6.5. Aspekty prawne, etyczne i duchowe udzielania pierwszej pomocy

1. 6.5.1. Prawne aspekty pierwszej pomocy

6.5.1.1. Obowiązek udzielenia pomocy – art. 162 Kodeksu karnego, sankcje karne za zaniechanie

• Podmiot: każdy człowiek zdolny do ponoszenia odpowiedzialności karnej (osoba, która ukończyła 17. rok życia, posiadająca zdolność rozpoznania znaczenia czynu).
• Sytuacja: człowiek znajduje się w położeniu grożącym bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu.
• Możliwość działania: sprawca może udzielić pomocy bez narażenia siebie lub innej osoby na niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu.
• Zaniechanie: sprawca nie udziela pomocy.

• Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (Dz.U. z 2024 r. poz. 737 z późn. zm.) – art. 68 ust. 1 pkt 6 nakłada na dyrektora szkoły obowiązek zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków nauki, wychowania i opieki.
• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 31 grudnia 2002 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny w publicznych i niepublicznych szkołach i placówkach (Dz.U. z 2020 r. poz. 1604 z późn. zm.) – szczegółowo reguluje obowiązki personelu szkoły w zakresie bezpieczeństwa uczniów.
• Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela (Dz.U. z 2024 r. poz. 128 z późn. zm.) – art. 6 określa obowiązki nauczyciela, w tym dbałość o zdrowie i bezpieczeństwo uczniów.
• Ustawa z dnia 8 września 2006 r. o Państwowym Ratownictwie Medycznym (Dz.U. z 2024 r. poz. 634 z późn. zm.) – reguluje system ratownictwa i obowiązki świadków zdarzeń.
• Konwencja o prawach dziecka (przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 20 listopada 1989 r., ratyfikowana przez Polskę) – art. 3 ust. 2 zobowiązuje państwa do zapewnienia dziecku ochrony i opieki niezbędnej dla jego dobra.

• Higienistka szkolna ma obowiązek udzielenia pomocy w zakresie swoich kompetencji i posiadanych środków.
• Nie ma obowiązku wchodzenia do płonącego budynku, do wody o silnym nurcie, do strefy skażenia chemicznego bez odpowiedniego zabezpieczenia.
• Ma natomiast obowiązek wezwania profesjonalnych służb ratunkowych, zabezpieczenia miejsca zdarzenia, udzielenia pomocy przedmedycznej w bezpiecznych warunkach.

• Art. 155 KK – nieumyślne spowodowanie śmierci (jeśli zaniechanie doprowadziło do zgonu ucznia).
• Art. 156 KK – nieumyślne spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu.
• Art. 157 KK – nieumyślne spowodowanie średniego lub lekkiego uszczerbku na zdrowiu.
• Art. 231 KK – niedopełnienie obowiązków przez funkcjonariusza publicznego (w przypadku nauczycieli i personelu szkół publicznych).

6.5.1.2. Ochrona prawna ratownika – brak odpowiedzialności za nieumyślne błędy

• Stan wyższej konieczności (art. 26 KK): nie popełnia przestępstwa, kto działa w celu uchylenia bezpośredniego niebezpieczeństwa grożącego jakiemukolwiek dobru chronionemu prawem, jeżeli niebezpieczeństwa nie można inaczej uniknąć, a dobro poświęcone przedstawia wartość niższą od dobra ratowanego.
• Kontratyp działania w stanie wyższej konieczności (art. 26 § 1 i 2 KK): jeśli ratownik, ratując życie poszkodowanego, spowodował u niego np. złamanie żebra podczas uciśnięć klatki piersiowej, nie ponosi odpowiedzialności karnej, ponieważ działał w celu ratowania dobra wyższego (życia) kosztem dobra niższego (integralności cielesnej w minimalnym zakresie).
• Brak winy: jeśli ratownik działał zgodnie z aktualną wiedzą medyczną i dostępnymi środkami, a błąd wynikał z obiektywnych okoliczności (stres, ograniczony czas, brak specjalistycznego sprzętu), nie można mu przypisać winy.

• Wezwania profesjonalnych służb ratunkowych.
• Podjęcia podstawowych działań zabezpieczających (np. ułożenie w pozycji bezpiecznej, zatamowanie krwawienia dostępnymi środkami).
• Niepodejmowania działań, które mogłyby pogorszyć stan poszkodowanego.

• Działał z rażącym niedbalstwem (np. podał leki, do których nie miał uprawnień, zastosował technikę niezgodną z aktualnymi wytycznymi ERC).
• Działał umyślnie na szkodę poszkodowanego.
• Zaniechał wezwania służb ratunkowych w sytuacji oczywistego zagrożenia życia.
• Przekroczył granice kompetencji w sposób, który bezpośrednio spowodował pogorszenie stanu poszkodowanego.

• Czas i miejsce zdarzenia.
• Stan poszkodowanego w momencie podjęcia działań.
• Podjęte czynności ratunkowe (chronologicznie, z podaniem czasu).
• Wezwane służby i czas ich przybycia.
• Dane świadków zdarzenia.
• Ewentualne trudności i ograniczenia (np. brak dostępu do AED, agresywne zachowanie poszkodowanego).

6.5.1.3. Granice kompetencji – kiedy działać, kiedy czekać na służby

• Ustawę z dnia 8 września 2006 r. o Państwowym Ratownictwie Medycznym – definicja pierwszej pomocy, kwalifikowanej pierwszej pomocy i medycznych czynności ratunkowych.
• Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 28 lutego 2017 r. w sprawie rodzaju i zakresu świadczeń zapobiegawczych, diagnostycznych, leczniczych i rehabilitacyjnych udzielanych przez pielęgniarkę albo położną samodzielnie bez zlecenia lekarskiego (Dz.U. z 2017 r. poz. 497) – w przypadku higienistki posiadającej prawo wykonywania zawodu pielęgniarki.
• Wytyczne Europejskiej Rady Resuscytacji (ERC) – aktualne algorytmy postępowania w nagłych stanach zagrożenia życia.
• Wewnętrzne procedury szkoły – plan bezpieczeństwa, procedury ewakuacyjne, instrukcje obsługi sprzętu ratunkowego.

• Rozpoznanie nagłego zatrzymania krążenia i podjęcie RKO.
• Użycie AED zgodnie z algorytmem.
• Tamowanie krwawień, opatrywanie ran.
• Udrożnienie dróg oddechowych, ułożenie w pozycji bezpiecznej.
• Podanie leków doraźnych w stanach nagłych (np. adrenalina w anafilaksji, salbutamol w astmie, glukoza w hipoglikemii) – zgodnie z indywidualnym planem opieki ucznia i pisemną zgodą rodziców.
• Zabezpieczenie miejsca zdarzenia, ewakuacja poszkodowanych.
• Wezwanie zespołu ratownictwa medycznego, straży pożarnej, policji.

• Sytuacje wymagające interwencji lekarskiej (np. złamania otwarte, urazy kręgosłupa, podejrzenie krwotoku wewnętrznego, zatrucia wymagające płukania żołądka).
• Sytuacje masowe, w których liczba poszkodowanych przekracza możliwości jednej osoby.
• Zdarzenia w środowisku niebezpiecznym (pożar, skażenie chemiczne, zagrożenie terrorystyczne) – do czasu zabezpieczenia terenu przez służby.
• Sytuacje wymagające specjalistycznego sprzętu (np. defibrylacja manualna, intubacja, podawanie leków dożylnych).

• Higienistka nie powinna czekać na przyjazd pogotowia, jeśli może podjąć RKO natychmiast.
• Każda minuta opóźnienia w podjęciu RKO zmniejsza szanse przeżycia o 7–10%.
• Wezwanie służb i podjęcie RKO powinny nastąpić jednocześnie (jeśli jest więcej niż jedna osoba) lub w sekwencji: wezwanie → RKO (jeśli higienistka jest sama).

• Odpowiedzialność karną z art. 162 KK.
• Odpowiedzialność dyscyplinarną (zwolnienie z pracy, postępowanie dyscyplinarne).
• Odpowiedzialność cywilną (odszkodowanie na rzecz poszkodowanego lub jego rodziny).
• Odpowiedzialność zawodową (postępowanie przed sądem pielęgniarskim, utrata prawa wykonywania zawodu).

6.5.1.4. Dokumentacja zdarzenia – protokoły, raporty, zabezpieczenie dowodów

• Potwierdzić prawidłowość podjętych działań.
• Wykluczyć zarzut niedopełnienia obowiązków.
• Zabezpieczyć dowody w przypadku postępowania prokuratorskiego.
• Stanowić podstawę do obrony przed roszczeniami cywilnymi.
• Służyć jako materiał do analizy powypadkowej i doskonalenia procedur.

• Dane identyfikacyjne: data, godzina (z dokładnością do minuty), miejsce zdarzenia (adres szkoły, numer sali, boisko, korytarz).
• Dane poszkodowanego: imię, nazwisko, klasa, wiek, PESEL (jeśli znany), dane kontaktowe rodziców/opiekunów.
• Okoliczności zdarzenia: opis sytuacji, w której doszło do zdarzenia (np. „uczeń zasłabł podczas lekcji wychowania fizycznego", „uczeń spadł z drabinek na placu zabaw").
• Stan poszkodowanego w momencie podjęcia działań: przytomność, oddech, krążenie, widoczne obrażenia, zachowanie.
• Podjęte czynności ratunkowe: chronologiczny opis wszystkich działań (np. „godz. 10:15 – ułożenie w pozycji bezpiecznej; godz. 10:16 – wezwanie ZRM pod numerem 112; godz. 10:18 – podjęcie RKO; godz. 10:22 – podanie adrenaliny z autoinpektora").
• Wezwane służby: numer telefonu, czas wezwania, czas przybycia, numer zespołu ratunkowego.
• Dane świadków: imiona, nazwiska, klasy (w przypadku uczniów), dane kontaktowe (w przypadku dorosłych).
• Podjęte decyzje i ich uzasadnienie: np. dlaczego nie podjęto RKO (np. obecność plam opadowych), dlaczego podano konkretny lek.
• Podpis higienistki i ewentualnych świadków.

