Cel i zasady badania

Ocena zakresu ruchu (ROM) i testy funkcjonalne są narzędziem systematycznej selekcji, dokumentacji i monitoringu zmian w schorzeniach stawowych. Ich zadaniem jest: ustalenie mechanicznej przyczyny dolegliwości, ocena stopnia ograniczenia i osłabienia, wykrycie niestabilności lub dysfunkcji oraz sformułowanie planu terapeutycznego i kryteriów eskalacji opieki. Każde badanie powinno być:

• porównawcze (badanie obu stron),

• standaryzowane (pozycja pacjenta, stabilizacja, narzędzia pomiarowe),

• dokumentowane (wartości kątowe, ból przy ruchu, charakter end-feel),

• powtarzalne (te same techniki przy kolejnych wizytach).

Zasady wykonania: najpierw aktywny ROM (pacjent wykonuje), potem bierny ROM (badacz wykonuje), następnie testy funkcjonalne i prowokacyjne. Notujemy zakresy kątowe (goniometr lub inklinometr), obecność bolesności w ruchu, niestabilności, trzasków, ograniczeń końcowych i asymetrię.

---

A. Bark — ocena ROM i testy funkcjonalne

Pomiar i norma orientacyjna

• Zgięcie (flexion) czynne: 0–160–180°

• Odwiedzenie (abduction) czynne: 0–150–180°

• Rotacja zewnętrzna (przy odwiedzeniu 90° lub przy przyłożonym do boku): ~0–80–90°

• Rotacja wewnętrzna (mierzona np. do kręgosłupa, poziom łopatek): ruch do wysokości Th7–L1 w zależności od osoby

Procedura

1. Pacjent siedzi lub stoi prosto. Stabilizujemy łopatkę ręką drugą (jeśli konieczne).

2. Mierzymy aktywny ROM — pacjent wykonuje ruch maksymalny. Notujemy ból, ograniczenie i kompensacje (np. unoszenie tułowia).

3. Bierny ROM — terapeuta stabilizuje łopatkę i wykonuje ruch w stawie ramiennym, ocenia end-feel (twardy, elastyczny, bolesny).

4. Testy prowokacyjne:

   • test Neera / pozycyjny impingement (bark w zgięciu do końca z aktywną rotacją wewnętrzną) — reprodukcja bólu → podejrzenie konfliktu podbarkowego;

   • test Hawkinsa (zgięcie 90° w stawie łokciowym i rotacja wewnętrzna) — prowokuje ból w impingement;

   • test siły stożka rotatorów (test „empty can”/Jobe) — osłabienie lub ból wskazują na dysfunkcję stożka rotatorów;

   • test „drop arm” — ocenia istotne uszkodzenie stożka rotatorów (pacjent nie utrzymuje ramienia przy opuszczaniu z 90° odwiedzenia).

Dodatkowe oceny funkcjonalne

• ocena zakresu podczas czynności (ubieranie, czesanie, sięganie do półki),

• ocena siły w izometrii (odwodzenie, zginanie, rotacje) w 0–5 skali MRC.

Co zapisać w dokumentacji

wartości ROM (aktywny / bierny), testy pozytywne/negatywne, poziom bólu (np. 0–10) w ruchu, obserwowane kompensacje.

---

B. Łokieć — ocena ROM i testy funkcjonalne

Pomiar i norma orientacyjna

• Zgięcie (flexion): do ≈140–150°

• Wyprost (extension): 0° (pełne wyprostowanie) — nadmierne wyprosty notujemy jako hyperextension

• Supinacja/pronacja przedramienia: ~0–80–90° każdy kierunek

Procedura

1. Pacjent siedzi z ramieniem przy tułowiu, łokieć w 90° do pomiaru pronacji/supinacji oraz z wyprostowanym ramieniem do pomiaru zgięcia/wyprostu.

2. Aktywny ROM: prośba o maksymalne wykonanie ruchu; notujemy blokady, trzaski, ból przy określonych kątach.

3. Bierny ROM: wykonywany przez terapeuty przy stabilizacji ramienia; oceniamy opór i charakter end-feel.

4. Testy prowokacyjne:

   • test Cozena (provocation test dla epicondylitis lateralnego) — izometryczne prostowanie nadgarstka przeciw oporowi; ból przy nadkłykciu bocznym → podejrzenie epitrochleitis lateralnego;

   • test Millsa — pasywne zgięcie nadgarstka i prostowanie łokcia; bolesność wskazuje na zapalenie przyczepu;

   • test oporu dla zginaczy przy epicondylitis medialnym;

   • test Tinela przy rowku nerwu łokciowego (przykucie uderzeniowe) — ocena ucisku nerwu;

   • test stabilności bocznej (valgus/varus stress) — ocena więzadeł pobocznych.

Dodatkowe oceny funkcjonalne

• testy chwytu (dynamometr) i siły chwytu palcami,

• ocena precyzyjnych czynności – zawiązywanie butów, podnoszenie naczyń.

Kryteria alarmowe

• nagłe ograniczenie ruchomości z towarzyszącym obrzękiem i gorączką → kierować na pilną diagnostykę;

• objawy neurologiczne (drętwienia promieniujące) wymagają konsultacji neurologicznej.

