – natychmiastowe wezwanie zespołu ratownictwa medycznego.

6.6.1.5. Dzieci z dystrofią mięśniową – niewydolność oddechowa, RKO, ostrożność

• Dystrofia mięśniowa Duchenne'a (DMD) – najcięższa postać, dotyczy wyłącznie chłopców, objawia się w wieku 2–5 lat, prowadzi do utraty zdolności chodzenia w wieku ok. 10–12 lat, do niewydolności oddechowej i kardiomiopatii w wieku nastoletnim.
• Dystrofia mięśniowa Beckera (BMD) – łagodniejsza postać DMD, wolniejszy przebieg.
• Dystrofia miotoniczna (choroba Steinerta) – charakteryzuje się miotonią (trudnością w rozluźnieniu mięśni po skurczu), osłabieniem mięśni, zaburzeniami rytmu serca.
• Dystrofie mięśniowe obręczowo-kończynowe (LGMD) – grupa chorób o zróżnicowanym przebiegu, dotyczących mięśni obręczy barkowej i biodrowej.

• Ryzyko niewydolności oddechowej jest zwiększone. Osłabienie mięśni oddechowych (przepony, mięśni międzyżebrowych) prowadzi do ograniczenia pojemności płuc, trudności w kaszlu, odkrztuszaniu wydzieliny, zwiększonego ryzyka infekcji dróg oddechowych.
• Ryzyko kardiomiopatii jest zwiększone. W DMD i BMD dochodzi do postępującej kardiomiopatii (osłabienia mięśnia sercowego), co zwiększa ryzyko zaburzeń rytmu serca, niewydolności krążenia, nagłego zatrzymania krążenia.
• Ryzyko powikłań znieczulenia jest zwiększone. Dzieci z dystrofią mięśniową mają zwiększone ryzyko powikłań w przypadku znieczulenia ogólnego (hipertermia złośliwa, rabdomioliza). Higienistka powinna poinformować zespół ratownictwa medycznego o diagnozie dziecka.

• Obserwuj objawy niewydolności oddechowej: duszność, przyspieszony oddech, wciąganie mięśni międzyżebrowych, sinica, trudności w mówieniu, kaszel, odkrztuszanie wydzieliny.
• Ułóż dziecko w pozycji ułatwiającej oddychanie – siedzącej lub półsiedzącej, z podparciem pleców i głowy. Nie układaj dziecka na płasko, jeśli ma duszność.
• Jeśli dziecko korzysta z respiratora, koncentratora tlenu, ssaka – upewnij się, że sprzęt działa prawidłowo. Sprawdź zasilanie, drożność rurek, poziom tlenu.
• Nie podawaj leków hamujących ośrodek oddechowy (np. opioidów, benzodiazepin) bez zlecenia lekarza. Leki te mogą pogłębić niewydolność oddechową.
• W przypadku nasilenia duszności, sinicy, zaburzeń świadomości – wezwij zespół ratownictwa medycznego.

• RKO jest wskazane w przypadku nagłego zatrzymania krążenia. Nie należy rezygnować z RKO z powodu diagnozy dystrofii mięśniowej. Każde dziecko ma prawo do pomocy ratunkowej.
• Uwaga na ryzyko złamań. Dzieci z dystrofią mięśniową mogą mieć osteoporozę (zmniejszoną gęstość kości) wynikającą z braku obciążenia kości, stosowania kortykosteroidów. Uciśnięcia klatki piersiowej mogą spowodować złamanie żeber. Należy wykonywać uciśnięcia z odpowiednią siłą, nie nadmierną.
• Uwaga na ryzyko kardiomiopatii. Jeśli dziecko ma kardiomiopatię, RKO może być mniej skuteczne. Nie należy jednak rezygnować z RKO – należy prowadzić je do czasu przybycia zespołu ratownictwa medycznego.
• Poinformuj zespół ratownictwa medycznego o diagnozie dziecka. Zespół powinien wiedzieć, że dziecko ma dystrofię mięśniową, aby dostosować postępowanie (np. unikać leków wywołujących hipertermię złośliwą).

• Nie przenoś dziecka za kończyny. Mięśnie dziecka z dystrofią mięśniową są osłabione, podatne na urazy. Przenoś dziecko za tułów, podtrzymując głowę i szyję.
• Nie wykonuj gwałtownych ruchów kończynami. Osłabione mięśnie mogą nie chronić stawów przed urazem. Wszystkie ruchy powinny być powolne, delikatne, kontrolowane.
• Uwaga na ryzyko odleżyn. Dziecko z dystrofią mięśniową, z powodu ograniczonej ruchomości, jest narażone na odleżyny. Higienistka powinna regularnie kontrolować skórę dziecka, szczególnie w okolicy kości krzyżowej, pośladków, pięt.

6.6.1.6. Indywidualne plany opieki – współpraca z rodzicami, dostępność leków, sprzętu

• diagnozę dziecka, rodzaj i stopień niepełnosprawności,
• indywidualne potrzeby dziecka w zakresie opieki medycznej,
• przyjmowane leki, dawkowanie, możliwe interakcje,
• sprzęt pomocniczy, którego dziecko używa (wózek, proteza, cewnik, respirator, koncentrator tlenu),
• plan postępowania w sytuacji nagłej (napad padaczkowy, duszność, hipoglikemia, reakcja alergiczna, zatrzymanie krążenia),
• dane kontaktowe rodziców, lekarza prowadzącego, specjalistów,
• ograniczenia i przeciwwskazania (np. uczulenie na lateks, zakaz stosowania określonych leków),
• preferencje dziecka dotyczące komunikacji, pozycjonowania, przenoszenia.

• Na początku roku szkolnego – przed rozpoczęciem zajęć, aby higienistka, nauczyciele, personel szkoły mieli czas na zapoznanie się z potrzebami dziecka.
• We współpracy z rodzicami – rodzice znają dziecko najlepiej, wiedzą, jakie są jego potrzeby, ograniczenia, preferencje. Ich wiedza jest niezbędna do opracowania skutecznego planu opieki.
• We współpracy z lekarzem prowadzącym – lekarz dostarcza informacji o diagnozie, leczeniu, ograniczeniach, zaleceniach. Higienistka może poprosić rodziców o dostarczenie zaświadczenia lekarskiego, planu leczenia, listy leków.
• We współpracy z dzieckiem – jeśli dziecko jest w stanie wyrazić swoje potrzeby, preferencje, obawy – należy je uwzględnić. Dziecko ma prawo uczestniczyć w podejmowaniu decyzji dotyczących jego opieki.
• We współpracy z nauczycielami – nauczyciele powinni znać plan opieki, wiedzieć, jak postępować w sytuacji nagłej, jak komunikować się z dzieckiem, jak dostosować zajęcia do jego potrzeb.

• Co najmniej raz w roku – na początku roku szkolnego.
• W przypadku zmiany stanu zdrowia dziecka – nowa diagnoza, zmiana leczenia, pogorszenie stanu, hospitalizacja.
• W przypadku zmiany sprzętu pomocniczego – nowy wózek, nowa proteza, nowy respirator.
• W przypadku zmiany leków – nowy lek, zmiana dawkowania, odstawienie leku.
• Na wniosek rodziców, lekarza, higienistki, nauczyciela.

• Informuj rodziców o każdym zdarzeniu medycznym – urazie, nagłym zachorowaniu, wezwaniu pogotowia, podaniu leku. Rodzice mają prawo wiedzieć, co się dzieje z ich dzieckiem.
• Konsultuj z rodzicami decyzje dotyczące opieki – podanie leku, zmiana pozycji, przeniesienie dziecka, wezwanie pogotowia. W sytuacji zagrożenia życia higienistka działa samodzielnie, ale powinna poinformować rodziców tak szybko, jak to możliwe.
• Szanuj wiedzę i doświadczenie rodziców. Rodzice dziecka z niepełnosprawnością często mają ogromną wiedzę na temat choroby, leczenia, potrzeb dziecka. Ich wiedza jest cennym źródłem informacji dla higienistki.
• Nie oceniaj rodziców. Rodzice dziecka z niepełnosprawnością mogą być zmęczeni, zestresowani, pełni obaw. Higienistka powinna traktować ich z empatią, zrozumieniem, szacunkiem.
• Chroń prywatność dziecka i rodziny. Informacje o stanie zdrowia dziecka, jego niepełnosprawności, leczeniu są objęte tajemnicą zawodową. Nie wolno ich ujawniać osobom nieupoważnionym (innym uczniom, rodzicom innych dzieci, mediom).

• Leki przeciwpadaczkowe – jeśli dziecko ma padaczkę, higienistka powinna mieć dostęp do leków doraźnych (np. diazepam w mikrowlewkach, midazolam donosowy) na wypadek przedłużającego się napadu.
• Leki rozszerzające oskrzela – jeśli dziecko ma astmę lub niewydolność oddechową, higienistka powinna mieć dostęp do inhalatora z salbutamolem.
• Leki przeciwalergiczne – jeśli dziecko ma alergię, higienistka powinna mieć dostęp do adrenaliny w autoinpektorze (EpiPen, Jext), leków przeciwhistaminowych.
• Leki przeciwbólowe – jeśli dziecko przyjmuje leki przeciwbólowe (np. z powodu phantom pain, bólu kikuta), higienistka powinna znać dawkowanie, możliwe interakcje, przeciwwskazania.
• Leki rozluźniające mięśnie – jeśli dziecko ma spastyczność, może przyjmować leki rozluźniające mięśnie (np. baklofen, diazepam). Higienistka powinna znać dawkowanie, możliwe interakcje.
• Leki kardiologiczne – jeśli dziecko ma kardiomiopatię, może przyjmować leki kardiologiczne. Higienistka powinna znać dawkowanie, możliwe interakcje.

• Wózek inwalidzki – jeśli dziecko porusza się na wózku, szkoła powinna mieć wózek zapasowy na wypadek awarii, uszkodzenia, ewakuacji.
• Cewniki moczowe – jeśli dziecko jest cewnikowane, szkoła powinna mieć zapas cewników, rękawiczek, środków dezynfekujących.
• Sprzęt oddechowy – jeśli dziecko korzysta z respiratora, koncentratora tlenu, ssaka, szkoła powinna mieć zapasowy sprzęt, baterie, rurki, filtry.
• Sprzęt do RKO – deska ortopedyczna, kołnierz szyjny, maska do sztucznego oddychania, AED.
• Sprzęt do ewakuacji – krzesło ewakuacyjne, nosze, koce, folie NRC.