• Streszczenie zdarzenia.
• Podjęte działania.
• Stan poszkodowanego w momencie przekazania służbom lub rodzicom.
• Rekomendacje dotyczące dalszych działań (np. kontrola stanu zdrowia innych uczniów, przegląd sprzętu, zabezpieczenie terenu).
• Wnioski dotyczące zapobiegania podobnym zdarzeniom w przyszłości.

• Zabezpieczenia miejsca zdarzenia do czasu przybycia policji.
• Nieusuwania i nieprzemieszczania przedmiotów mogących stanowić dowody (np. opakowania po lekach, substancje chemiczne, narzędzia).
• Zapisania danych świadków i przekazanie ich policji.
• Niedokonywania zmian w dokumentacji po zdarzeniu.
• Zabezpieczenia nagrań z monitoringu (jeśli szkoła posiada system CCTV).

• W gabinecie higienistki w zamkniętej szafie z ograniczonym dostępem.
• W formie papierowej i elektronicznej (z zabezpieczeniem hasłem).
• Przez okres zgodny z przepisami o archiwizacji dokumentacji medycznej (minimum 20 lat od dnia dokonania ostatniego wpisu).
• Zgodnie z przepisami RODO – dostęp wyłącznie dla osób upoważnionych.

6.5.1.5. Współpraca z policją, prokuraturą – obowiązki, prawa, tajemnica zawodowa

• Podejrzenia popełnienia przestępstwa na szkodę ucznia: pobicie, wykorzystanie seksualne, znęcanie się, podanie substancji psychoaktywnych.
• Zgonu ucznia lub pracownika szkoły na terenie placówki.
• Wypadku, który może mieć charakter przestępstwa (np. wypadek spowodowany zaniedbaniem, uszkodzeniem sprzętu).
• Zdarzenia masowego (katastrofa budowlana, pożar z ofiarami).

• Dane dotyczące stanu zdrowia ucznia.
• Informacje o rozpoznanych chorobach, leczeniu, lekach.
• Dane dotyczące życia prywatnego ucznia i jego rodziny.

• Przepisy prawa nakładają obowiązek ujawnienia informacji (np. zawiadomienie o przestępstwie).
• Sąd lub prokurator zwolni ją z tajemnicy zawodowej w drodze postanowienia.
• Ujawnienie informacji jest niezbędne do ochrony życia lub zdrowia poszkodowanego.
• Rodzice lub opiekunowie prawni ucznia wyrażą zgodę na ujawnienie informacji.

• Higienistka jest zobowiązana do zabezpieczenia miejsca zdarzenia.
• Nie powinna przemieszczać ciała ani przedmiotów mogących stanowić dowody.
• Powinna udostępnić prokuratorowi dokumentację medyczną ucznia (karta zdrowia, dziennik urazów, karta pierwszej pomocy).
• Powinna złożyć zeznania dotyczące okoliczności zdarzenia i podjętych działań ratunkowych.
• Powinna współpracować z lekarzem medycyny sądowej, jeśli prokurator zarządzi sekcję zwłok.

• Obrony (adwokat, radca prawny).
• Odmowy składania wyjaśnień.
• Wglądu w akta sprawy.
• Zaskarżenia postanowień prokuratora.
• Złożenia wniosku o umorzenie postępowania.

• Przekazywać organom ścigania wyłącznie dane niezbędne do prowadzenia postępowania.
• Nie udostępniać danych osobowych uczniów osobom nieupoważnionym (np. mediom, rodzicom innych uczniów).
• Dokumentować każde udostępnienie danych osobowych (kto, kiedy, w jakim celu).

6.5.1.6. Ubezpieczenie OC – ochrona finansowa w przypadku roszczeń

• Odszkodowanie – zwrot kosztów leczenia, rehabilitacji, dojazdu do placówek medycznych.
• Zadośćuczynienie – rekompensata za doznany ból, cierpienie, krzywdę psychiczną.
• Rentę – w przypadku trwałego uszczerbku na zdrowiu uniemożliwiającego podjęcie pracy w przyszłości.
• Koszty pogrzebu – w przypadku zgonu ucznia.

• Działania i zaniechania personelu w zakresie sprawowania opieki nad uczniami.
• Udzielanie pierwszej pomocy w nagłych stanach zagrożenia życia i zdrowia.
• Organizację zajęć dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych.
• Organizację wycieczek, wyjść poza teren szkoły, zajęć sportowych.
• Użytkowanie budynku szkolnego, sprzętu sportowego, placu zabaw.

• Działania i zaniechania w zakresie udzielania pierwszej pomocy.
• Podawanie leków doraźnych w stanach nagłych (zgodnie z indywidualnym planem opieki ucznia).
• Prowadzenie dokumentacji medycznej.
• Podejmowanie decyzji o wezwaniu służb ratunkowych.
• Błędy wynikające z działania w warunkach stresu, ograniczonego czasu, braku specjalistycznego sprzętu.

• Higienistka powinna niezwłocznie poinformować dyrektora szkoły i ubezpieczyciela.
• Nie powinna podejmować żadnych negocjacji z poszkodowanym ani jego rodziną bez konsultacji z ubezpieczycielem i prawnikiem.
• Nie powinna przyznawać się do winy ani składać oświadczeń, które mogłyby zostać wykorzystane w postępowaniu sądowym.
• Powinna zabezpieczyć dokumentację zdarzenia (protokół, raport, karty pierwszej pomocy).
• Powinna współpracować z ubezpieczycielem i prawnikiem szkoły w zakresie przygotowania odpowiedzi na roszczenie.

• Higienistka działała umyślnie na szkodę poszkodowanego.
• Higienistka działała pod wpływem alkoholu, narkotyków lub innych środków odurzających.
• Higienistka przekroczyła granice kompetencji w sposób rażący (np. wykonywała zabiegi zastrzeżone dla lekarza).
• Zdarzenie nastąpiło w wyniku rażącego niedbalstwa.
• Higienistka nie posiadała wymaganych kwalifikacji do wykonywania czynności ratunkowych.

6.5.1.7. Prawo do odmowy udzielenia pomocy – klauzula sumienia, sytuacje wyjątkowe

• Art. 39 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz.U. z 2024 r. poz. 1287 z późn. zm.) – prawo lekarza do odmowy wykonania świadczenia zdrowotnego niezgodnego z jego sumieniem.
• Art. 12 ustawy z dnia 15 lipca 2011 r. o zawodach pielęgniarki i położnej – prawo pielęgniarki i położnej do odmowy wykonania zlecenia lekarskiego niezgodnego z sumieniem.
• Art. 53 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej – wolność sumienia i religii.
• Art. 9 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka – wolność myśli, sumienia i wyznania.

• Higienistka nie może odmówić udzielenia pierwszej pomocy w sytuacji zagrożenia życia ucznia, powołując się na klauzulę sumienia. Obowiązek ratowania życia jest nadrzędny wobec przekonań osobistych.
• Higienistka może odmówić wykonania czynności, które wykraczają poza zakres pierwszej pomocy i są niezgodne z jej przekonaniami moralnymi (np. asystowanie przy zabiegu aborcji, podawanie leków wczesnoporonnych).
• Higienistka ma prawo do odmowy udziału w działaniach, które naruszają godność osoby ludzkiej lub są sprzeczne z prawem naturalnym i prawem Bożym.

• RKO po próbie samobójczej ucznia: higienistka jest zobowiązana do podjęcia RKO, niezależnie od okoliczności zdarzenia. Prawo do życia jest nadrzędne wobec oceny moralnej czynu ucznia.
• Pomoc uczennicy po próbie aborcji: higienistka jest zobowiązana do udzielenia pomocy medycznej w zakresie zagrożenia życia i zdrowia uczennicy, niezależnie od swoich przekonań dotyczących aborcji. Jednocześnie ma prawo do odmowy udziału w działaniach, które bezpośrednio prowadzą do przerwania ciąży.
• Pomoc osobie pod wpływem substancji psychoaktywnych: higienistka jest zobowiązana do udzielenia pomocy, niezależnie od okoliczności, w których poszkodowany znalazł się w stanie zagrożenia życia.
• Pomoc sprawcy przemocy: higienistka jest zobowiązana do udzielenia pomocy każdemu poszkodowanemu, niezależnie od jego roli w zdarzeniu. Prawo do życia i zdrowia przysługuje każdemu człowiekowi.

• Powinna niezwłocznie poinformować przełożonego (dyrektora szkoły) o swojej decyzji.
• Powinna wskazać inną osobę zdolną do udzielenia pomocy (np. nauczyciela przeszkolonego w zakresie pierwszej pomocy, ratownika medycznego).
• Nie powinna pozostawiać poszkodowanego bez opieki do czasu przybycia innej osoby zdolnej do udzielenia pomocy.
• Powinna udokumentować swoją decyzję i jej uzasadnienie.
• Nie powinna narażać poszkodowanego na dodatkowe niebezpieczeństwo w wyniku swojej odmowy.