---

C. Kolano — ocena ROM i testy funkcjonalne

Pomiar i norma orientacyjna

• Wyprost: 0° (pełny wyprost) — nadmierny wyprost może występować

• Zgięcie: około 120–135° (aktywnie u zdrowej osoby)

Procedura

1. Pacjent leży na plecach do pomiaru biernego/aktywnego wyprostu i zgięcia; do testów niestabilności pacjent leży półsiedząco lub leży zgięty w kolanie.

2. Aktywny ROM: prośba o maksymalne zgięcie i wyprost, notujemy ból, krepitacje, ograniczenia.

3. Bierny ROM: terapeuta wykonuje ruch przy stabilizacji uda/podudzia; ocenia end-feel (np. twardy przy przykurczu, miękki przy wysięku).

4. Testy prowokacyjne i funkcjonalne:

   • Lachman (test przesunięcia przedniego kości piszczelowej względem udowej) — wrażliwy dla uszkodzenia więzadła krzyżowego przedniego (ACL); porównanie do strony zdrowej;

   • test szuflady (anterior/posterior drawer) — ocena ACL/PCL;

   • test valgus/varus w 0° i 30° — ocena więzadeł pobocznych;

   • test McMurraya — eksploracja łąkotek (bolesne trzaski przy rotacji i zginaniu/ prostowaniu);

   • test Apleya (kompresja/rotacja w pozycji leżącej na brzuchu) — rozróżnienie problemów łąkotkowych vs przyczepowych;

   • test patellofemoralny (pushing patella, grind test) — ocena bólu rzepkowo-udowego;

   • testu dynamiczne: single-leg squat, step-down, hop test — ocena funkcji w warunkach obciążeniowych.

Obserwacja i dodatkowe elementy badania

• ocena osi kończyny (valgus/varus), obrzęk (septyczny vs mechaniczny), zaczerwienienie, zanik mięśniowy czworogłowego uda, chód (kulejący, ograniczenie zgięcia w fazie kroku).

• pomiar obwodów mięśni dla monitoringu zaniku (np. 10 cm powyżej rzepki).

Dokumentacja i progi decyzji

• różnica PROM/AROM > 10–15° vs strona przeciwna — istotne ograniczenie funkcji;

• dodatnie testy Lachmana/Drawer lub duża niestabilność → rozważyć obrazowanie (MRI) i konsultację ortopedyczną.

---

Dokumentacja wyników i przykładowy protokół zapisu

Dla każdej wizyty zapisujemy: data, staw, aktywny ROM (kąt), bierny ROM (kąt), testy prowokacyjne (nazwa — wynik +/−), poziom bólu przy ruchu (0–10), obserwacje (obrzęk, zanik, kompensacje), wnioski terapeutyczne (np. „wskazanie do dawkowanego bańkowania powięziowego i pracy nad rotatorami” lub „konieczność skierowania na MRI — podejrzenie uszkodzenia ACL”).

---

Kryteria wymagające skierowania poza terapię manualną

• podejrzenie pełnego rozerwania struktur wewnątrzstawowych (silna niestabilność, dodatnie testy specjalistyczne),

• wysięk stawowy o ostrym początku z objawami systemowymi,

• objawy neurologiczne sugerujące znaczące uciski korzeniowe,

• brak poprawy po ustalonym, udokumentowanym cyklu rehabilitacyjnym (zazwyczaj 4–6 sesji, zależnie od schorzenia).

---

Krótki przykład kliniczny

Pacjentka lat 32 zgłasza ból przedniej części kolana nasilający się przy schodzeniu ze schodów. Aktywny ROM: zgięcie 0–130°, wyprost 0°; bierny podobny. Test patellofemoralny (compress/grind) — reprodukcja bólu. Single-leg squat — ból przy 30° zgięcia i przyśrodkowa kompensacja kolana (valgizujący wzorzec). Wniosek: dominujący komponent rzepkowo-udowy i dysbalans mięśniowy; wskazane: program ćwiczeń wzmacniających mięsień czworogłowy, korekcja patternu ruchowego, uzupełniająco terapia bańkami skierowana na obniżenie napięcia pasma biodrowo-piszczelowego i poprawę ślizgu powięzi.

---

Krótkie ćwiczenie praktyczne dla kursantów (20 minut)

1. W parach: wybierzcie staw (bark/łokieć/kolano). (1 min)

2. Zmierzcie aktywny i bierny ROM przy użyciu goniometru — zapiszcie wartości i obserwacje (7 min).

3. Wykonajcie po trzy wybrane testy funkcjonalne dla danego stawu (np. Neer/Hawkins dla barku; Cozen/Mills dla łokcia; Lachman/McMurray dla kolana) — zanotujcie wynik i bólowość (7 min).

4. Na podstawie zebranych danych krótko (3 min) sformułujcie notatkę w karcie pacjenta: rozpoznanie robocze, wskazania do terapii bańkami (tak/nie oraz dlaczego), plan kontroli i kryteria eskalacji.

— wykonajcie ćwiczenie porównawczo (strona zdrowa vs chorobowa) i omówcie różnice.