• specyfiki niepełnosprawności uczniów,
• indywidualnych planów opieki,
• technik przenoszenia, pozycjonowania, ewakuacji dzieci z niepełnosprawnościami,
• udzielania pierwszej pomocy dzieciom z niepełnosprawnościami,
• obsługi sprzętu pomocniczego (wózek, cewnik, respirator),
• komunikacji z dziećmi z niepełnosprawnościami,
• rozpoznawania objawów alarmowych (napad padaczkowy, duszność, hipoglikemia, reakcja alergiczna),
• postępowania w sytuacji nagłej.

• na początku roku szkolnego,
• przed przyjęciem nowego ucznia z niepełnosprawnością,
• w przypadku zmiany stanu zdrowia ucznia,
• w przypadku zmiany planu opieki,
• co najmniej raz w roku jako szkolenie przypominające.

• Po każdym zdarzeniu medycznym – analiza postępowania, wnioski, rekomendacje.
• Co najmniej raz w roku – przegląd planów opieki, aktualizacja, szkolenia.
• Na wniosek rodziców, lekarza, higienistki, nauczyciela.
• W oparciu o aktualne wytyczne medyczne – ERC, PTP, standardy opieki nad dziećmi z niepełnosprawnościami.

• Czy plan opieki jest aktualny, kompletny, zrozumiały?
• Czy personel jest przeszkolony, kompetentny, przygotowany?
• Czy sprzęt jest dostępny, sprawny, kompletny?
• Czy leki są dostępne, aktualne, prawidłowo przechowywane?
• Czy procedury są skuteczne, bezpieczne, dostosowane do potrzeb dziecka?
• Czy rodzice są poinformowani, zaangażowani, zadowoleni z opieki?
• Czy dziecko jest bezpieczne, zaopiekowane, traktowane z godnością i szacunkiem?

2. 6.6.2. Pierwsza pomoc u dzieci z niepełnosprawnościami intelektualnymi i rozwojowymi

6.6.2.1. Dzieci z autyzmem – nadwrażliwość sensoryczna, komunikacja, uspokajanie

• Autyzm dziecięcy (autyzm Kannerowskiego) – klasyczna postać z znacznymi trudnościami w komunikacji, interakcjach społecznych, powtarzalnych zachowaniach.
• Zespół Aspergera – postać z zachowaną mową i zdolnościami intelektualnymi, ale z trudnościami w interakcjach społecznych, rozumieniu kontekstu społecznego, empatii.
• Całościowe zaburzenia rozwoju nieokreślone inaczej (PDD-NOS) – postać o niepełnym obrazie klinicznym, trudna do jednoznacznej klasyfikacji.
• Zespół Retta – zaburzenie neurorozwojowe dotyczące głównie dziewczynek, z regresją rozwoju, stereotypowymi ruchami rąk, trudnościami w komunikacji.
• Dziecięce zaburzenie dezintegracyjne (zespół Hellera) – rzadkie zaburzenie z regresją rozwoju po okresie prawidłowego rozwoju.

• Wzroku – dziecko może reagować lękiem, płaczem, agresją na jasne światło, migoczące lampy, intensywne kolory, szybkie ruchy w polu widzenia. W sytuacji udzielania pierwszej pomocy higienistka powinna unikać ostrego światła latarki skierowanego bezpośrednio w oczy dziecka, gwałtownych ruchów rąk, intensywnych kolorów opatrunków.
• Słuchu – dziecko może reagować paniką, krzykiem, zasłanianiem uszu na głośne dźwięki, syreny, dzwonki, hałas, podniesiony głos. W sytuacji kryzysowej higienistka powinna mówić spokojnie, cicho, nie krzyczeć, nie używać gwizdka ani syreny w bezpośredniej bliskości dziecka. Jeśli jest taka możliwość, należy przenieść dziecko do cichego pomieszczenia.
• Dotyku – dziecko może reagować lękiem, agresją, wycofaniem na dotyk, szczególnie nieoczekiwany, na określone partie ciała, na określone materiały (np. lateks, szorstkie opatrunki). Higienistka powinna informować dziecko przed dotknięciem, dotykać delikatnie, powoli, unikać dotykania partii ciała, które dziecko odrzuca. Jeśli dziecko ma nadwrażliwość na lateks, należy stosować rękawiczki i opatrunki bez lateksu.
• Smaku i węchu – dziecko może reagować odruchem wymiotnym, odmową przyjęcia leku, paniką na smak lub zapach leku, opatrunku, środków dezynfekujących. Higienistka powinna stosować leki i środki o neutralnym smaku i zapachu, jeśli jest taka możliwość.
• Propriocepcji (czucia głębokiego) – dziecko może mieć zaburzenia czucia głębokiego, co oznacza, że nie odczuwa prawidłowo pozycji własnego ciała, siły ucisku, bólu. Higienistka powinna być świadoma, że dziecko może nie sygnalizować bólu, dyskomfortu, urazu w sposób typowy. Należy obserwować zachowanie dziecka, mimikę, napięcie mięśni, a nie polegać wyłącznie na informacji słownej.
• Równowagi (układ przedsionkowy) – dziecko może mieć zaburzenia równowagi, lęk przed zmianą pozycji, przed unoszeniem, przed przechylaniem. W sytuacji przenoszenia dziecka, układania na noszach, ewakuacji higienistka powinna informować dziecko o zmianie pozycji, wykonywać ruchy powoli, delikatnie, z podparciem głowy i tułowia.

• Mów krótkimi, prostymi zdaniami. Unikaj metafor, przenośni, ironii, sarkazmu. Dziecko ze spektrum autyzmu często rozumie język dosłownie. Zamiast „Zaraz cię opatrzę" powiedz: „Teraz nałożę opatrunek na twoją rękę".
• Używaj komunikatów wizualnych. Jeśli dziecko korzysta z komunikacji alternatywnej (tablice komunikacyjne, piktogramy, urządzenia elektroniczne), higienistka powinna znać te metody i umieć z nich korzystać. W sytuacji awaryjnej można użyć prostych rysunków, gestów, wskazania palcem.
• Daj dziecku czas na przetworzenie informacji. Dziecko ze spektrum autyzmu może potrzebować więcej czasu, aby zrozumieć polecenie, zareagować, odpowiedzieć. Nie przerywaj, nie powtarzaj polecenia wielokrotnie, nie okazuj zniecierpliwienia.
• Nie zmieniaj tematu nagle. Dziecko ze spektrum autyzmu może mieć trudności z przejściem z jednego tematu do drugiego, z jednej czynności do drugiej. Jeśli musisz zmienić czynność, poinformuj dziecko: „Teraz skończymy opatrywanie. Teraz usiądziemy na krześle".
• Używaj imienia dziecka. Zwracaj się do dziecka po imieniu, aby przyciągnąć jego uwagę. Nie mów „hej", „ty", „dziecko". Mów: „Kasiu, spójrz na mnie", „Michale, teraz podniosę twoją rękę".
• Obserwuj sygnały niewerbalne. Dziecko, które nie mówi lub mówi w ograniczonym zakresie, może sygnalizować ból, lęk, dyskomfort poprzez mimikę, napięcie mięśni, stereotypowe ruchy, krzyk, płacz, wycofanie, agresję. Higienistka powinna być wyczulona na te sygnały i interpretować je jako komunikaty dziecka.
• Nie zmuszaj do kontaktu wzrokowego. Dziecko ze spektrum autyzmu może unikać kontaktu wzrokowego. Nie jest to oznaka braku szacunku, lekceważenia ani braku uwagi. Jest to cecha zaburzenia. Nie zmuszaj dziecka do patrzenia w oczy, nie karz za brak kontaktu wzrokowego.

• Meltdown (załamanie) – intensywna reakcja emocjonalna na przeciążenie sensoryczne lub emocjonalne. Objawia się krzykiem, płaczem, agresją (wobec siebie lub innych), niszczeniem przedmiotów, wycofaniem. Meltdown nie jest „złym zachowaniem", „nieposłuszeństwem" ani „manipulacją". Jest reakcją na przeciążenie, którego dziecko nie jest w stanie opanować.
• Shutdown (wycofanie) – reakcja na przeciążenie polegająca na wycofaniu się, zamknięciu w sobie, braku reakcji na bodźce, braku kontaktu. Dziecko może siedzieć nieruchomo, nie reagować na imię, nie odpowiadać na pytania, nie wykonywać poleceń. Shutdown nie jest oznaką obojętności ani braku świadomości. Jest reakcją obronną na przeciążenie.
• Zachowania autostymulacyjne (stimming) – powtarzalne ruchy lub dźwięki, które dziecko wykonuje w celu samoregulacji emocjonalnej. Mogą to być machanie rękami, kołysanie się, powtarzanie słów, stukanie w przedmioty, obracanie przedmiotów. Stimming nie jest „dziwnym zachowaniem" ani „zabawą". Jest mechanizmem radzenia sobie ze stresem.

• Zapewnij bezpieczną przestrzeń. Jeśli dziecko ma meltdown lub shutdown, przenieś je (jeśli to możliwe) do cichego, spokojnego pomieszczenia, z dala od hałasu, jasnego światła, tłumu ludzi. Jeśli przeniesienie nie jest możliwe, osłoń dziecko przed bodźcami (np. zasłoń oczy, uszy).
• Nie próbuj powstrzymywać meltdown siłą. Nie przytrzymuj dziecka, nie krzycz, nie karz, nie zawstydzaj. Meltdown musi się skończyć sam. Twoim zadaniem jest zapewnić bezpieczeństwo dziecku i otoczeniu, ale nie powstrzymywać reakcji emocjonalnej.
• Mów spokojnie, cicho, krótkimi zdaniami. „Jestem tu", „Jesteś bezpieczny", „To minie". Nie zadawaj pytań, nie wymagaj odpowiedzi, nie oczekuj kooperacji.
• Używaj znajomych przedmiotów. Jeśli dziecko ma przy sobie ulubiony przedmiot (zabawkę, kocyk, słuchawki), pozwól mu go trzymać. Znajomy przedmiot daje poczucie bezpieczeństwa i pomaga w samoregulacji.
• Nie dotykaj dziecka bez jego zgody. Jeśli dziecko nie chce być dotykane, nie dotykaj. Jeśli musisz dotknąć (np. aby opatrzyć ranę, podać lek), poinformuj dziecko przed dotknięciem i dotykaj delikatnie, powoli.
• Daj dziecku czas. Nie przyspieszaj, nie poganiaj, nie okazuj zniecierpliwienia. Dziecko potrzebuje czasu, aby się uspokoić, przetworzyć sytuację, wrócić do równowagi.