• Zwolnieniem z pracy z powodu odmowy wykonania czynności niezgodnej z sumieniem.
• Postępowaniem dyscyplinarnym.
• Roszczeniami cywilnymi ze strony poszkodowanego (jeśli odmowa nie doprowadziła do pogorszenia stanu zdrowia).
• Sankcjami karnymi (jeśli odmowa nie stanowiła zaniechania udzielenia pomocy w sytuacji zagrożenia życia).

2. 6.5.2. Etyczne dylematy w pierwszej pomocy

6.5.2.1. Triage w sytuacjach masowych – kto pierwszy, kto ostatni, kryteria decyzyjne

• System START (Simple Triage and Rapid Treatment) – przeznaczony dla osób dorosłych. Oparty na trzech parametrach: oddech, krążenie (czas nawrotu kapilarnego lub tętno), świadomość. Czas oceny jednego poszkodowanego nie powinien przekraczać 30–60 sekund.
• System JumpSTART – pediatryczna modyfikacja systemu START, dostosowana do fizjologii dzieci. Uwzględnia specyfikę dziecięcych parametrów życiowych (częstość oddechów, tętno, ciśnienie) oraz fakt, że u dzieci zatrzymanie krążenia jest najczęściej wtórne do niewydolności oddechowej.
• System SALT (Sort, Assess, Lifesaving interventions, Treatment/Transport) – nowszy system stosowany w niektórych krajach, obejmujący sortowanie, ocenę, interwencje ratujące życie i decyzje o transporcie.

• Obiektywne parametry kliniczne – oddech, krążenie, świadomość, charakter obrażeń. Nie mogą być oparte na subiektywnych odczuciach ratownika, jego sympatiach, uprzedzeniach ani na statusie społecznym, zamożności, płci, rasie, wyznaniu czy wieku poszkodowanego.
• Zasada maksymalizacji dobra – celem triage'u jest uratowanie jak największej liczby osób. Nie oznacza to, że życie jednej osoby jest „mniej warte" niż życie innej. Oznacza, że w sytuacji ograniczonych zasobów pomoc jest kierowana tam, gdzie może być najskuteczniejsza.
• Zasada proporcjonalności – nakłady środków i czasu są proporcjonalne do stanu poszkodowanego i rokowania. Nie oznacza to rezygnacji z pomocy osobom w stanie krytycznym, lecz racjonalne rozdzielenie zasobów.
• Zasada sprawiedliwości – każda osoba jest traktowana według tych samych kryteriów medycznych. Nie ma osób „uprzywilejowanych" ani „wykluczonych".

• Kategoria czarna (T4): oznaczenie poszkodowanego jako „zmarłego" lub „oczekującego" nie oznacza, że jego życie nie ma wartości. Oznacza, że przy dostępnych zasobach nie jest możliwe uratowanie tej osoby. Ratownik ma obowiązek zapewnić poszkodowanemu w kategorii T4 godność, komfort (jeśli jest przytomny – środki przeciwbólowe, obecność, modlitwę za zgodą) i nie pozostawiać go w samotności, jeśli okoliczności na to pozwalają.
• Zmiana kategorii: stan poszkodowanego może się zmieniać. Osoba oznaczona jako T3 może nagle przejść w stan T1. Ratownik ma obowiązek ponownej oceny poszkodowanych w miarę możliwości i zasobów.
• Dzieci w triage'u: w systemie JumpSTART dzieci są oceniane według odrębnych kryteriów. Nie ma jednak „priorytetu dzieci" w sensie automatycznym – dziecko z obrażeniami niekompatybilnymi z życiem nie otrzymuje kategorii T1 wyłącznie dlatego, że jest dzieckiem. Jednocześnie w sytuacji, gdy rokowanie dziecka i dorosłego jest porównywalne, wielu ratowników kieruje się naturalnym instynktem ochrony młodego życia. Prawo naturalne potwierdza, że ochrona potomstwa jest jednym z najbardziej podstawowych nakazów wpisanych w naturę człowieka.
• Osoby bliskie ratownikowi: w sytuacji masowej ratownik może stanąć wobec konieczności oceny członka własnej rodziny, przyjaciela lub ucznia, którego zna osobiście. W miarę możliwości powinien przekazać taką osobę innemu ratownikowi, aby uniknąć konfliktu interesów i zachować obiektywizm oceny. Jeśli jest to niemożliwe, musi kierować się wyłącznie kryteriami medycznymi.

• Poszanowania godności osobistej – nie może być traktowany jako „przypadek" czy „numer".
• Informacji – jeśli jest przytomny, powinien być poinformowany o swoim stanie i planowanych działaniach.
• Komfortu – w miarę dostępnych środków (okrycie, pozycja, środki przeciwbólowe).
• Obecności – w miarę możliwości nie powinien być pozostawiony w samotności.
• Modlitwy – jeśli jest osobą wierzącą i wyraża taką potrzebę, ratownik lub kapelan powinien zapewnić możliwość modlitwy, sakramentów (za zgodą), towarzyszenia duchowego.

6.5.2.2. Rezygnacja z reanimacji – DNR (Do Not Resuscitate), wskazania, etyka

• Ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (Dz.U. z 2024 r. poz. 1575 z późn. zm.) – art. 16 ust. 1 przyznaje pacjentowi prawo do wyrażenia zgody lub odmowy zgody na udzielenie świadczeń zdrowotnych. Art. 17 ust. 1 stanowi, że pacjent ma prawo do poszanowania godności, w szczególności w zakresie udzielania świadczeń zdrowotnych.
• Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty – art. 38 ust. 1 przewiduje, że lekarz może nie podjąć lub odstąpić od leczenia, jeśli nie zachodzi bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszkodzenia ciała. Art. 39 przewiduje klauzulę sumienia.
• Kodeks Etyki Lekarskiej – art. 32 ust. 1 stanowi, że w stanach terminalnych lekarz nie ma obowiązku podejmowania i prowadzenia reanimacji, jeśli jest ona daremna (tzw. uporczywa terapia). Art. 32 ust. 2 precyzuje, że decyzja o niepodejmowaniu reanimacji musi być podjęta przez lekarza i udokumentowana.

• Uporczywa terapia (daremność medyczna): gdy resuscytacja nie ma szans powodzenia z medycznego punktu widzenia (np. zaawansowana choroba nowotworowa w stadium terminalnym, rozległe obrażenia niekompatybilne z życiem).
• Wola pacjenta: gdy pacjent, będąc w pełni świadomym i zdolnym do podjęcia decyzji, wyraził wolę niepodejmowania reanimacji (np. w formie oświadczenia woli, testamentu życia).
• Decyzja lekarza: gdy lekarz, na podstawie wiedzy medycznej, stwierdza, że resuscytacja jest daremna i stanowi jedynie przedłużanie cierpienia.

• Życie ludzkie jest święte i nienaruszalne od momentu poczęcia do naturalnej śmierci. Nikt nie ma prawa do bezpośredniego i umyślnego spowodowania śmierci drugiej osoby (eutanazja) ani do samobójstwa.
• Uporczywa terapia (overzealous treatment / obstinacja terapeutyczna) jest moralnie niedopuszczalna. Katechizm Kościoła Katolickiego (KKK 2278) stwierdza: „Zaprzestanie zabiegów medycznych kosztownych, ryzykownych, nadzwyczajnych lub niewspółmiernych do zamierzonych wyników może być uprawnione. Jest to odrzucenie uporczywej terapii. Nie zamierza się w ten sposób zadawać śmierci; przyjmuje się, że w tym przypadku nie można jej przeszkodzić. Decyzja powinna być podjęta przez pacjenta, jeśli ma do tego kompetencje i zdolność, lub w przeciwnym razie przez osoby uprawnione, z poszanowaniem rozumnej woli i słusznych interesów pacjenta."
• Rezygnacja z reanimacji nie jest eutanazją. Eutanazja jest bezpośrednim i umyślnym spowodowaniem śmierci w celu wyeliminowania cierpienia. Rezygnacja z reanimacji w przypadku daremności medycznej jest przyjęciem naturalnego procesu umierania i odmową przedłużania go za wszelką cenę. Są to dwie zasadniczo różne sytuacje moralne.
• Obowiązek zapewnienia opieki paliatywnej. Rezygnacja z reanimacji nie zwalnia personelu medycznego z obowiązku zapewnienia poszkodowanemu godnej opieki, komfortu, obecności, środków przeciwbólowych, nawodnienia, ogrzania oraz – za zgodą poszkodowanego – modlitwy i sakramentów.

• Podjęcie resuscytacji krążeniowo-oddechowej w każdym przypadku nagłego zatrzymania krążenia u ucznia lub pracownika szkoły, chyba że istnieją jednoznaczne i udokumentowane przesłanki medyczne stwierdzające daremność resuscytacji (np. plamy opadowe, rigor mortis, obrażenia niekompatybilne z życiem).
• Wezwanie zespołu ratownictwa medycznego i przekazanie informacji o stanie poszkodowanego oraz podjętych działaniach.
• W przypadku ucznia z chorobą przewlekłą lub terminalną – zapoznanie się z indywidualnym planem opieki, który może zawierać dyspozycje dotyczące postępowania w przypadku zatrzymania krążenia (ustalone przez lekarza prowadzącego i rodziców).
• Zapewnienie poszkodowanemu godności, komfortu i – jeśli jest taka możliwość i wola – towarzyszenia duchowego.

6.5.2.3. Eutanazja i wspomagane samobójstwo – brak zgody, ochrona życia

• Eutanazja (z greckiego eu – dobrze, thanatos – śmierć) – bezpośrednie i umyślne spowodowanie śmierci drugiej osoby, zazwyczaj w celu wyeliminowania jej cierpienia. Może być aktywna (podanie substancji letalnej) lub bierna (odstąpienie od niezbędnego leczenia w celu spowodowania śmierci).
• Wspomagane samobójstwo – dostarczenie osobie środków lub informacji umożliwiających jej popełnienie samobójstwa, przy czym akt końcowy jest wykonywany przez samą osobę.
• Samobójstwo – umyślne pozbawienie siebie życia.

• Eutanazja jest w Polsce nielegalna. Art. 150 Kodeksu karnego przewiduje karę pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5 dla osoby, która zabija człowieka na jego żądanie i pod wpływem współczucia dla niego. W przypadku eutanazji bez zgody ofiary zastosowanie ma art. 148 KK (zabójstwo) – kara pozbawienia wolności od 8 lat do dożywotniego pozbawienia wolności.
• Wspomagane samobójstwo jest nielegalne. Art. 151 KK przewiduje karę pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5 dla osoby, która namową lub przez udzielenie pomocy doprowadza człowieka do targnięcia się na własne życie.
• Samobójstwo nie jest karalne, lecz jest traktowane jako stan wymagający pomocy medycznej i psychologicznej. Osoba, która przeżyła próbę samobójczą, ma prawo do natychmiastowej pomocy medycznej, psychiatrycznej i psychologicznej.

• Życie ludzkie jest darem Bożym i dobrem nienaruszalnym. Żaden człowiek nie ma prawa dysponować życiem własnym ani cudzym w sposób bezpośredni i umyślny. Piąte przykazanie Dekalogu – „Nie zabijaj" (Wj 20,13) – obejmuje zakaz eutanazji, wspomaganego samobójstwa i samobójstwa.
• Eutanazja jest zawsze moralnie niedopuszczalna. Katechizm Kościoła Katolickiego (KKK 2277) stwierdza: „Bezpośrednie i umyślne eutanazja, niezależnie od motywów i środków, polega na położeniu kresu życiu osób upośledzonych, chorych lub umierających. Jest ona moralnie niedopuszczalna."
• Wspomagane samobójstwo jest moralnie niedopuszczalne jako współpraca w akcie samobójczym. KKK 2282 stwierdza: „Samobójstwo jest poważnie sprzeczne ze sprawiedliwością, nadzieją i miłością. Jest zakazane przez piąte przykazanie."
• Cierpienie nie jest powodem do zabijania. Cierpienie, choć jest złem, którego należy unikać i które należy łagodzić wszelkimi dostępnymi środkami, nie może być uzasadnieniem dla pozbawienia życia. Odpowiedzią na cierpienie jest opieka paliatywna, obecność, towarzyszenie, modlitwa, środki przeciwbólowe – nie eutanazja.
• Godność osoby umierającej nie zależy od stanu jej zdrowia, sprawności fizycznej czy umysłowej. Każdy człowiek – zdrowy, chory, niepełnosprawny, umierający – posiada nienaruszalną godność wynikającą z samego faktu bycia osobą ludzką stworzoną na obraz i podobieństwo Boga (Rdz 1,27).

• Nie wolno udzielać pomocy w samobójstwie ani eutanazji. Jest to sprzeczne z prawem polskim, prawem naturalnym, prawem Bożym i etyką zawodową.
• Należy natychmiast podjąć działania ratunkowe i ochronne: wezwanie zespołu ratownictwa medycznego, psychiatry, psychologa, poinformowanie rodziców/opiekunów, zabezpieczenie poszkodowanego przed samookaleczeniem.
• Należy zapewnić poszkodowanemu obecność, wysłuchanie, empatię. Osoba wyrażająca myśli samobójcze nie potrzebuje oceny moralnej, lecz natychmiastowej pomocy, obecności i nadziei.
• Należy skierować poszkodowanego do specjalistów: psychiatry, psychologa, duszpasterza (za zgodą).
• Nie wolno bagatelizować myśli samobójczych. Każda wypowiedź ucznia wskazująca na myśli samobójcze, planowanie samobójstwa, żegnanie się z bliskimi, rozdawanie osobistych przedmiotów, powinna być traktowana poważnie i zgłoszona dyrekcji szkoły, rodzicom oraz odpowiednim służbom.
• Należy dokumentować zdarzenie zgodnie z procedurami opisanymi w rozdziale 6.7.

6.5.2.4. Aborcja i ciąża – postępowanie w przypadku powikłań, ochrona dziecka i matki

• Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej – art. 38: „Rzeczpospolita Polska zapewnia każdemu człowiekowi prawną ochronę życia." Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 28 maja 1997 r. (K 26/96) potwierdził, że ochrona życia obejmuje również fazę prenatalną.
• Ustawie z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży (Dz.U. z 2022 r. poz. 1727) – art. 1 stanowi, że „prawo do życia podlega ochronie, w tym również w fazie prenatalnej w granicach określonych w ustawie."
• Kodeksie karnym – art. 152 § 1 przewiduje karę pozbawienia wolności do lat 3 za spowodowanie śmierci dziecka poczętego. Art. 152 § 3 przewiduje karę pozbawienia wolności do lat 5, jeśli dziecko poczęte osiągnęło zdolność do samodzielnego życia poza organizmem kobiety ciężarnej.

• Życie ludzkie rozpoczyna się w momencie poczęcia. Od momentu zapłodnienia istnieje nowy, odrębny organizm ludzki z własnym, niepowtarzalnym kodem genetycznym. Nie jest „częścią ciała matki", lecz odrębną osobą ludzką, która ma prawo do życia i rozwoju.
• Aborcja jest zawsze moralnie niedopuszczalna. KKK 2271 stwierdza: „Życie ludzkie od momentu poczęcia powinno być szanowane i chronione w sposób absolutny. Już od pierwszej chwili istnienia istocie ludzkiej powinny być przyznane prawa osoby, wśród nich nienaruszalne prawo każdej niewinnej istoty do życia."
• Bezpośrednie i umyślne przerwanie ciąży jest traktowane jako zabójstwo niewinnej osoby ludzkiej i jest moralnie niedopuszczalne niezależnie od motywów, okoliczności i etapu rozwoju płodu.
• Ciąża pozamaciczna i inne stany zagrożenia życia matki wymagają odrębnego rozważenia. W przypadku ciąży pozamacicznej, w której zarodek zagraża życiu matki, dopuszczalne jest usunięcie zagrożonego narządu (np. jajowodu) w celu ratowania życia matki, nawet jeśli skutkiem ubocznym jest śmierć zarodka. Jest to zastosowanie zasady podwójnego skutku – działanie jest skierowane na ratowanie życia matki, a śmierć zarodka jest niechcianym, choć przewidywanym skutkiem ubocznym. Nie jest to aborcja w sensie moralnym.

• Należy zapewnić uczennicy natychmiastową pomoc medyczną w przypadku powikłań (krwawienie, ból, gorączka, omdlenie). Wezwanie zespołu ratownictwa medycznego jest obowiązkowe w przypadku zagrożenia życia.
• Należy chronić życie zarówno matki, jak i dziecka. W sytuacji powikłań ciąży, które zagrażają życiu matki, priorytetem jest ratowanie życia matki. Jednocześnie należy uczynić wszystko, co możliwe, aby chronić życie dziecka.
• Nie wolno udzielać pomocy w przerwaniu ciąży. Jest to sprzeczne z prawem polskim, prawem naturalnym i etyką zawodową.
• Nie wolno oceniać moralnie uczennicy. Uczennica w ciąży – niezależnie od okoliczności poczęcia – potrzebuje pomocy, wsparcia, obecności i informacji, nie osądu. Higienistka ma obowiązek zachować tajemnicę zawodową i nie ujawniać informacji o ciąży osobom nieupoważnionym.
• Należy poinformować rodziców/opiekunów uczennicy (jeśli jest nieletnia) i skierować ją do lekarza ginekologa, psychologa oraz – za zgodą uczennicy – duszpasterza.
• Należy zapewnić uczennicy informacje o dostępnej pomocy: poradnie rodzinne, domy samotnej matki, organizacje pro-life, pomoc psychologiczna, pomoc materialna.
• Należy chronić uczennicę przed presją: ze strony rówieśników, partnera, rodziny, mediów. Każda decyzja dotycząca ciąży powinna być podjęta w warunkach wolności, bez przymusu, z pełną informacją o konsekwencjach.

6.5.2.5. Transplantologia – pobranie narządów, śmierć mózgowa, etyka

• Zasadę zgody domniemanej – każda osoba, która za życia nie wyraziła sprzeciwu w Centralnym Rejestrze Sprzeciwów, jest traktowana jako potencjalny dawca narządów po śmierci.
• Śmierć mózgową jako kryterium zgonu – orzekana przez komisję lekarską złożoną z trzech lekarzy, w tym co najmniej jednego specjalisty w dziedzinie anestezjologii i intensywnej terapii oraz jednego specjalisty w dziedzinie neurologii.
• Zakaz handlu narządami – pobieranie i przeszczepianie narządów jest nieodpłatne. Sprzedaż narządów jest przestępstwem.