• Informuj dziecko przed każdą czynnością. „Teraz dotknę twojej ręki", „Teraz nałożę opatrunek", „Teraz podniosę twoją nogę". Dziecko, które wie, co się wydarzy, jest mniej narażone na lęk i panikę.
• Wykonuj czynności powoli, delikatnie, przewidywalnie. Unikaj gwałtownych ruchów, nagłych zmian pozycji, niespodziewanych bodźców.
• Minimalizuj bodźce sensoryczne. Jeśli opatrujesz ranę, używaj opatrunków o neutralnym kolorze, bez zapachu, bez lateksu. Jeśli dezynfekujesz ranę, używaj środka o neutralnym zapachu. Jeśli używasz latarki, nie kieruj światła bezpośrednio w oczy dziecka.
• Jeśli dziecko nie kooperuje, nie zmuszaj. Jeśli dziecko odmawia opatrzenia rany, podania leku, wykonania badania, nie zmuszaj siłą. Spróbuj ponownie po chwili, w inny sposób, z inną osobą. Jeśli sytuacja jest pilna i dziecko nie kooperuje, wezwij zespół ratownictwa medycznego i poinformuj o specyfice dziecka.
• Jeśli dziecko ma meltdown podczas udzielania pomocy, przerwij czynność. Bezpieczeństwo emocjonalne dziecka jest równie ważne jak bezpieczeństwo fizyczne. Poczekaj, aż dziecko się uspokoi, i spróbuj ponownie.

6.6.2.2. Dzieci z zespołem Downa – specyfika anatomiczna, wady serca, komunikacja

• Charakterystyczne cechy fenotypowe – płaski profil twarzy, skośne ustawienie szpar powiekowych, fałd nakątny, małe uszy, krótki nos, wystający język, krótkie kończyny, pojedyncza bruzda dłoniowa.
• Niepełnosprawność intelektualną – najczęściej w stopniu lekkim lub umiarkowanym, ale zakres jest szeroki, od normy intelektualnej po głęboką niepełnosprawność.
• Hipotonię mięśniową – obniżone napięcie mięśniowe, co wpływa na rozwój motoryczny, koordynację, równowagę.
• Wady wrodzone serca – występują u ok. 40–50% dzieci z zespołem Downa. Najczęstsze to: ubytek przegrody przedsionkowo-komorowej (AVSD), ubytek przegrody międzykomorowej (VSD), ubytek przegrody międzyprzedsionkowej (ASD), przetrwały przewód tętniczy (PDA), tetralogia Fallota.
• Wady wrodzone przewodu pokarmowego – atrezja dwunastnicy, choroba Hirschsprunga, refluks żołądkowo-przełykowy.
• Zaburzenia tarczycy – niedoczynność tarczycy (hipotyreoza) jest częsta u dzieci z zespołem Downa.
• Zaburzenia słuchu i wzroku – niedosłuch, krótkowzroczność, zez, zaćma.
• Zwiększone ryzyko białaczki – dzieci z zespołem Downa mają 10–20 razy większe ryzyko białaczki niż populacja ogólna.
• Zwiększone ryzyko infekcji – osłabiona odporność, nawracające infekcje dróg oddechowych, uszu.
• Bezdech senny – z powodu hipotonii mięśniowej, małych dróg oddechowych, powiększonych migdałków.
• Niestabilność szczytowo-obrotowa (atlantoaxial instability) – zwiększona ruchomość w stawie szczytowo-obrotowym kręgosłupa szyjnego, co zwiększa ryzyko uszkodzenia rdzenia kręgowego przy urazach szyi.

• Niestabilność szczytowo-obrotowa. Dziecko z zespołem Downa może mieć zwiększoną ruchomość w stawie szczytowo-obrotowym kręgosłupa szyjnego. Oznacza to, że w przypadku urazu szyi (upadek, wypadek, szarpnięcie) istnieje zwiększone ryzyko uszkodzenia rdzenia kręgowego. Higienistka powinna być szczególnie ostrożna przy przenoszeniu, pozycjonowaniu, ewakuacji dziecka z zespołem Downa. W przypadku podejrzenia urazu szyi należy unieruchomić szyję i wezwać zespół ratownictwa medycznego.
• Hipotonia mięśniowa. Obniżone napięcie mięśniowe wpływa na sposób przenoszenia, pozycjonowania, ewakuacji dziecka. Dziecko z hipotonią może „przelewać się" przez ręce ratownika, nie utrzymywać głowy, nie współpracować przy zmianie pozycji. Higienistka powinna podtrzymywać głowę, szyję, tułów dziecka podczas przenoszenia, unikać gwałtownych ruchów, zapewnić stabilne podparcie.
• Wystający język. Dzieci z zespołem Downa często mają wystający język, co może utrudniać drożność dróg oddechowych. W przypadku utraty przytomności język może opaść na tylną ścianę gardła i zablokować drogi oddechowe. Higienistka powinna monitorować drożność dróg oddechowych i w razie potrzeby wykonać rękoczyn wysunięcia żuchwy (bez odchylania głowy, jeśli istnieje podejrzenie niestabilności szczytowo-obrotowej).
• Małe drogi oddechowe. Dzieci z zespołem Downa mają mniejsze drogi oddechowe niż dzieci w tym samym wieku bez zespołu Downa. Oznacza to, że obrzęk, wydzielina, ciało obce mogą szybciej spowodować niedrożność dróg oddechowych. Higienistka powinna być wyczulona na objawy duszności, świstu, chrapania, bezdechu.

• Znajomość wady serca. Higienistka powinna wiedzieć, czy dziecko z zespołem Downa ma wadę serca, jaką, czy jest po operacji, czy przyjmuje leki kardiologiczne. Informacje te powinny być zawarte w indywidualnym planie opieki.
• Objawy niewydolności serca. Dziecko z wadą serca może mieć objawy niewydolności krążenia: duszność, przyspieszony oddech, sinica, obrzęki, męczliwość, pocenie się przy minimalnym wysiłku. W przypadku nasilenia tych objawów należy wezwać zespół ratownictwa medycznego.
• Objawy zaburzeń rytmu serca. Dziecko z zespołem Downa może mieć zaburzenia rytmu serca: tachykardia, bradykardia, arytmia. W przypadku podejrzenia zaburzeń rytmu należy monitorować tętno, wezwać zespół ratownictwa medycznego.
• RKO u dziecka z zespołem Downa. Resuscytacja krążeniowo-oddechowa jest wskazana w przypadku nagłego zatrzymania krążenia, niezależnie od obecności wady serca. Należy prowadzić RKO zgodnie z algorytmem BLS dla dzieci, z uwzględnieniem specyfiki anatomicznej (hipotonia, małe drogi oddechowe, niestabilność szyi).
• Poinformuj zespół ratownictwa medycznego o wadzie serca. Zespół powinien wiedzieć, że dziecko ma wadę serca, aby dostosować postępowanie (np. unikać leków, które mogą pogorszyć stan kardiologiczny).

• Mów spokojnie, wyraźnie, krótkimi zdaniami. Dzieci z zespołem Downa mogą mieć trudności z rozumieniem złożonych poleceń, abstrakcyjnych pojęć, szybkich instrukcji. Mów wolniej niż zwykle, używaj prostych słów, powtarzaj informację, jeśli dziecko nie zrozumiało.
• Używaj komunikatów wizualnych i gestów. Dzieci z zespołem Downa często lepiej rozumieją obrazy, gesty, demonstracje niż słowa. Jeśli możesz, pokaż dziecku, co zamierzasz zrobić, użyj gestów, wskazuj palcem.
• Daj dziecku czas na odpowiedź. Dzieci z zespołem Downa mogą potrzebować więcej czasu na przetworzenie informacji i sformułowanie odpowiedzi. Nie przerywaj, nie kończ zdania za dziecko, nie okazuj zniecierpliwienia.
• Chwal dziecko za współpracę. Dzieci z zespołem Downa często reagują pozytywnie na pochwałę, uśmiech, ciepły ton głosu. Chwal dziecko za każdy przejaw współpracy, nawet najmniejszy.
• Nie traktuj dziecka jak niemowlę. Dziecko z zespołem Downa, nawet z niepełnosprawnością intelektualną, jest dzieckiem w określonym wieku, z określonymi potrzebami, zainteresowaniami, godnością. Nie używaj języka infantylnego, nie traktuj dziecka jak młodszego niż jest, nie pozbawiaj go prawa do prywatności, autonomii, szacunku.
• Obserwuj sygnały bólu i dyskomfortu. Dziecko z zespołem Downa może mieć trudności z wyrażeniem bólu słowami. Obserwuj mimikę, napięcie mięśni, płacz, jęk, wycofanie, zmianę zachowania. Nie zakładaj, że dziecko „nie boli", bo nie mówi.

6.6.2.3. Dzieci z niepełnosprawnością intelektualną – prosty język, cierpliwość, wsparcie

• Lekka (IQ 50–69) – dziecko jest w stanie nauczyć się czytania, pisania, podstawowych umiejętności szkolnych, może osiągnąć częściową samodzielność w życiu dorosłym.
• Umiarkowana (IQ 35–49) – dziecko jest w stanie nauczyć się podstawowych umiejętności komunikacyjnych, samoobsługowych, wymaga wsparcia w codziennym funkcjonowaniu.
• Znaczna (IQ 20–34) – dziecko wymaga stałego wsparcia w codziennym funkcjonowaniu, komunikacja jest ograniczona, często współwystępują niepełnosprawności fizyczne.
• Głęboka (IQ poniżej 20) – dziecko wymaga całkowitej opieki, komunikacja jest minimalna lub brak, często współwystępują ciężkie niepełnosprawności fizyczne, padaczka, zaburzenia sensoryczne.

• Używaj prostych, krótkich zdań. Zamiast „Teraz przeprowadzę badanie, żeby sprawdzić, czy nie doszło do złamania" powiedz: „Teraz dotknę twojej ręki. Boli?".
• Używaj konkretnych słów, nie abstrakcyjnych. Zamiast „Czy odczuwasz dyskomfort?" powiedz: „Czy boli?". Zamiast „Czy jesteś zaniepokojony?" powiedz: „Czy się boisz?".
• Powtarzaj informację. Dziecko z niepełnosprawnością intelektualną może potrzebować wielokrotnego powtórzenia, aby zrozumieć polecenie lub informację. Powtarzaj cierpliwie, nie okazuj zniecierpliwienia.
• Używaj komunikatów wizualnych. Piktogramy, rysunki, zdjęcia, gesty – pomagają dziecku zrozumieć, co się dzieje, co ma zrobić, czego może się spodziewać.
• Mów wolno, wyraźnie, spokojnym tonem. Nie krzycz, nie mów szybko, nie używaj skomplikowanego słownictwa.
• Sprawdź, czy dziecko zrozumiało. Poproś dziecko, aby powtórzyło, co ma zrobić. Jeśli nie zrozumiało, powtórz informację w inny sposób.