• Przeszczep narządów jest moralnie dopuszczalny, jeśli jest dokonywany za zgodą dawcy (lub jego bliskich w przypadku dawcy zmarłego), bez naruszenia godności dawcy i biorcy, oraz jeśli nie powoduje śmierci dawcy. KKK 2296 stwierdza: „Przeszczep narządów jest moralnie nie do przyjęcia, jeśli dawca lub osoby uprawnione nie udzieliły na niego wyraźnej zgody. Jest natomiast moralnie szlachetny, jeśli jest dokonywany bezpłatnie, w celu ratowania życia lub przywrócenia zdrowia."
• Śmierć mózgowa jest uznawana przez Kościół katolicki za kryterium zgonu. Papież Jan Paweł II w przemówieniu do uczestników Kongresu Światowego Towarzystwa Transplantologicznego (29 sierpnia 2000 r.) potwierdził, że śmierć mózgowa jest prawdziwym kryterium śmierci osoby. Jednocześnie podkreślił konieczność pewności diagnostycznej i poszanowania godności zmarłego.
• Handel narządami jest moralnie niedopuszczalny jako naruszenie godności osoby ludzkiej i instrumentalizacja ciała.
• Klonowanie w celach reprodukcyjnych jest moralnie niedopuszczalne. Klonowanie w celach terapeutycznych (badawczych) jest przedmiotem dyskusji etycznej, jednak Kościół katolicki sprzeciwia się niszczeniu embrionów ludzkich w celach badawczych.

• Należy zapewnić poszkodowanemu informację o procedurach transplantologicznych, prawach dawcy i biorcy, konsekwencjach zdrowotnych.
• Należy chronić tajemnicę zawodową i nie ujawniać informacji o stanie zdrowia ucznia osobom nieupoważnionym.
• Należy zapewnić wsparcie psychologiczne uczniowi i jego rodzinie w okresie przed i po przeszczepie.
• Nie wolno wywierać presji na ucznia lub jego rodzinę w kwestii decyzji o dawstwie narządów. Decyzja powinna być podjęta w warunkach pełnej wolności, informacji i bez przymusu.

6.5.2.6. Prawda vs. dobro pacjenta – informowanie, tajemnica, autonomia

• Stanu poszkodowanego – osoba w szoku, silnym bólu, pod wpływem leków może nie być w stanie przyjąć informacji w sposób racjonalny.
• Wieku i dojrzałości poszkodowanego – dziecko wymaga informacji dostosowanej do poziomu rozwoju, w obecności rodziców/opiekunów.
• Woli poszkodowanego – poszkodowany ma prawo do informacji, ale również prawo do odmowy przyjęcia informacji (prawo do niewiedzy).
• Konsekwencji informacji – informacja nie powinna być przekazywana w sposób, który mógłby pogorszyć stan poszkodowanego (np. wywołać panikę, zaostrzyć objawy).

• Dane dotyczące stanu zdrowia ucznia.
• Informacje o rozpoznanych chorobach, leczeniu, lekach.
• Dane dotyczące życia prywatnego ucznia i jego rodziny.
• Informacje uzyskane w trakcie udzielania pierwszej pomocy.

• Przepisy prawa nakładają obowiązek ujawnienia informacji (np. zawiadomienie o przestępstwie, choroba zakaźna podlegająca obowiązkowemu zgłoszeniu).
• Sąd lub prokurator zwolni ją z tajemnicy zawodowej w drodze postanowienia.
• Ujawnienie informacji jest niezbędne do ochrony życia lub zdrowia poszkodowanego.
• Rodzice lub opiekunowie prawni ucznia wyrażą zgodę na ujawnienie informacji.

• Poszkodowany przytomny i zdolny do podjęcia decyzji ma prawo do wyrażenia zgody lub odmowy zgody na podjęcie działań ratunkowych. Ratownik powinien uszanować wolę poszkodowanego, chyba że odmowa zagraża życiu poszkodowanego i jest wynikiem zaburzeń świadomości, szoku, działania substancji psychoaktywnych.
• Poszkodowany nieprzytomny lub niezdolny do podjęcia decyzji – ratownik działa w oparciu o zasadę zgody domniemanej (zakłada się, że poszkodowany chciałby, aby udzielono mu pomocy).
• Dziecko – decyzję o podjęciu działań ratunkowych podejmują rodzice/opiekunowie prawni. W sytuacji zagrożenia życia ratownik działa niezależnie od zgody rodziców, kierując się dobrem dziecka.

• Czy informować ucznia o ciężkiej chorobie? Decyzja powinna być podjęta w porozumieniu z lekarzem i rodzicami. Informacja powinna być przekazana w sposób dostosowany do wieku i dojrzałości ucznia, w obecności rodziców, z zapewnieniem wsparcia psychologicznego.
• Czy informować ucznia o śmierci bliskiej osoby? Informacja powinna być przekazana w sposób delikatny, z szacunkiem, w obecności osoby bliskiej lub psychologa. Nie należy ukrywać informacji, ale należy wybrać odpowiedni czas, miejsce i sposób przekazania.
• Czy respektować odmowę ucznia na podjęcie działań ratunkowych? Jeśli odmowa jest wynikiem paniki, szoku, lęku, ratownik powinien podjąć działania ratunkowe, jednocześnie informując ucznia o swoich działaniach. Jeśli odmowa jest świadoma, racjonalna i nie zagraża życiu ucznia, ratownik powinien uszanować wolę poszkodowanego.

6.5.2.7. Sprawiedliwość w dostępie do pomocy – brak dyskryminacji, równość godności

• Nie wolno odmawiać pomocy ze względu na rasę, wyznanie, narodowość, status materialny, niepełnosprawność, orientację seksualną, poglądy polityczne ucznia lub jego rodziny.
• Nie wolno różnicować jakości pomocy ze względu na sympatie, antypatie, osobiste przekonania ratownika.
• Nie wolno faworyzować jednych poszkodowanych kosztem innych ze względu na kryteria niemedyczne.
• Nie wolno wykluczać żadnego poszkodowanego z dostępu do pomocy ze względu na jego status, pochodzenie czy przekonania.

• Stanu zdrowia – osoba chora, niepełnosprawna, umierająca ma taką samą godność jak osoba zdrowa.
• Sprawności fizycznej lub umysłowej – osoba z niepełnosprawnością ma taką samą godność jak osoba pełnosprawna.
• Wieku – dziecko, osoba dorosła, osoba starsza mają taką samą godność.
• Statusu społecznego – uczeń, nauczyciel, dyrektor, pracownik obsługi, rodzic mają taką samą godność.
• Zachowania – osoba, która popełniła przestępstwo, osoba agresywna, osoba pod wpływem alkoholu ma taką samą godność jak każda inna osoba.

• Dzieci z niepełnosprawnościami mają prawo do pomocy dostosowanej do ich potrzeb, z uwzględnieniem specyfiki ich niepełnosprawności (szczegóły w rozdziale 6.6).
• Dzieci z chorobami przewlekłymi mają prawo do indywidualnego planu opieki, dostępu do leków, sprzętu medycznego, informacji (szczegóły w rozdziale 6.6.3).
• Dzieci z rodzin dysfunkcyjnych mają prawo do pomocy, ochrony, wsparcia psychologicznego, bez stygmatyzacji.
• Dzieci z rodzin ubogich mają prawo do takiej samej pomocy medycznej jak dzieci z rodzin zamożnych. Szkoła nie może uzależniać udzielenia pomocy od statusu materialnego rodziny.
• Dzieci cudzoziemskie, uchodźcze, bezpaństwowe mają prawo do takiej samej pomocy medycznej jak dzieci polskie.

• Brak dostępu do pomocy medycznej dla uczniów z rodzin ubogich.
• Dyskryminacja uczniów z niepełnosprawnościami w dostępie do zajęć sportowych, wycieczek, wydarzeń szkolnych.
• Brak indywidualnych planów opieki dla uczniów z chorobami przewlekłymi.
• Brak szkoleń personelu w zakresie pierwszej pomocy.
• Brak dostępu do AED, apteczek, sprzętu ratunkowego.
• Stygmatyzacja uczniów z chorobami psychicznymi, niepełnosprawnościami, chorobami przewlekłymi.

• Poszanowanie życia ludzkiego jako wartości nadrzędnej, nienaruszalnej, świętej.
• Poszanowanie godności osoby ludzkiej niezależnie od stanu zdrowia, wieku, statusu, zachowania.
• Prawda jako podstawa relacji ratownik–poszkodowany.
• Sprawiedliwość jako zasada równego dostępu do pomocy.
• Miłość bliźniego jako motywacja działania.
• Roztropność jako cnota kierująca podejmowaniem decyzji.
• Odwaga jako cnota umożliwiająca działanie wbrew lękowi, niepewności, presji.
• Nadzieja jako postawa, która nie pozwala na rezygnację z walki o życie i godność każdego człowieka.

3. 6.5.3. Wymiar duchowy pierwszej pomocy

6.5.3.1. Pierwsza pomoc jako akt miłości bliźniego – naśladowanie Chrystusa Dobrego Pasterza

• Zna swoje owce po imieniu (J 10,3). Higienistka szkolna, która zna imiona uczniów, zna ich choroby przewlekłe, alergie, lęki, potrzeby – nie jest anonimowym funkcjonariuszem systemu ochrony zdrowia. Jest osobą, która zna, pamięta, troszczy się. Ta osobista znajomość jest aktem miłości, który wykracza poza obowiązek zawodowy.
• Oddaje życie za owce (J 10,11). Ratownik, który podejmuje działania ratunkowe w sytuacji zagrożenia, ryzykuje własne bezpieczeństwo, zdrowie, czas, komfort. Nie jest to heroizm w sensie świeckim – jest to naśladowanie Chrystusa, który „przyszedł, aby służyć i dać swoje życie jako okup za wielu" (Mt 20,28).
• Szuka zagubionej owcy (Łk 15,4-7). W sytuacji masowej, ewakuacji, katastrofy – ratownik nie zostawia nikogo. Szuka każdego, kto jest w potrzebie, kto jest zagubiony, kto został pominięty. Nie ma owcy „mniej ważnej", nie ma ucznia „mniej wartego" uwagi.
• Opiekuje się ranną owcą (Łk 15,5-6). Pierwsza pomoc nie kończy się na wezwaniu pogotowia. Obejmuje towarzyszenie, obecność, modlitwę, informowanie rodziny, wsparcie psychiczne, duchowe. Dobry Pasterz nie zostawia owcy samej w momencie zagrożenia.

• Chorych nawiedzać – obecność przy poszkodowanym, towarzyszenie w cierpieniu, modlitwa, sakramenty.
• Spragnionych napoić – podanie wody, nawodnienie, ochrona przed odwodnieniem w upale, po wymiotach, po krwawieniu.
• Nagich przyodziać – okrycie poszkodowanego kocem, folią NRC, ochrona przed zimnem, ochrona godności ciała.

• Zawód jest wykonywany dla wynagrodzenia, w określonych godzinach, w zakresie określonym umową.
• Powołanie jest odpowiedzią na wezwanie Boże, wykracza poza godziny pracy, obejmuje całą osobę – jej ciało, umysł, serce, ducha.

• Nie zależy od stanu zdrowia – osoba nieprzytomna, w stanie agonalnym, z rozległymi obrażeniami ma taką samą godność jak osoba zdrowa.
• Nie zależy od zachowania – uczeń, który spowodował wypadek, uczeń pod wpływem alkoholu, uczeń agresywny – każdy ma prawo do pomocy, szacunku, obecności.
• Nie zależy od rokowania – osoba w stanie terminalnym, osoba z obrażeniami niekompatybilnymi z życiem, osoba, której nie można uratować – każda ma prawo do godności, komfortu, obecności, modlitwy.
• Nie zależy od decyzji triage'owych – osoba oznaczona kategorią czarną w triage'u nie traci godności. Nie jest „przypadkiem beznadziejnym". Jest osobą, która potrzebuje obecności, komfortu, modlitwy.

6.5.3.2. Modlitwa w trakcie akcji ratunkowej – wewnętrzna, za poszkodowanego, za siebie

• Art. 53 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej – „Każdemu zapewnia się wolność sumienia i religii. Wolność religii obejmuje wolność wyznawania lub przyjmowania religii według własnego wyboru oraz uzewnętrzniania indywidualnie lub z innymi, publicznie lub prywatnie, swojej religii przez uprawianie kultu, modlitwę, uczestniczenie w obrzędach, praktykowanie i nauczanie."
• Art. 9 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka – „Każdy ma prawo do wolności myśli, sumienia i wyznania; prawo to obejmuje wolność zmiany wyznania lub wiary oraz wolność uzewnętrzniania indywidualnie lub wspólnie z innymi, publicznie lub prywatnie, swojego wyznania lub wiary przez uprawianie kultu, nauczanie, praktykowanie i czynności rytualne."
• Art. 10 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej – gwarantuje wolność myśli, sumienia i religii.

• Akt strzelisty – krótkie wezwanie skierowane do Boga: „Jezu, ufam Tobie", „Panie, ratuj", „Boże, bądź z nim", „Maryjo, módl się za nami". Akt strzelisty może być odmówiony w każdej chwili, w każdej sytuacji, bez przerwy w działaniu.
• Modlitwa za poszkodowanego – ratownik może w myślach prosić Boga o życie, zdrowie, siłę dla poszkodowanego: „Panie, daj mu siłę. Panie, bądź z nim. Panie, nie zostawiaj go". Ta modlitwa nie zastępuje działań medycznych – jest ich duchowym uzupełnieniem.
• Modlitwa za siebie – ratownik może prosić Boga o spokój, jasność umysłu, siłę fizyczną, mądrość w podejmowaniu decyzji: „Panie, daj mi spokój. Panie, prowadź moje ręce. Panie, nie pozwól mi się bać". Ta modlitwa jest aktem pokory – uznaniem, że ratownik nie jest wszechmocny, że potrzebuje pomocy, że jego siły są ograniczone.
• Modlitwa dziękczynna – po zakończeniu akcji ratunkowej, ratownik może podziękować Bogu za życie poszkodowanego, za siłę, za obecność, za pomoc innych osób: „Dziękuję Ci, Panie, za jego życie. Dziękuję Ci, że byłeś ze mną".

• Zapytać: „Czy chciałbyś/chciałabyś, żebym się za ciebie pomodlił/a?"
• Odmówić krótką modlitwę na głos: „Ojcze nasz", „Zdrowaś Maryjo", akt strzelisty, modlitwę spontaniczną.
• Trzymać poszkodowanego za rękę podczas modlitwy.
• Wezwać kapelana, księdza, siostrę zakonną – jeśli poszkodowany wyraża taką wolę i stan zdrowia na to pozwala.

• Krótkiej modlitwy na miejscu zdarzenia – prowadzonej przez kapelana, księdza, duszpasterza, lub – w przypadku braku duchownego – przez osobę świecką (np. higienistkę, nauczyciela religii).
• Nabożeństwa w szkole lub kościele – w intencji poszkodowanych, ich rodzin, ratowników, społeczności szkolnej.
• Mszy Świętej – w intencji zmarłych, rannych, rodzin, personelu.
• Różańca, Koronki do Miłosierdzia Bożego – w intencji poszkodowanych.

• Modlitwa poranna – przed rozpoczęciem pracy, ratownik może zawierzyć Bogu dzień, uczniów, personel, siebie samego.
• Modlitwa po zdarzeniu – po zakończeniu akcji ratunkowej, ratownik może oddać Bogu ciężar zdarzenia, prosić o pokój, o przebaczenie (jeśli czuje, że mógł zrobić więcej), o siłę na następny dzień.
• Modlitwa wieczorna – przed snem, ratownik może podziękować Bogu za dzień, za życie, za obecność, za pomoc innych osób.
• Modlitwa w intencji zmarłych – jeśli ratownik uczestniczył w zdarzeniu, w którym ktoś zginął, modlitwa za zmarłego jest aktem miłości, który pomaga ratownikowi przetworzyć doświadczenie śmierci.

6.5.3.3. Towarzyszenie umierającemu – obecność, modlitwa, sakramenty, nadzieja

• Fizyczną bliskość – trzymanie za rękę, położenie dłoni na ramieniu, siedzenie obok, klęczenie przy poszkodowanym.
• Kontakt wzrokowy – patrzenie w oczy umierającego, nie odwracanie wzroku, nie patrzenie na zegarek, na telefon, na innych ratowników.
• Ciszę – jeśli umierający nie może mówić, jeśli jest nieprzytomny, jeśli jest w agonii – cisza jest formą obecności, szacunku, towarzyszenia.
• Słowo – jeśli umierający jest przytomny, może potrzebować słowa: „Jestem tu", „Nie jesteś sam", „Twoja rodzina wie", „Pomoc jest w drodze". Słowo powinno być krótkie, spokojne, prawdziwe. Nie należy składać obietnic bez pokrycia („Wszystko będzie dobrze", „Na pewno wyzdrowiejesz").
• Modlitwę – za zgodą umierającego lub jego rodziny, ratownik może odmówić modlitwę na głos lub w myślach.

• Sakrament Pokuty i Pojednania (Spowiedź Święta) – jeśli umierający jest przytomny i wyraża taką wolę, kapłan może wyspowiadać go i udzielić rozgrzeszenia. W przypadku, gdy umierający nie może mówić, wystarczy znak skruchy (np. uściśnięcie dłoni kapłana, kiwnięcie głową).
• Sakrament Namaszczenia Chorych – jest sakramentem umocnienia, przebaczenia, pokoju. Nie jest „ostatnim namaszczeniem" w sensie magicznym – jest sakramentem, który może być udzielany wielokrotnie w ciągu życia, w sytuacjach choroby, zagrożenia życia, przed operacją. W momencie umierania jest sakramentem, który przygotowuje na przejście do wieczności.
• Eucharystia jako Wiatyk – Komunia Święta udzielana umierającemu jako „pokarm na drogę" (łac. viaticum). Jest ostatnią Komunią Świętą w życiu doczesnym, zapowiedzią uczty niebieskiej.

• Zapytać umierającego (jeśli jest przytomny) lub jego rodzinę, czy życzy sobie wezwania kapłana.
• Wezwać kapłana, jeśli jest taka wola i stan zdrowia na to pozwala.
• Jeśli kapłan nie może przybyć na czas – ratownik może odmówić modlitwę za umierającego, trzymać go za rękę, być obecny.
• Jeśli umierający jest nieprzytomny i nie wiadomo, czy jest osobą wierzącą – ratownik może modlić się w myślach, nie narzucając sakramentów.

• Nie należy przemieszczać ciała bez konieczności (np. do czasu przybycia lekarza, policji, prokuratora).
• Jeśli ciało musi być przemieszczone – należy to zrobić z szacunkiem, nie ciągnąć, nie rzucać, nie traktować jako przedmiotu.
• Ciało powinno być okryte – folią, kocem, prześcieradłem. Nie powinno być wystawione na widok publiczny.
• Jeśli to możliwe i zgodne z procedurami – przy ciele zmarłego powinna być obecna osoba (ratownik, kapelan, nauczyciel), która modli się, czuwa, nie zostawia zmarłego samego.
• Nie należy wykonywać zdjęć ciała, nie należy udostępniać informacji o zmarłym osobom nieupoważnionym, nie należy komentować wyglądu ciała.

• „Wieczny odpoczynek racz mu dać, Panie, a światłość wiekuista niechaj mu świeci. Niech odpoczywa w pokoju. Amen."
• „Ojcze nasz...", „Zdrowaś Maryjo..."
• Modlitwa spontaniczna: „Panie, przyjmij go do siebie. Panie, daj mu pokój. Panie, bądź z jego rodziną."