• Nie rozumieć poleceń, mimo wielokrotnego powtórzenia.
• Nie kooperować podczas udzielania pomocy, mimo że pomoc jest niezbędna.
• Reagować lękiem, płaczem, agresją na sytuację, która dla dorosłego jest rutynowa.
• Wymagać wielokrotnego powtórzenia tej samej informacji.
• Potrzebować więcej czasu na wykonanie każdej czynności.
• Nie być w stanie wyrazić bólu, dyskomfortu, lęku w sposób werbalny.

• Być obecna. Sama obecność spokojnej, cierpliwej osoby dorosłej może być dla dziecka źródłem bezpieczeństwa.
• Mówić spokojnym, ciepłym tonem. Nawet jeśli dziecko nie rozumie słów, ton głosu, mimika, postawa ciała przekazują informację o bezpieczeństwie.
• Trzymać dziecko za rękę, jeśli tego potrzebuje. Dotyk może być źródłem bezpieczeństwa, ale należy obserwować, czy dziecko akceptuje dotyk.
• Nie zostawiać dziecka samego. Dziecko z niepełnosprawnością intelektualną, szczególnie w sytuacji kryzysowej, nie powinno być zostawiane samo. Powinno być w obecności osoby dorosłej, którą zna i której ufa.
• Informować rodziców/opiekunów. Rodzice/opiekunowie znają dziecko najlepiej, wiedzą, jak je uspokoić, jak komunikować się z nim, co je przeraża, co uspokaja. W sytuacji kryzysowej należy jak najszybciej poinformować rodziców i poprosić o ich obecność, jeśli to możliwe.

• Oceń stan dziecka. Dziecko z niepełnosprawnością intelektualną może nie być w stanie poinformować o bólu, duszności, złym samopoczuciu. Higienistka musi samodzielnie ocenić stan dziecka, obserwując zachowanie, mimikę, oddech, tętno, kolor skóry.
• Nie zakładaj, że dziecko „nie boli", bo nie mówi. Brak werbalnej informacji o bólu nie oznacza braku bólu. Dziecko z niepełnosprawnością intelektualną odczuwa ból tak samo jak dziecko bez niepełnosprawności, ale może nie być w stanie go wyrazić.
• Nie zakładaj, że dziecko „nie rozumie", bo nie odpowiada. Dziecko z niepełnosprawnością intelektualną może rozumieć więcej, niż jest w stanie wyrazić. Mów do dziecka, informuj je, nawet jeśli nie otrzymujesz odpowiedzi.
• Nie zmuszaj do kooperacji. Jeśli dziecko nie kooperuje, nie zmuszaj siłą. Spróbuj ponownie po chwili, w inny sposób, z inną osobą. Jeśli sytuacja jest pilna i dziecko nie kooperuje, wezwij zespół ratownictwa medycznego.
• Szanuj godność dziecka. Dziecko z niepełnosprawnością intelektualną ma prawo do prywatności, do intymności, do szacunku. Nie rozbieraj dziecka w obecności innych osób, nie komentuj jego ciała, nie traktuj go jak przedmiot.

6.6.2.4. Dzieci z ADHD – nadpobudliwość, impulsywność, bezpieczeństwo

• Postać z przewagą zaburzeń uwagi – dziecko ma trudności z koncentracją, łatwo się rozprasza, zapomina, gubi przedmioty, nie kończy zadań.
• Postać z przewagą nadpobudliwości i impulsywności – dziecko jest w ciągłym ruchu, mówi dużo, przerywa, nie czeka na swoją kolej, działa bez namysłu.
• Postać mieszana – kombinacja obu powyższych.

• Reagować impulsywnie – nie czekać na instrukcje, nie słuchać poleceń, działać bez namysłu. Może np. wybiec z budynku podczas ewakuacji, nie czekając na nauczyciela, dotknąć niebezpiecznego przedmiotu, nie czekając na ostrzeżenie.
• Być w ciągłym ruchu – nie siedzieć spokojnie, nie leżeć spokojnie, nie czekać na pomoc. Może utrudniać udzielanie pierwszej pomocy, opatrywanie ran, podawanie leków.
• Łatwo się rozpraszać – nie skupiać uwagi na instrukcjach higienistki, nie rozumieć poleceń, nie pamiętać, co ma robić.
• Reagować emocjonalnie – złościć się, płakać, krzyczeć, reagować nieproporcjonalnie do sytuacji.

• Zabezpiecz otoczenie. Dziecko z ADHD, z powodu impulsywności, jest bardziej narażone na urazy. W sytuacji kryzysowej higienistka powinna zabezpieczyć otoczenie dziecka – usunąć niebezpieczne przedmioty, zabezpieczyć ostre krawędzie, zamknąć okna, drzwi.
• Nie zostawiaj dziecka samego. Dziecko z ADHD, z powodu impulsywności, może zrobić sobie krzywdę, nawet jeśli nie ma takiego zamiaru. W sytuacji kryzysowej dziecko powinno być pod stałą opieką osoby dorosłej.
• Mów krótko, konkretnie, stanowczo. Dziecko z ADHD ma trudności z utrzymaniem uwagi na długich instrukcjach. Mów krótkimi zdaniami, konkretnymi poleceniami, stanowczym tonem. „Stój", „Nie dotykaj", „Chodź tu".
• Używaj kontaktu fizycznego, jeśli dziecko jest pobudzone. Delikatne, ale stanowcze przytrzymanie dziecka może pomóc mu skupić uwagę, uspokoić się, zrozumieć sytuację. Nie używaj siły, nie przytrzymuj dziecka w sposób bolesny lub upokarzający.
• Daj dziecku konkretne zadanie. Dziecko z ADHD, które ma konkretne zadanie do wykonania, jest bardziej skupione i spokojne niż dziecko, które nie wie, co ma robić. W sytuacji kryzysowej możesz dać dziecku proste zadanie: „Trzymaj ten koc", „Powiedz mi, czy widzisz krew na ręce", „Policz do dziesięciu".

• Bądź przygotowana na brak kooperacji. Dziecko z ADHD może nie siedzieć spokojnie podczas opatrywania rany, może nie chcieć przyjąć leku, może nie słuchać instrukcji. Bądź cierpliwa, ale stanowcza.
• Minimalizuj czas oczekiwania. Dziecko z ADHD ma trudności z czekaniem. Jeśli musisz poczekać na zespół ratownictwa medycznego, na rodziców, na leki, daj dziecku zajęcie, które wypełni czas oczekiwania.
• Chwal dziecko za współpracę. Dziecko z ADHD często słyszy krytykę za swoje zachowanie. W sytuacji kryzysowej pochwała za każdy przejaw współpracy może być bardzo motywująca.
• Nie karz dziecka za impulsywne zachowanie. Dziecko z ADHD nie kontroluje swojej impulsywności w pełni. Karanie za impulsywne zachowanie jest nieskuteczne i niesprawiedliwe. Zamiast karać, zabezpiecz otoczenie i przekieruj uwagę dziecka.

6.6.2.5. Dzieci z zaburzeniami sensorycznymi – unikanie bodźców, uspokajanie

• Nadwrażliwości (hypersensitivity) – dziecko reaguje nadmiernie na bodźce, które dla większości osób są neutralne. Jasne światło, głośny dźwięk, dotyk, zapach, smak mogą wywoływać lęk, panikę, ból, agresję.
• Podwrażliwości (hyposensitivity) – dziecko reaguje słabo lub wcale na bodźce, które dla większości osób są wyraźne. Może nie odczuwać bólu, zimna, głodu, potrzeby skorzystania z toalety. Może szukać intensywnych bodźców (np. uderzać w przedmioty, kręcić się, skakać).
• Trudności z integracją sensoryczną – dziecko ma trudności z koordynacją informacji z różnych zmysłów, z planowaniem ruchów, z równowagą, z orientacją w przestrzeni.

• Światło – unikaj ostrego światła latarki skierowanego bezpośrednio w oczy dziecka. Jeśli musisz użyć latarki, oświetlaj pośrednio, z boku, nie prosto w twarz.
• Dźwięk – unikaj głośnych dźwięków, krzyku, syren, dzwonków. Mów spokojnie, cicho. Jeśli jest taka możliwość, przenieś dziecko do cichego pomieszczenia.
• Dotyk – informuj dziecko przed dotknięciem. Dotykaj delikatnie, powoli, przewidywalnie. Unikaj dotykania partii ciała, które dziecko odrzuca. Jeśli dziecko ma nadwrażliwość na określone materiały (lateks, szorstkie tkaniny), stosuj materiały, które dziecko toleruje.
• Zapach – unikaj intensywnych zapachów środków dezynfekujących, leków, opatrunków. Stosuj środki o neutralnym zapachu, jeśli jest taka możliwość.
• Smak – jeśli musisz podać lek doustnie, wybierz lek o neutralnym smaku, jeśli jest taka możliwość. Nie zmuszaj dziecka do przyjęcia leku, jeśli odmawia.
• Ruch – unikaj gwałtownych zmian pozycji, unoszenia, przechylania. Informuj dziecko przed zmianą pozycji. Wykonuj ruchy powoli, delikatnie, z podparciem.

• Zapewnij bezpieczną, spokojną przestrzeń. Jeśli dziecko jest przeciążone sensorycznie, przenieś je do cichego, spokojnego pomieszczenia, z dala od hałasu, jasnego światła, tłumu ludzi.
• Używaj znajomych przedmiotów. Jeśli dziecko ma przy sobie ulubiony przedmiot (zabawkę, kocyk, słuchawki, poduszkę sensoryczną), pozwól mu go trzymać. Znajomy przedmiot daje poczucie bezpieczeństwa i pomaga w samoregulacji.
• Nie zmuszaj do kontaktu. Jeśli dziecko nie chce mówić, nie chce być dotykane, nie chce patrzeć – nie zmuszaj. Daj dziecku przestrzeń i czas.
• Używaj technik uziemiających (grounding). Jeśli dziecko jest w panice, możesz użyć technik uziemiających: „Poczuj stopy na podłodze", „Dotknij koca", „Poczuj zapach powietrza". Te techniki pomagają dziecku wrócić do rzeczywistości i skupić się na bodźcach, które są bezpieczne.
• Oddychaj razem z dzieckiem. Jeśli dziecko jest w stanie współpracować, możesz oddychać razem z nim: „Wdech... wydech... wdech... wydech...". Spokojny, powolny oddech dorosłego pomaga dziecku uspokoić się.
• Nie karz dziecka za reakcje sensoryczne. Dziecko z zaburzeniami sensorycznymi nie kontroluje swoich reakcji na bodźce. Karanie za krzyk, płacz, agresję, wycofanie jest nieskuteczne i niesprawiedliwe. Zamiast karać, zabezpiecz dziecko i otoczenie, minimalizuj bodźce, daj dziecku czas.

6.6.2.6. Współpraca z rodzicami i opiekunami – znajomość indywidualnych potrzeb

• Diagnozę dziecka – rodzaj niepełnosprawności, stopień nasilenia, współwystępujące schorzenia.
• Sposób komunikacji dziecka – czy dziecko mówi, czy używa komunikacji alternatywnej (piktogramy, gesty, urządzenia elektroniczne), jak wyraża ból, lęk, dyskomfort.
• Indywidualne potrzeby dziecka – nadwrażliwość sensoryczna, preferencje dotyczące dotyku, światła, dźwięku, smaku, zapachu.
• Przyjmowane leki – nazwa, dawkowanie, możliwe interakcje, przeciwwskazania.
• Sprzęt pomocniczy – wózek, proteza, aparat słuchowy, okulary, komunikator.
• Plan postępowania w sytuacji nagłej – napad padaczkowy, duszność, hipoglikemia, reakcja alergiczna, zatrzymanie krążenia.
• Dane kontaktowe rodziców, lekarza prowadzącego, specjalistów.
• Ograniczenia i przeciwwskazania – uczulenie na lateks, zakaz stosowania określonych leków, niestabilność kręgosłupa szyjnego.
• Preferencje dziecka dotyczące komunikacji, pozycjonowania, przenoszenia.

• Informuj rodziców jak najszybciej. W sytuacji urazu, nagłego zachorowania, wezwania pogotowia – poinformuj rodziców natychmiast, telefonicznie. Nie czekaj na zakończenie akcji ratunkowej, nie czekaj na przyjazd pogotowia, nie czekaj na decyzję lekarza.
• Mów konkretnie, spokojnie, rzeczowo. Rodzice w sytuacji kryzysowej są przestraszeni, zdezorientowani, pełni obaw. Mów spokojnym tonem, konkretnymi informacjami: „Kasia upadła na boisku. Opatrzyłam ranę na kolanie. Wezwałam pogotowie. Kasia jest przytomna, spokojna. Proszę przyjechać do szkoły".
• Nie minimalizuj, nie wyolbrzymiaj. Nie mów „Nic się nie stało", jeśli stało się coś poważnego. Nie mów „To jest bardzo poważne", jeśli sytuacja jest pod kontrolą. Mów prawdę, spokojnie, rzeczowo.
• Daj rodzicom możliwość zadawania pytań. Rodzice mogą mieć pytania, obawy, wątpliwości. Daj im czas na zadanie pytań, odpowiedz cierpliwie, spokojnie.
• Szanuj emocje rodziców. Rodzice mogą reagować lękiem, złością, płaczem, agresją. Nie karz ich za emocje, nie zawstydzaj, nie ignoruj. Bądź cierpliwa, empatyczna, spokojna.

• Pytaj rodziców o specyfikę dziecka. Jeśli dziecko jest nowe w szkole, jeśli nie masz indywidualnego planu opieki, jeśli nie znasz specyfiki dziecka – zapytaj rodziców. Rodzice wiedzą najlepiej, jak komunikować się z dzieckiem, co je uspokaja, co przeraża, jak reaguje na ból.
• Konsultuj z rodzicami decyzje dotyczące opieki. W sytuacji, która nie jest bezpośrednio zagrożeniem życia, konsultuj z rodzicami decyzje dotyczące podania leku, zmiany pozycji, przeniesienia dziecka, wezwania pogotowia.
• Nie ignoruj wiedzy rodziców. Rodzice dziecka z niepełnosprawnością intelektualną lub rozwojową często mają ogromną wiedzę na temat choroby, leczenia, potrzeb dziecka. Ich wiedza jest cennym źródłem informacji dla higienistki. Nie traktuj rodziców jako „przeszkody", nie ignoruj ich opinii, nie kwestionuj ich wiedzy.
• Nie oceniaj rodziców. Rodzice dziecka z niepełnosprawnością mogą być zmęczeni, zestresowani, pełni obaw, nadopiekuńczy, roszczeniowi. Higienistka powinna traktować ich z empatią, zrozumieniem, szacunkiem. Nie oceniaj, nie krytykuj, nie zawstydzaj.

• specyfiki niepełnosprawności intelektualnych i rozwojowych uczniów,
• indywidualnych planów opieki,
• technik komunikacji z dziećmi z niepełnosprawnościami intelektualnymi i rozwojowymi,
• udzielania pierwszej pomocy dzieciom z niepełnosprawnościami intelektualnymi i rozwojowymi,
• rozpoznawania objawów alarmowych (napad padaczkowy, duszność, hipoglikemia, reakcja alergiczna),
• postępowania w sytuacji kryzysowej,
• współpracy z rodzicami.

• na początku roku szkolnego,
• przed przyjęciem nowego ucznia z niepełnosprawnością intelektualną lub rozwojową,
• w przypadku zmiany stanu zdrowia ucznia,
• w przypadku zmiany planu opieki,
• co najmniej raz w roku jako szkolenie przypominające.

• Po każdym zdarzeniu medycznym – analiza postępowania, wnioski, rekomendacje.
• Co najmniej raz w roku – przegląd planów opieki, aktualizacja, szkolenia.
• Na wniosek rodziców, lekarza, higienistki, nauczyciela.
• W oparciu o aktualne wytyczne medyczne – ERC, PTP, standardy opieki nad dziećmi z niepełnosprawnościami.

• Czy plan opieki jest aktualny, kompletny, zrozumiały?
• Czy personel jest przeszkolony, kompetentny, przygotowany?
• Czy sprzęt jest dostępny, sprawny, kompletny?
• Czy leki są dostępne, aktualne, prawidłowo przechowywane?
• Czy procedury są skuteczne, bezpieczne, dostosowane do potrzeb dziecka?
• Czy rodzice są poinformowani, zaangażowani, zadowoleni z opieki?
• Czy dziecko jest bezpieczne, zaopiekowane, traktowane z godnością i szacunkiem?

3. 6.6.3. Pierwsza pomoc u dzieci z chorobami przewlekłymi

6.6.3.1. Cukrzyca typu 1 – hipoglikemia, hiperglikemia, kwasica, plan ratunkowy

• podania insuliny (wstrzyknięcie lub pompa insulinowa),
• pomiaru glikemii (glukometrem lub systemem ciągłego monitorowania glikemii – CGM),
• podania glukozy w przypadku hipoglikemii,
• podania glukagonu w przypadku ciężkiej hipoglikemii z utratą przytomności,
• dostępu do wody i toalety,
• możliwości zjedzenia posiłku o określonej porze,
• monitorowania stanu zdrowia podczas wysiłku fizycznego,
• wsparcia psychologicznego.

• podania zbyt dużej dawki insuliny,
• pominięcia lub opóźnienia posiłku,
• nadmiernego wysiłku fizycznego,
• stresu, infekcji, wymiotów,
• interakcji z innymi lekami.

• Objawy adrenergiczne (wczesne): drżenie rąk, pocenie się, bladość, tachykardia, niepokój, głód, drażliwość.
• Objawy neuroglikopeniczne (późne): ból głowy, trudności z koncentracją, zaburzenia widzenia, dezorientacja, senność, zaburzenia mowy, ataksja, drgawki, utrata przytomności.

• Hipoglikemia łagodna (dziecko przytomne, zdolne do połykania):
  1. Podaj 15–20 g szybko wchłanialnych węglowodanów: 3–4 tabletki glukozy, 150 ml soku owocowego, 150 ml napoju słodzonego (nie dietetycznego), łyżkę cukru lub miodu.
  2. Odczekaj 15 minut.
  3. Zmierz glikemię. Jeśli nadal poniżej 70 mg/dl – powtórz podanie węglowodanów.
  4. Po ustąpieniu objawów i normalizacji glikemii – podaj posiłek lub przekąskę zawierającą węglowodany złożone (kanapka, herbatniki, owoc), aby zapobiec nawrotowi hipoglikemii.
  5. Poinformuj rodziców o zdarzeniu.
• Hipoglikemia ciężka (dziecko nieprzytomne, drgawki, niezdolne do połykania):
  1. Nie podawaj niczego doustnie – ryzyko zachłyśnięcia.
  2. Ułóż dziecko w pozycji bocznej bezpiecznej.
  3. Podaj glukagon zgodnie z indywidualnym planem opieki:
     • Glukagon w zastrzyku domięśniowym lub podskórnym (np. GlucaGen HypoKit, Baqsimi donosowy).
     • Dawkowanie: dzieci poniżej 25 kg – 0,5 mg; dzieci powyżej 25 kg – 1 mg.
  4. Wezwij zespół ratownictwa medycznego (999 lub 112).
  5. Monitoruj oddech, tętno, poziom świadomości.
  6. Po odzyskaniu przytomności – podaj węglowodany doustnie, jeśli dziecko jest w stanie połykać.
  7. Poinformuj rodziców.

• pominięcia lub podania zbyt małej dawki insuliny,
• spożycia zbyt dużej ilości węglowodanów,
• stresu, infekcji,
• awarii pompy insulinowej.

• Wzmożone pragnienie (polidypsja).
• Częste oddawanie moczu (poliuria).
• Suchość w ustach.
• Zmęczenie, senność.
• Ból głowy.
• Nudności, wymioty (w przypadku ketozy).
• Ból brzucha.
• Zapach acetonu z ust (w przypadku kwasicy ketonowej).

• Zmierz glikemię.
• Jeśli dziecko jest przytomne i ma dostęp do insuliny – podaj korekcyjną dawkę insuliny zgodnie z indywidualnym planem opieki.
• Podaj wodę do picia.
• Monitoruj glikemię co 30–60 minut.
• Jeśli glikemia nie spada, dziecko ma nudności, wymioty, ból brzucha, zapach acetonu z ust – podejrzewaj kwasicę ketonową i wezwij zespół ratownictwa medycznego.
• Poinformuj rodziców.