6.5.3.4. Cierpienie i Krzyż – sens ludzkiego bólu w perspektywie chrześcijańskiej

• Cierpienie ma sens, jeśli jest przeżywane w miłości. Ratownik, który cierpi razem z poszkodowanym, który jest obecny, który trzyma za rękę – nadaje cierpieniu sens. Nie eliminuje go, ale przemienia. Cierpienie przeżywane w samotności jest piekłem. Cierpienie przeżywane w obecności jest czyśćcem. Cierpienie przeżywane w miłości jest drogą do nieba.
• Cierpienie ma sens, jeśli prowadzi do wzrostu. Ratownik, który przeszedł przez doświadczenie śmierci poszkodowanego, który przeżył bezradność, który płakał – nie jest słabszy. Jest głębszy. Jest bardziej wrażliwy. Jest bardziej obecny. Cierpienie, które nie niszczy – buduje.
• Cierpienie ma sens, jeśli jest ofiarowane. Ratownik może ofiarować swoje cierpienie, swoją bezradność, swoje łzy – Bogu, w intencji poszkodowanego, jego rodziny, siebie samego. Ta ofiara nie jest magiczna – jest aktem wiary, że Bóg może przemienić cierpienie w łaskę.

• Krzyż poszkodowanego, którego nie udało się uratować.
• Krzyż dziecka, które umarło na oczach ratownika.
• Krzyż rodziny, która straciła bliską osobę.
• Krzyż bezradności, gdy ratownik nie mógł zrobić więcej.
• Krzyż zmęczenia, wypalenia, obojętności.
• Krzyż pytania: „Dlaczego?", na które nie ma odpowiedzi.

• Eutanazji – bezpośredniego i umyślnego spowodowania śmierci w celu wyeliminowania cierpienia.
• Wspomaganego samobójstwa – dostarczenia środków umożliwiających samobójstwo.
• Uporczywej terapii – przedłużania życia za wszelką cenę, w sposób nieproporcjonalny do stanu poszkodowanego, bez szans na poprawę.

• Lamentu – „Boże mój, Boże mój, czemuś mnie opuścił?" (Ps 22,2).
• Prośby – „Panie, daj mi siłę. Panie, nie zostawiaj mnie. Panie, pomóż mi nieść ten krzyż."
• Ofiarowania – „Panie, ofiaruję Ci to cierpienie w intencji...".
• Zawierzenia – „Jezu, ufam Tobie. Maryjo, módl się za mną. Panie, niech się stanie wola Twoja."
• Dziękczynienia – „Dziękuję Ci, Panie, że byłeś ze mną. Dziękuję Ci, że nie zostawiłeś mnie samego."

6.5.3.5. Święci patronowie ratowników – św. Jan Boży, św. Kamila de Lellis, bł. Jerzy Popiełuszko

• Nie pytaj, kim jest poszkodowany – pomagaj. W triage'u, w ewakuacji, w pierwszej pomocy – nie ma miejsca na selekcję opartą na statusie, wyznaniu, pochodzeniu. Jest człowiek w potrzebie i jest ratownik, który pomaga.
• Czyń dobro konkretnie. Nie wystarczy chcieć pomagać. Trzeba wstać, podejść, pochylić się, opatrzyć, zabrać, opiekować się. Miłość bez czynów jest martwa (Jk 2,17).
• Nie bój się ubóstwa, cierpienia, śmierci. Jan Boży nie uciekał od najtrudniejszych przypadków. Wchodził w cierpienie, w brud, w smród, w beznadzieję. Ratownik, który ucieka od cierpienia – nie jest ratownikiem.

• Każdy chory powinien być traktowany jak osoba, nie jak przypadek.
• Każdy chory ma prawo do godności, czystości, pożywienia, obecności.
• Personel medyczny powinien być przeszkolony, kompetentny, empatyczny.
• Opieka nad chorym obejmuje ciało, duszę i ducha – nie tylko ciało.

• Chory jest osobą, nie przypadkiem. W triage'u, w ewakuacji, w pierwszej pomocy – nie ma „przypadku nr 5". Jest Jan, Maria, Piotr, Anna. Jest człowiek z imieniem, historią, rodziną, lękami, nadziejami.
• Opieka obejmuje ciało, duszę i ducha. Pierwsza pomoc nie kończy się na opatrzeniu rany. Obejmuje obecność, słowo, modlitwę, informację, wsparcie psychiczne, duchowe.
• Kompetencja i empatia idą w parze. Ratownik musi być profesjonalny – znać algorytmy, techniki, procedury. Ale profesjonalizm bez empatii jest zimny. Empatia bez profesjonalizmu jest bezradna. Oba wymiary są niezbędne.
• Służba chorym jest powołaniem, nie tylko zawodem. Kamil de Lellis nie traktował opieki nad chorymi jako pracy zarobkowej. Traktował ją jako powołanie, jako drogę do świętości, jako służbę Chrystusowi w chorym.

• Mów prawdę. W dokumentacji, w raportach, w zeznaniach, w relacjach z poszkodowanym i jego rodziną – prawda jest fundamentem. Nie ma miejsca na manipulację, ukrywanie faktów, fałszowanie danych.
• Broń godności człowieka. W sytuacji masowej, w triage'u, w ewakuacji – nie ma osób „mniej ważnych". Każdy ma prawo do pomocy, szacunku, obecności.
• Nie bój się. Ratownik, który boi się systemu, przełożonych, mediów, opinii publicznej – nie jest wolny. Wolność ratownika jest fundamentem jego służby. Nie można służyć poszkodowanemu, jeśli jest się niewolnikiem lęku.
• Zło dobrem zwyciężaj. W sytuacji kryzysowej, w obliczu cierpienia, śmierci, niesprawiedliwości – ratownik nie odpowiada przemocą, agresją, zemstą. Odpowiada dobrem – obecnością, pomocą, modlitwą, prawdą.

• Święta Łucja – patronka oczu, wzroku, osób niewidomych.
• Święty Łukasz Ewangelista – patron lekarzy, pielęgniarek, ratowników.
• Święty Roch – patron chorych na choroby zakaźne, pielęgniarek.
• Święty Sebastian – patron chorych, żołnierzy, ratowników.
• Błogosławiona Hanna Chrzanowska – patronka pielęgniarek, opiekunek chorych, osób wypalonych zawodowo.
• Święta Faustyna Kowalska – patronka Miłosierdzia Bożego, orędowniczka w sytuacjach beznadziejnych.
• Święty Maksymilian Maria Kolbe – patron odwagi, poświęcenia, miłości bliźniego w warunkach ekstremalnych.

6.5.3.6. Formacja duchowa higienistki – modlitwa, sakramenty, kierownictwo duchowe

• Modlitwę osobistą – codzienną, regularną, osobistą rozmowę z Bogiem.
• Sakramenty – Eucharystię, Spowiedź, Namaszczenie Chorych (w razie potrzeby).
• Kierownictwo duchowe – regularne spotkania z kapłanem, kierownikiem duchowym, spowiednikiem.
• Lekturę duchową – Pismo Święte, Katechizm, encykliki, pisma świętych.
• Rekolekcje, dni skupienia – czas wyciszenia, modlitwy, refleksji.
• Wspólnotę – grupę wsparcia, wspólnotę modlitewną, zespół ratowników, którzy wspierają się nawzajem.

• Rano – przed rozpoczęciem pracy, zawierając Bogu dzień, uczniów, personel, siebie samą.
• W trakcie pracy – krótkimi aktami strzelistymi, w momentach przerwy, w chwilach napięcia.
• Wieczorem – po zakończeniu pracy, dziękując Bogu za dzień, oddając ciężar zdarzeń, prosząc o pokój.
• W niedzielę i święta – uczestnicząc we Mszy Świętej, przyjmując Komunię Świętą, odpoczywając.

• Modlitwa ustna – Ojcze nasz, Zdrowaś Maryjo, Różaniec, Koronka do Miłosierdzia Bożego, Litania, Psalm.
• Modlitwa myślna – rozważanie fragmentu Pisma Świętego, refleksja nad zdarzeniem z dnia, rozmowa z Bogiem.
• Modlitwa kontemplacyjna – cisza, obecność, trwanie w obecności Boga bez słów.
• Modlitwa serca – powtarzanie imienia Jezus, aktu strzelistego, wezwania do Ducha Świętego.

• Eucharystia – jest „źródłem i szczytem" życia chrześcijańskiego (KKK 1324). Higienistka, która regularnie uczestniczy we Mszy Świętej i przyjmuje Komunię Świętą, czerpie siłę z samego Chrystusa. Eucharystia nie jest „nagrodą za dobre zachowanie" – jest pokarmem dla słabych, lekarstwem dla chorych, siłą dla wyczerpanych.
• Sakrament Pokuty i Pojednania – jest sakramentem uzdrowienia, przebaczenia, pokoju. Higienistka, która regularnie się spowiada, nie niesie ciężaru winy, lęku, wstydu sama. Oddaje go Bogu, otrzymuje przebaczenie, zaczyna od nowa. Spowiedź nie jest „sądem" – jest spotkaniem z miłosiernym Ojcem.
• Sakrament Namaszczenia Chorych – jest sakramentem umocnienia, przebaczenia, pokoju. Higienistka, która jest chora, wyczerpana, w stanie zagrożenia – może przyjąć ten sakrament. Nie jest zarezerwowany dla umierających.