• Hiperglikemia (zwykle powyżej 250 mg/dl).
• Nudności, wymioty, ból brzucha.
• Oddech Kussmaula (głęboki, przyspieszony oddech).
• Zapach acetonu z ust.
• Odwodnienie (suche błony śluzowe, obniżone napięcie skóry, tachykardia).
• Senność, dezorientacja, zaburzenia świadomości.
• W ciężkich przypadkach – śpiączka.

• Kwasica ketonowa jest stanem bezpośredniego zagrożenia życia. Wymaga natychmiastowego wezwania zespołu ratownictwa medycznego.
• Nie podawaj insuliny samodzielnie – leczenie kwasicy ketonowej wymaga hospitalizacji, dożylnego podawania płynów, insuliny, monitorowania elektrolitów.
• Ułóż dziecko w pozycji bezpiecznej (jeśli jest nieprzytomne) lub w pozycji półsiedzącej (jeśli jest przytomne i ma duszność).
• Monitoruj oddech, tętno, poziom świadomości.
• Jeśli dziecko jest nieprzytomne i nie oddycha – rozpocznij RKO.
• Poinformuj rodziców.

• Dane dziecka: imię, nazwisko, klasa, wiek, masa ciała.
• Rozpoznanie: cukrzyca typu 1, data rozpoznania, sposób leczenia (wstrzyknięcia insuliny, pompa insulinowa).
• Leki: rodzaj insuliny, dawkowanie, godziny podawania, sposób podawania.
• Sprzęt: glukometr, paski testowe, lancety, insulina, pen do insuliny, pompa insulinowa, glukagon, tabletki glukozy.
• Plan postępowania w hipoglikemii: objawy, dawkowanie glukozy, dawkowanie glukagonu, wskazania do wezwania pogotowia.
• Plan postępowania w hiperglikemii: objawy, dawkowanie insuliny korekcyjnej, wskazania do wezwania pogotowia.
• Plan postępowania w kwasicy ketonowej: objawy, wskazania do wezwania pogotowia.
• Dane kontaktowe rodziców, lekarza prowadzącego (diabetologa), poradni diabetologicznej.
• Zgoda rodziców na podawanie leków przez higienistkę.
• Informacje o alergiach, innych chorobach, przyjmowanych lekach.

6.6.3.2. Astma – zaostrzenia, inhalatory, status astmaticus

• Astma łagodna – objawy występują sporadycznie, nie ograniczają codziennej aktywności.
• Astma umiarkowana – objawy występują kilka razy w tygodniu, mogą ograniczać aktywność.
• Astma ciężka – objawy występują codziennie, znacznie ograniczają aktywność, wymagają stałego leczenia.

• dostępu do inhalatora z lekiem rozszerzającym oskrzela (salbutamol, fenoterol),
• dostępu do inhalatora z glikokortykosteroidem (budzonid, flutikazon),
• unikania czynników wyzwalających (alergeny, dym tytoniowy, zimne powietrze, wysiłek fizyczny),
• możliwości przerwania wysiłku fizycznego w przypadku duszności,
• monitorowania stanu zdrowia podczas wysiłku fizycznego,
• wsparcia psychologicznego.

• kontakt z alergenem (pyłki, roztocza, sierść zwierząt, pleśnie),
• infekcję dróg oddechowych,
• wysiłek fizyczny,
• zimne powietrze,
• dym tytoniowy, zanieczyszczenie powietrza,
• stres, silne emocje,
• leki (np. aspiryna, niesteroidowe leki przeciwzapalne u dzieci z astmą aspirynową).

• Duszność, przyspieszony oddech.
• Kaszel (suchy lub z wydzieliną).
• Świszczący oddech (słyszalny na wydechu).
• Uczucie ucisku w klatce piersiowej.
• Trudności w mówieniu (dziecko mówi pojedynczymi słowami, nie może dokończyć zdania).
• Wciąganie mięśni międzyżebrowych, mostka, nadobojczykowych.
• Tachykardia.
• Niepokój, lęk.
• W ciężkich przypadkach – sinica, zaburzenia świadomości, wyczerpanie.

• Zaostrzenie łagodne/umiarkowane:
  1. Uspokój dziecko, ułóż w pozycji siedzącej lub półsiedzącej (nie kładź na płasko – utrudnia oddychanie).
  2. Podaj lek rozszerzający oskrzela zgodnie z indywidualnym planem opieki:
     • Salbutamol (Ventolin) lub fenoterol (Berotec) – 2–4 dawki z inhalatora z komorą inhalacyjną (spejserem).
     • Jeśli brak poprawy po 5 minutach – powtórz podanie (kolejne 2–4 dawki).
     • Maksymalnie 10 dawek salbutamolu w ciągu 1 godziny.
  3. Monitoruj oddech, tętno, saturację (jeśli dostępny pulsoksymetr).
  4. Jeśli objawy ustępują – obserwuj dziecko przez co najmniej 30 minut.
  5. Poinformuj rodziców.
• Zaostrzenie ciężkie:
  1. Podaj salbutamol – 6–10 dawek z inhalatora ze spejserem.
  2. Jeśli dziecko ma zalecony glikokortykosteroid doustny (np. prednizon, deksametazon) – podaj zgodnie z indywidualnym planem opieki.
  3. Wezwij zespół ratownictwa medycznego (999 lub 112).
  4. Ułóż dziecko w pozycji siedzącej lub półsiedzącej.
  5. Monitoruj oddech, tętno, saturację, poziom świadomości.
  6. Jeśli dziecko traci przytomność, nie oddycha – rozpocznij RKO.
  7. Poinformuj rodziców.

• Duszność nieustępująca mimo podania salbutamolu.
• Trudności w mówieniu – dziecko nie jest w stanie powiedzieć pełnego zdania.
• Wyczerpanie, senność, zaburzenia świadomości.
• Sinica.
• „Cicha klatka piersiowa" – brak słyszalnych świstów (oznacza krytyczne zwężenie dróg oddechowych, bardzo zły objaw rokowniczy).
• Tachykardia powyżej 120/min.
• Saturacja poniżej 92%.

• Status astmaticus jest stanem bezpośredniego zagrożenia życia. Wymaga natychmiastowego wezwania zespołu ratownictwa medycznego.
• Podaj salbutamol – 10 dawek z inhalatora ze spejserem, powtarzaj co 10 minut do czasu przybycia pogotowia.
• Jeśli dziecko ma zalecony glikokortykosteroid doustny – podaj.
• Ułóż dziecko w pozycji siedzącej lub półsiedzącej.
• Monitoruj oddech, tętno, saturację, poziom świadomości.
• Jeśli dziecko traci przytomność, nie oddycha – rozpocznij RKO.
• Poinformuj rodziców.

• Dane dziecka: imię, nazwisko, klasa, wiek.
• Rozpoznanie: astma, stopień nasilenia, czynniki wyzwalające.
• Leki: rodzaj inhalatora, dawkowanie, sposób podawania, leki doraźne i stałe.
• Sprzęt: inhalator, spejser, leki.
• Plan postępowania w zaostrzeniu: objawy, dawkowanie leków, wskazania do wezwania pogotowia.
• Plan postępowania w status astmaticus: objawy, dawkowanie leków, wskazania do wezwania pogotowia.
• Ograniczenia w aktywności fizycznej (jeśli dotyczą).
• Dane kontaktowe rodziców, lekarza prowadzącego (pulmonologa, alergologa), poradni.
• Zgoda rodziców na podawanie leków przez higienistkę.
• Informacje o alergiach, innych chorobach, przyjmowanych lekach.

6.6.3.3. Padaczka – napady, status epilepticus, bezpieczeństwo

• Napady ogniskowe (częściowe) – dotyczą jednej okolicy mózgu. Mogą być proste (bez zaburzeń świadomości) lub złożone (z zaburzeniami świadomości).
• Napady uogólnione – obejmują oba obszary mózgu. Mogą być toniczno-kloniczne, nieświadomości (absence), miokloniczne, atoniczne, toniczne.
• Napady nieklasyfikowane – nie można ich jednoznacznie zaklasyfikować.

• przyjmowania leków przeciwpadaczkowych,
• monitorowania stanu zdrowia,
• zabezpieczenia w przypadku napadu,
• wsparcia psychologicznego,
• dostosowania aktywności fizycznej,
• unikania czynników wyzwalających (stres, brak snu, migoczące światło, alkohol).

• Nagła utrata przytomności.
• Faza toniczna – napięcie całego ciała, wygięcie w łuk, bezdech, sinica.
• Faza kloniczna – rytmiczne drgania kończyn i tułowia, ślinotok, możliwe przygryzienie języka, mimowolne oddanie moczu.
• Faza poreiktyczna – senność, dezorientacja, ból głowy, ból mięśni, niepamięć napadu.

• Nie wkładaj niczego do ust dziecka. Nie próbuj otwierać ust siłą, nie wkładaj palców, łyżki, patyczka. Ryzyko uszkodzenia zębów, złamania żuchwy, zachłyśnięcia.
• Nie przytrzymuj dziecka siłą. Nie próbuj powstrzymywać drgawek. Mogą spowodować uraz.
• Zabezpiecz dziecko przed urazem. Usuń niebezpieczne przedmioty z otoczenia, podłóż coś miękkiego pod głowę (kurtka, plecak, koc).
• Ułóż dziecko na boku. Po ustąpieniu drgawek ułóż dziecko w pozycji bocznej bezpiecznej, aby zapobiec zachłyśnięciu śliną, wymiocinami.
• Nie podawaj niczego doustnie. Dopóki dziecko nie odzyska pełnej świadomości, nie podawaj leków, wody, jedzenia.
• Monitoruj czas trwania napadu. Zwróć uwagę na godzinę rozpoczęcia i zakończenia napadu.
• Obserwuj charakter napadu. Zwróć uwagę, czy napad dotyczy jednej strony ciała, czy obu, czy dziecko ma otwarte oczy, czy sinieje, czy ma drgawki. Informacje te są ważne dla lekarza.
• Po napadzie bądź z dzieckiem. Dziecko może być zdezorientowane, przestraszone, senne. Mów spokojnie, uspokajaj, nie zostawiaj samego.

• Napad trwa dłużej niż 5 minut.
• Napady następują jeden po drugim, bez odzyskania świadomości między nimi.
• Dziecko ma pierwszy napad w życiu.
• Dziecko ma uraz głowy lub inny uraz w trakcie napadu.
• Dziecko nie odzyskuje świadomości po napadzie.
• Dziecko ma trudności z oddychaniem po napadzie.
• Dziecko jest w ciąży (w przypadku starszych uczennic).

• Wezwij zespół ratownictwa medycznego (999 lub 112).
• Zabezpiecz dziecko przed urazem.
• Ułóż dziecko w pozycji bocznej bezpiecznej.
• Podaj lek doraźny zgodnie z indywidualnym planem opieki:
  • Diazepam w mikrowlewkach doodbytniczych (Stesolid) – 0,5 mg/kg masy ciała.
  • Midazolam donosowy lub domięśniowy – 0,2 mg/kg masy ciała.
• Monitoruj oddech, tętno, poziom świadomości.
• Jeśli dziecko nie oddycha – rozpocznij RKO.
• Poinformuj rodziców.

• Higienistka powinna znać rodzaj padaczki dziecka, przyjmowane leki, czynniki wyzwalające, plan postępowania w przypadku napadu.
• Nauczyciele i personel szkoły powinni być przeszkoleni w rozpoznawaniu napadów i udzielaniu pierwszej pomocy.
• Dziecko powinno mieć dostęp do leków doraźnych (diazepam, midazolam) w gabinecie higienistki.
• Dziecko nie powinno być dyskryminowane z powodu padaczki. Nie powinno być wykluczane z zajęć, wycieczek, aktywności fizycznej, chyba że istnieją konkretne przeciwwskazania medyczne.
• Dziecko powinno mieć możliwość odpoczynku po napadzie, skorzystania z toalety, napicia się wody.
• Dziecko powinno być traktowane z godnością, szacunkiem, bez stygmatyzacji.

6.6.3.4. Alergie ciężkie – anafilaksja, autoinpektor, plan działania

• Pokarmy: orzeszki ziemne, orzechy drzewne, mleko, jaja, ryby, owoce morza, soja, pszenica.
• Leki: antybiotyki (penicylina, cefalosporyny), niesteroidowe leki przeciwzapalne, leki znieczulające.
• Jad owadów: pszczoły, osy, szerszenie.
• Lateks.
• Inne: wysiłek fizyczny, zimno, idiopatyczne.

• unikania kontaktu z alergenem,
• dostępu do adrenaliny w autoinpektorze (EpiPen, Jext, Anapen),
• dostępu do leków przeciwhistaminowych,
• monitorowania stanu zdrowia,
• wsparcia psychologicznego,
• indywidualnego planu działania.

• Skóra: pokrzywka, obrzęk naczynioruchowy (obrzęk warg, języka, powiek, twarzy), zaczerwienienie, świąd.
• Układ oddechowy: duszność, świst krtaniowy, kaszel, chrypka, obrzęk krtani, skurcz oskrzeli.
• Układ krążenia: tachykardia, hipotensja, omdlenie, wstrząs.
• Układ pokarmowy: nudności, wymioty, ból brzucha, biegunka.
• Układ nerwowy: niepokój, lęk, dezorientacja, utrata przytomności.

• Podaj adrenalinę natychmiast. Nie czekaj na pogotowie. Nie czekaj na poprawę. Nie czekaj na decyzję lekarza. Adrenalina jest jedynym lekiem ratującym życie w anafilaksji.
  • Autoinpektor z adrenaliną (EpiPen, Jext, Anapen):
    • Dzieci 15–30 kg – 0,15 mg adrenaliny.
    • Dzieci powyżej 30 kg – 0,3 mg adrenaliny.
    • Podanie domięśniowe w przednio-boczną powierzchnię uda.
    • Wstrząśnij autoinpektor, przyłóż do uda, wciśnij do kliknięcia, przytrzymaj 3 sekundy.
  • Jeśli brak poprawy po 5 minutach – podaj drugą dawkę adrenaliny.
• Wezwij zespół ratownictwa medycznego (999 lub 112). Anafilaksja wymaga hospitalizacji, obserwacji, podania leków. Nawet jeśli objawy ustąpią po adrenalinie, dziecko musi być przewiezione do szpitala.
• Ułóż dziecko w odpowiedniej pozycji:
  • Jeśli dziecko ma duszność – pozycja siedząca lub półsiedząca.
  • Jeśli dziecko jest nieprzytomne – pozycja boczna bezpieczna.
  • Jeśli dziecko ma objawy wstrząsu (hipotensja, tachykardia, bladość) – pozycja leżąca z uniesionymi nogami.
  • Jeśli dziecko nie oddycha – rozpocznij RKO.
• Podaj leki przeciwhistaminowe (jeśli dziecko jest przytomne i zdolne do połykania) – np. cetyryzyna, loratadyna. Leki przeciwhistaminowe nie zastępują adrenaliny, są leczeniem wspomagającym.
• Podaj salbutamol (jeśli dziecko ma skurcz oskrzeli i ma zalecony inhalator) – 2–4 dawki z inhalatora ze spejserem.
• Monitoruj oddech, tętno, ciśnienie, saturację, poziom świadomości.
• Poinformuj rodziców.

• Dane dziecka: imię, nazwisko, klasa, wiek, masa ciała.
• Rozpoznanie: alergia ciężka, alergen, poprzednie reakcje anafilaktyczne.
• Leki: adrenalina w autoinpektorze (nazwa, dawkowanie, data ważności), leki przeciwhistaminowe, salbutamol.
• Sprzęt: autoinpektor z adrenaliną, inhalator z salbutamolem, spejser.
• Plan postępowania w anafilaksji: objawy, dawkowanie adrenaliny, wskazania do wezwania pogotowia.
• Ograniczenia dietetyczne (jeśli alergia pokarmowa).
• Dane kontaktowe rodziców, lekarza prowadzącego (alergologa), poradni alergologicznej.
• Zgoda rodziców na podawanie leków przez higienistkę.
• Informacje o innych alergiach, chorobach, przyjmowanych lekach.

6.6.3.5. Choroby serca – wady wrodzone, zaburzenia rytmu, ograniczenia

• Ubytek przegrody międzykomorowej (VSD) – otwór w przegrodzie między komorami serca.
• Ubytek przegrody międzyprzedsionkowej (ASD) – otwór w przegrodzie między przedsionkami serca.
• Przetrwały przewód tętniczy (PDA) – naczynie, które powinno zamknąć się po urodzeniu, pozostaje drożne.
• Tetralogia Fallota – złożona wada serca z czterema komponentami.
• Koarktacja aorty – zwężenie aorty.
• Transpozycja wielkich naczyń – zamiana miejscami aorty i tętnicy płucnej.

• Zapalenie mięśnia sercowego – najczęściej wirusowe.
• Zapalenie wsierdzia – bakteryjne, wymaga antybiotykoterapii.
• Choroba reumatyczna – powikłanie anginy paciorkowcowej.
• Zaburzenia rytmu serca – tachykardia nadkomorowa, tachykardia komorowa, zespół długiego QT, zespół Wolffa-Parkinsona-White'a.
• Kardiomiopatie – przerostowa, rozstrzeniowa, restrykcyjna.

• Zaburzeń rytmu serca – tachykardia, bradykardia, arytmia. Objawy: kołatanie serca, ból w klatce piersiowej, duszność, omdlenie, zawroty głowy. Postępowanie: uspokój dziecko, ułóż w pozycji siedzącej lub leżącej, monitoruj tętno, wezwij zespół ratownictwa medycznego, jeśli objawy nie ustępują lub dziecko traci przytomność.
• Omdlenia – dziecko z chorobą serca może omdleć w wyniku zaburzeń rytmu, spadku ciśnienia, wysiłku fizycznego. Postępowanie: ułóż dziecko w pozycji leżącej z uniesionymi nogami, monitoruj oddech i tętno, wezwij zespół ratownictwa medycznego, jeśli dziecko nie odzyskuje przytomności.
• Niewydolności serca – duszność, obrzęki, męczliwość, sinica. Postępowanie: ułóż dziecko w pozycji siedzącej lub półsiedzącej, monitoruj oddech i tętno, wezwij zespół ratownictwa medycznego.
• Zatrzymania krążenia – dziecko z chorobą serca jest bardziej narażone na nagłe zatrzymanie krążenia. Postępowanie: rozpocznij RKO zgodnie z algorytmem BLS dla dzieci, użyj AED, jeśli dostępny, wezwij zespół ratownictwa medycznego.

• intensywności wysiłku,
• czasu trwania wysiłku,
• rodzaju aktywności (np. zakaz pływania, zakaz sportów kontaktowych),
• warunków środowiskowych (np. zakaz wysiłku w upale, na dużej wysokości).

6.6.3.6. Choroby nerek – dializy, dieta, infekcje, nadciśnienie

• Zespół nerczycowy – choroba charakteryzująca się białkomoczem, obrzękami, hiperlipidemią.
• Kłębuszkowe zapalenie nerek – zapalenie kłębuszków nerkowych, najczęściej poinfekcyjne.
• Wodonercze – poszerzenie miedniczki nerkowej w wyniku przeszkody w odpływie moczu.
• Refluks pęcherzowo-moczowodowy – cofanie się moczu z pęcherza do moczowodów.
• Wrodzone wady nerek i dróg moczowych.
• Przewlekła choroba nerek – postępujące upośledzenie funkcji nerek, mogące prowadzić do schyłkowej niewydolności nerek.
• Nadciśnienie tętnicze – może być pierwotne lub wtórne do choroby nerek.

• przyjmowania leków (immunosupresyjnych, moczopędnych, hipotensyjnych),
• stosowania diety (ograniczenie soli, białka, potasu, fosforu),
• monitorowania ciśnienia tętniczego,
• monitorowania masy ciała,
• unikania infekcji,
• dializ (w przypadku schyłkowej niewydolności nerek),
• wsparcia psychologicznego.

• Obrzęki – dziecko z zespołem nerczycowym lub niewydolnością nerek może mieć obrzęki twarzy, kończyn, brzucha. W przypadku nasilenia obrzęków, duszności, bólu głowy – poinformuj rodziców, skonsultuj z lekarzem.
• Nadciśnienie tętnicze – dziecko z chorobą nerek może mieć nadciśnienie tętnicze. W przypadku bólu głowy, zawrotów głowy, zaburzeń widzenia, krwawienia z nosa – zmierz ciśnienie tętnicze, jeśli dostępne, poinformuj rodziców, wezwij zespół ratownictwa medycznego, jeśli ciśnienie jest bardzo wysokie lub dziecko ma objawy neurologiczne.
• Infekcje dróg moczowych – dziecko z chorobą nerek jest bardziej narażone na infekcje dróg moczowych. Objawy: gorączka, ból w okolicy lędźwiowej, częste oddawanie moczu, ból przy oddawaniu moczu, mętny mocz. Postępowanie: poinformuj rodziców, skonsultuj z lekarzem.
• Zaburzenia elektrolitowe – dziecko z chorobą nerek może mieć zaburzenia elektrolitowe (hiperkaliemia, hiponatremia, hiperfosfatemia). Objawy: osłabienie, nudności, wymioty, drgawki, zaburzenia rytmu serca. Postępowanie: wezwij zespół ratownictwa medycznego.