• Rozpoznanie woli Bożej w codziennym życiu, w pracy, w relacjach.
• Rozróżnienie duchowe – co pochodzi od Boga, co od złego ducha, co od własnej natury.
• Towarzyszenie w kryzysach – wypalenie, kryzys wiary, stres pourazowy, utrata sensu.
• Modlitwa za higienistkę – kierownik duchowy modli się za osobę, którą prowadzi.
• Formacja – lektura, refleksja, ćwiczenia duchowe, rekolekcje.

• Parafii – proboszcz, wikariusz, kapelan.
• Zakonie – kapłan zakonny, kierownik duchowy wspólnoty.
• Ruchu katolickim – Opus Dei, Wspólnota Chemin Neuf, Wspólnota Sant'Egidio, Ruch Światło-Życie.
• Diecezji – diecezjalny ośrodek formacji duchowej, rekolekcje dla pracowników służby zdrowia.

• Pismo Święte – szczególnie Ewangelie (Mt, Mk, Łk, J), Psalmy, Listy św. Pawła.
• Katechizm Kościoła Katolickiego – szczególnie części dotyczące moralności, sakramentów, modlitwy.
• Encykliki i adhortacje papieskie – szczególnie Evangelium Vitae (Jan Paweł II), Fratelli Tutti (Franciszek), Dives in Misericordia (Jan Paweł II).
• Pisma świętych – szczególnie św. Jana Bożego, św. Kamila de Lellis, św. Faustyny Kowalskiej, św. Matki Teresy z Kalkuty.
• Literaturę fachową z zakresu bioetyki, teologii moralnej, psychologii kryzysowej – aby łączyć formację duchową z kompetencją zawodową.

• Wyciszenia – oderwania się od codziennego hałasu, pośpiechu, stresu.
• Modlitwy – dłuższej, głębszej, bardziej osobistej niż codzienna modlitwa.
• Refleksji – nad swoim życiem, pracą, powołaniem, relacją z Bogiem.
• Sakramentów – Spowiedzi, Eucharystii, Namaszczenia Chorych (jeśli potrzebne).
• Odpoczynku – fizycznego, psychicznego, duchowego.

• Parafię – rekolekcje parafialne, dni skupienia.
• Diecezję – rekolekcje dla pracowników służby zdrowia, dla ratowników, dla pielęgniarek.
• Zakony – rekolekcje w domach zakonnych, ośrodkach rekolekcyjnych.
• Ruchy katolickie – rekolekcje wspólnotowe, dni skupienia.

• Zespołu ratowników – osób, które pracują razem, wspierają się nawzajem, rozmawiają po zdarzeniach.
• Grupy wsparcia – spotkań ratowników, którzy przeżyli trudne zdarzenia, potrzebują rozmowy, modlitwy, obecności.
• Wspólnoty modlitewnej – grupy osób, które modlą się razem, w intencji poszkodowanych, ratowników, rodzin.
• Wspólnoty zawodowej – stowarzyszenia, izby pielęgniarskie, organizacje ratowników, które oferują wsparcie prawne, psychologiczne, duchowe.

6.5.3.7. Ochrona przed wypaleniem – dbałość o własne zdrowie psychiczne i duchowe

• Obniża jakość pomocy – ratownik wypalony jest mniej uważny, mniej empatyczny, mniej skuteczny.
• Zagraża bezpieczeństwu poszkodowanego – błędy medyczne, opóźnienia, zaniedbania.
• Zagraża zdrowiu ratownika – depresja, lęk, bezsenność, choroby somatyczne, uzależnienia.
• Zagraża relacjom – konflikty w zespole, izolacja, utrata więzi z rodziną, przyjaciółmi.
• Zagraża wierze – utrata sensu, kryzys wiary, złość na Boga, odejście od Kościoła.

• Fizyczne: zmęczenie, bezsenność, bóle głowy, bóle brzucha, obniżona odporność, częste infekcje.
• Emocjonalne: drażliwość, lęk, smutek, poczucie winy, bezradność, obojętność, cynizm.
• Psychiczne: trudności z koncentracją, zapominanie, natrętne myśli, koszmary, flashbacki.
• Duchowe: utrata sensu, kryzys wiary, złość na Boga, poczucie opuszczenia, brak motywacji do modlitwy.
• Zawodowe: spadek jakości pracy, unikanie obowiązków, konflikty w zespole, myśli o rezygnacji.
• Społeczne: izolacja, wycofanie, konflikty w rodzinie, utrata zainteresowań.

• Odpoczynek – ratownik ma prawo do odpoczynku, do przerwy, do urlopu. Nie jest maszyną. Nie musi być dostępny 24 godziny na dobę, 7 dni w tygodniu.
• Sen – minimum 7–8 godzin snu na dobę. W przypadku pracy zmianowej – regularny rytm snu, unikanie kofeiny przed snem.
• Odżywianie – regularne posiłki, zdrowa dieta, unikanie alkoholu, kofeiny, cukru jako „lekarstwa" na stres.
• Aktywność fizyczna – spacer, bieganie, pływanie, rower, taniec. Ruch jest jednym z najskuteczniejszych sposobów redukcji stresu.
• Ograniczenie ekspozycji na traumatyczne treści – unikanie mediów, które mnożą obrazy cierpienia, śmierci, katastrof. Ograniczenie czasu spędzanego przed ekranem.

• Rozmowa – ratownik potrzebuje rozmowy z kimś, kto rozumie jego pracę, jego doświadczenia, jego lęki. Nie musi być to psycholog – może być kolega z zespołu, przyjaciel, małżonek, kapłan.
• Debriefing – po zdarzeniu traumatycznym, ratownik powinien uczestniczyć w debriefingu (szczegóły w rozdziale 6.4.3). Nie jest oznaką słabości – jest oznaką profesjonalizmu.
• Psychoterapia – jeśli objawy wypalenia, stresu pourazowego, depresji utrzymują się dłużej niż 2–4 tygodnie, ratownik powinien zgłosić się do psychologa lub psychiatry. Nie jest to oznaka słabości – jest oznaka odpowiedzialności za siebie i za poszkodowanych.
• Grupa wsparcia – spotkania ratowników, którzy przeżyli trudne zdarzenia, potrzebują rozmowy, obecności, zrozumienia.
• Superwizja – regularne spotkania z psychologiem, terapeutą, superwizorem, który pomaga ratownikowi przetworzyć doświadczenia, zrozumieć emocje, znaleźć strategie radzenia sobie.

• Modlitwa – codzienna, regularna, osobista. Nie musi być długa. Musi być autentyczna.
• Sakramenty – regularna Eucharystia, Spowiedź, Namaszczenie Chorych (w razie potrzeby). Sakramenty są źródłem łaski, siły, pokoju.
• Kierownictwo duchowe – regularne spotkania z kapłanem, kierownikiem duchowym, spowiednikiem.
• Rekolekcje – co najmniej raz w roku. Czas wyciszenia, modlitwy, refleksji, odpoczynku.
• Wspólnota – grupa osób, które wspierają się nawzajem, modlą się razem, rozmawiają, rozumieją.
• Lektura duchowa – Pismo Święte, Katechizm, pisma świętych, encykliki. Karmienie ducha Słowem Bożym.
• Służba – ratownik, który służy innym, potrzebuje również służby. Potrzebuje osób, które służą jemu – modlitwą, obecnością, słowem, sakramentem.

• Objawy wypalenia utrzymują się dłużej niż 2–4 tygodnie.
• Pojawiają się myśli samobójcze, myśli o samookaleczeniu.
• Pojawiają się objawy depresji – smutek, utrata zainteresowań, bezsenność, poczucie winy, bezradność.
• Pojawiają się objawy stresu pourazowego – koszmary, flashbacki, unikanie bodźców związanych ze zdarzeniem, nadmierna czujność.
• Pojawiają się problemy z alkoholem, narkotykami, lekami jako sposobem radzenia sobie ze stresem.
• Pojawiają się konflikty w rodzinie, w pracy, w zespole, które nie ustępują.
• Pojawia się kryzys wiary – utrata sensu, złość na Boga, odejście od Kościoła.

• Zapewnienia ratownikowi warunków pracy zgodnych z przepisami BHP.
• Zapewnienia dostępu do psychologa, terapeuty, superwizora.
• Organizowania debriefingów po zdarzeniach traumatycznych.
• Organizowania szkoleń z zakresu radzenia sobie ze stresem, wypaleniem, stresem pourazowym.
• Zapewnienia czasu na odpoczynek, regenerację, modlitwę.
• Tworzenia atmosfery wsparcia, zrozumienia, szacunku w zespole.
• Reagowania na sygnały wypalenia, stresu, kryzysu – nie ignorowania, nie bagatelizowania, nie karania.

• Przebaczenie – ratownik, który czuje się winny (że nie uratował, że mógł zrobić więcej, że popełnił błąd), potrzebuje przebaczenia. Spowiedź Święta jest sakramentem przebaczenia, uzdrowienia, pokoju.
• Nadzieja – ratownik, który traci nadzieję, potrzebuje przypomnienia, że śmierć nie ma ostatniego słowa, że po krzyżu jest zmartwychwstanie, że Bóg jest obecny nawet w najciemniejszej dolinie.
• Obecność – ratownik, który czuje się samotny, potrzebuje obecności. Obecności Boga w modlitwie, w sakramentach. Obecności drugiego człowieka w rozmowie, w milczeniu, w modlitwie wspólnotowej.
• Sens – ratownik, który traci sens, potrzebuje przypomnienia, że jego praca ma sens. Że każda pomoc, każda obecność, każda modlitwa – ma wartość wieczną. Że służba drugiemu człowiekowi jest służbą samemu Chrystusowi.