• soli (ograniczenie sodu),
• białka (ograniczenie białka w diecie),
• potasu (ograniczenie owoców, warzyw, czekolady),
• fosforu (ograniczenie nabiału, mięsa, ryb),
• płynów (ograniczenie ilości płynów).

6.6.3.7. Choroby onkologiczne – odporność, infekcje, wsparcie psychiczne

• Białaczki – najczęściej ostra białaczka limfoblastyczna (ALL).
• Chłoniaki – chłoniak Hodgkina, chłoniaki nieziarnicze.
• Nowotwory ośrodkowego układu nerwowego – glejaki, rdzeniaki.
• Neuroblastoma – nowotwór wywodzący się z tkanki nerwowej.
• Nephroblastoma (guz Wilmsa) – nowotwór nerki.
• Kostniakomięsak, mięsak Ewinga – nowotwory kości.
• Retinoblastoma – nowotwór siatkówki.

• Znać aktualny stan odporności dziecka (czy jest w trakcie chemioterapii, czy ma neutropenię).
• Wiedzieć, jakie infekcje są szczególnie niebezpieczne dla dziecka (ospa wietrzna, odra, grypa, RSV).
• Unikać kontaktu dziecka z osobami chorymi na choroby zakaźne.
• Informować rodziców i lekarza o każdym podejrzeniu infekcji.
• W przypadku gorączki powyżej 38°C u dziecka w trakcie chemioterapii – natychmiast poinformować rodziców i lekarza. Gorączka u dziecka z neutropenią jest stanem zagrożenia życia i wymaga natychmiastowej hospitalizacji.

• Gorączka – u dziecka w trakcie chemioterapii gorączka powyżej 38°C jest stanem zagrożenia życia. Wezwij zespół ratownictwa medycznego lub poinformuj rodziców o konieczności natychmiastowej hospitalizacji.
• Krwawienie – dziecko z małopłytkowością (obniżoną liczbą płytek krwi) jest narażone na krwawienia. W przypadku krwawienia z nosa, dziąseł, przewodu pokarmowego, skóry – uciskaj miejsce krwawienia, wezwij zespół ratownictwa medycznego.
• Anemia – dziecko z niedokrwistością może mieć bladość, zmęczenie, duszność, tachykardię. W przypadku nasilenia objawów – poinformuj rodziców, skonsultuj z lekarzem.
• Ból – dziecko z chorobą onkologiczną może odczuwać ból (związany z chorobą, leczeniem, zabiegami). Higienistka powinna wiedzieć, jakie leki przeciwbólowe dziecko przyjmuje, jakie ma ograniczenia, jakie są zalecenia lekarza. Nie powinna podawać leków przeciwbólowych bez zlecenia lekarza, chyba że są one ujęte w indywidualnym planie opieki.

• Traktować dziecko z godnością, szacunkiem, empatią.
• Nie unikać dziecka, nie traktować go jak „chorego", „innego", „gorszego".
• Dawać dziecku poczucie normalności – możliwość uczestniczenia w zajęciach, zabawie, kontaktach z rówieśnikami.
• Słuchać dziecka, jeśli chce mówić o chorobie, lękach, obawach.
• Nie składać obietnic bez pokrycia („Na pewno wyzdrowiejesz").
• Wspierać rodziców, informować ich o stanie dziecka, konsultować decyzje dotyczące opieki.
• Kierować dziecko i rodziców do psychologa, pedagoga, duszpasterza, jeśli potrzebują wsparcia.
• Modlić się za dziecko i rodzinę, jeśli jest taka możliwość i wola.

6.6.3.8. Indywidualne plany opieki – współpraca z rodzicami, lekarzem, dostępność leków

• diagnozę dziecka, rodzaj choroby, stopień nasilenia,
• indywidualne potrzeby dziecka w zakresie opieki medycznej,
• przyjmowane leki, dawkowanie, możliwe interakcje, przeciwwskazania,
• sprzęt medyczny, którego dziecko używa (glukometr, inhalator, autoinpektor z adrenaliną, pompa insulinowa, cewnik, dializator),
• plan postępowania w sytuacji nagłej (hipoglikemia, zaostrzenie astmy, napad padaczkowy, anafilaksja, zaburzenia rytmu serca),
• dane kontaktowe rodziców, lekarza prowadzącego, specjalistów,
• ograniczenia i przeciwwskazania (dieta, aktywność fizyczna, leki),
• preferencje dziecka dotyczące komunikacji, pozycjonowania, przenoszenia,
• zgodę rodziców na podawanie leków przez higienistkę.

• Na początku roku szkolnego – przed rozpoczęciem zajęć, aby higienistka, nauczyciele, personel szkoły mieli czas na zapoznanie się z potrzebami dziecka.
• We współpracy z rodzicami – rodzice znają dziecko najlepiej, wiedzą, jakie są jego potrzeby, ograniczenia, preferencje. Ich wiedza jest niezbędna do opracowania skutecznego planu opieki.
• We współpracy z lekarzem prowadzącym – lekarz dostarcza informacji o diagnozie, leczeniu, ograniczeniach, zaleceniach. Higienistka może poprosić rodziców o dostarczenie zaświadczenia lekarskiego, planu leczenia, listy leków.
• We współpracy z dzieckiem – jeśli dziecko jest w stanie wyrazić swoje potrzeby, preferencje, obawy – należy je uwzględnić. Dziecko ma prawo uczestniczyć w podejmowaniu decyzji dotyczących jego opieki.
• We współpracy z nauczycielami – nauczyciele powinni znać plan opieki, wiedzieć, jak postępować w sytuacji nagłej, jak komunikować się z dzieckiem, jak dostosować zajęcia do jego potrzeb.

• Informuj rodziców o każdym zdarzeniu medycznym – urazie, nagłym zachorowaniu, wezwaniu pogotowia, podaniu leku. Rodzice mają prawo wiedzieć, co się dzieje z ich dzieckiem.
• Konsultuj z rodzicami decyzje dotyczące opieki – podanie leku, zmiana dawkowania, wezwanie pogotowia. W sytuacji zagrożenia życia higienistka działa samodzielnie, ale powinna poinformować rodziców tak szybko, jak to możliwe.
• Szanuj wiedzę i doświadczenie rodziców. Rodzice dziecka z chorobą przewlekłą często mają ogromną wiedzę na temat choroby, leczenia, potrzeb dziecka. Ich wiedza jest cennym źródłem informacji dla higienistki.
• Nie oceniaj rodziców. Rodzice dziecka z chorobą przewlekłą mogą być zmęczeni, zestresowani, pełni obaw. Higienistka powinna traktować ich z empatią, zrozumieniem, szacunkiem.
• Chroń prywatność dziecka i rodziny. Informacje o stanie zdrowia dziecka, jego chorobie, leczeniu są objęte tajemnicą zawodową. Nie wolno ich ujawniać osobom nieupoważnionym (innym uczniom, rodzicom innych dzieci, mediom).

• W razie wątpliwości dotyczących leczenia, dawkowania, przeciwwskazań.
• W przypadku zmiany stanu zdrowia dziecka.
• W przypadku wystąpienia powikłań, zaostrzeń, stanów nagłych.
• W celu aktualizacji indywidualnego planu opieki.

• Leki doraźne – adrenalina w autoinpektorze, glukagon, salbutamol, diazepam, midazolam – powinny być dostępne w gabinecie higienistki, w sali lekcyjnej dziecka (jeśli rodzice wyrażają zgodę), w stołówce, na boisku, na wycieczkach.
• Leki stałe – insulina, leki przeciwpadaczkowe, leki kardiologiczne – powinny być przechowywane w gabinecie higienistki, w lodówce (jeśli wymagają przechowywania w temperaturze 2–8°C) lub w temperaturze pokojowej.
• Sprzęt medyczny – glukometr, paski testowe, lancety, inhalator, spejser, autoinpektor z adrenaliną, pompa insulinowa – powinny być dostępne w gabinecie higienistki.
• Dokumentacja – indywidualny plan opieki, lista leków, zgody rodziców, zaświadczenia lekarskie – powinny być dostępne w gabinecie higienistki, zabezpieczone przed dostępem osób nieupoważnionych.

• specyfiki chorób przewlekłych uczniów,
• indywidualnych planów opieki,
• rozpoznawania stanów nagłych (hipoglikemia, zaostrzenie astmy, napad padaczkowy, anafilaksja),
• udzielania pierwszej pomocy dzieciom z chorobami przewlekłymi,
• podawania leków doraźnych (adrenalina, glukagon, salbutamol, diazepam),
• obsługi sprzętu medycznego (glukometr, inhalator, autoinpektor z adrenaliną),
• postępowania w sytuacji kryzysowej,
• współpracy z rodzicami i lekarzem.

• na początku roku szkolnego,
• przed przyjęciem nowego ucznia z chorobą przewlekłą,
• w przypadku zmiany stanu zdrowia ucznia,
• w przypadku zmiany planu opieki,
• co najmniej raz w roku jako szkolenie przypominające.

• Po każdym zdarzeniu medycznym – analiza postępowania, wnioski, rekomendacje.
• Co najmniej raz w roku – przegląd planów opieki, aktualizacja, szkolenia.
• Na wniosek rodziców, lekarza, higienistki, nauczyciela.
• W oparciu o aktualne wytyczne medyczne – ERC, PTP, PTD, PTChP, standardy opieki nad dziećmi z chorobami przewlekłymi.

• Czy plan opieki jest aktualny, kompletny, zrozumiały?
• Czy personel jest przeszkolony, kompetentny, przygotowany?
• Czy leki i sprzęt są dostępne, sprawne, aktualne?
• Czy procedury są skuteczne, bezpieczne, dostosowane do potrzeb dziecka?
• Czy rodzice są poinformowani, zaangażowani, zadowoleni z opieki?
• Czy dziecko jest bezpieczne, zaopiekowane, traktowane z godnością i szacunkiem?