6.2. Resuscytacja krążeniowo-oddechowa (RKO)

1. 6.2.1. Algorytm postępowania w nagłym zatrzymaniu krążenia u dorosłych i dzieci

6.2.1.1. Rozpoznawanie nagłego zatrzymania krążenia (NZK) – brak oddechu, brak tętna, brak reakcji

• Migotanie komór (VF) – najczęstszy mechanizm NZK u dorosłych; chaotyczna, nieskoordynowana aktywność elektryczna komór serca, prowadząca do ustania efektywnego skurczu. Wymaga defibrylacji.
• Częstoskurcz komorowy bez tętna (pVT) – szybki, regularny rytm komorowy bez efektywnego skurczu. Wymaga defibrylacji.
• Asystolia – całkowity brak aktywności elektrycznej serca; linia prosta w EKG. Nie podlega defibrylacji; leczenie: RKO i adrenalina.
• Aktywność elektryczna bez tętna (PEA) – obecność zorganizowanej aktywności elektrycznej serca bez efektywnego skurczu mechanicznego. Nie podlega defibrylacji; leczenie: RKO, adrenalina, identyfikacja i leczenie przyczyny odwracalnej.

• Przed podejściem do poszkodowanego higienistka musi ocenić bezpieczeństwo miejsca zdarzenia: czy nie ma zagrożenia dla niej samej (np. porażenie prądem, substancje toksyczne, agresywna osoba, ruch drogowy).
• Zasada fundamentalna: „Najpierw bezpieczeństwo ratownika". Ratownik, który sam staje się poszkodowanym, nie pomoże nikomu.

• Delikatne potrząśnięcie za ramiona poszkodowanego.
• Głośne pytanie: „Czy mnie słyszysz?", „Czy wszystko w porządku?", „Otwórz oczy!".
• U dzieci: delikatne potrząśnięcie, zawołanie po imieniu, delikatne klepnięcie w stopę (u niemowląt).
• Jeśli poszkodowany reaguje – nie jest w NZK. Należy ocenić jego stan, wezwać pomoc, pozostać przy nim.
• Jeśli poszkodowany NIE reaguje – przechodzimy do kolejnych kroków.

• Ułożenie poszkodowanego na plecach na twardej, płaskiej powierzchni.
• Odchylenie głowy do tyłu i uniesienie żuchwy (rękoczyn czoło-żuchwa):
  • Jedna ręka na czole poszkodowanego – odchylenie głowy do tyłu.
  • Palce drugiej ręki pod kątem żuchwy – uniesienie żuchwy do góry.
  • U niemowląt: pozycja neutralna (nie odchylenie do tyłu, lecz pozycja „wąchania") – delikatne uniesienie żuchwy.
• Usunięcie widocznych ciał obcych z jamy ustnej (jeśli widoczne i łatwo dostępne) – NIE wykonywać ślepego wymiatania.

• Pochylenie się nad twarzą poszkodowanego.
• Metoda „widzę, słyszę, czuję" przez maksymalnie 10 sekund:
  • Widzę – ruchy klatki piersiowej.
  • Słyszę – szmer oddechu przy ustach i nosie poszkodowanego.
  • Czuję – ruch powietrza na swoim policzku.
• Prawidłowy oddech: regularny, spokojny, z widocznym ruchem klatki piersiowej.
• Nieprawidłowy oddech (agonalny, gasping): nieregularne, pojedyncze westchnienia, „łapanie powietrza", rzężenie, charczenie. Jest to oznaka NZK i wymaga podjęcia RKO.
• Brak oddechu – oznaka NZK.

• U dorosłych i dzieci powyżej 1 roku życia: tętno na tętnicy szyjnej (w zagłębieniu między chrząstką tarczowatą a mięśniem mostkowo-obojczykowo-sutkowym) lub na tętnicy udowej.
• U niemowląt poniżej 1 roku życia: tętno na tętnicy ramiennej (po wewnętrznej stronie ramienia, w połowie odległości między barkiem a łokciem).
• Czas oceny tętna: nie dłużej niż 10 sekund.
• Jeśli w ciągu 10 sekund nie można jednoznacznie stwierdzić obecności tętna – należy przyjąć, że krążenie jest zatrzymane i rozpocząć RKO.
• W praktyce szkolnej, dla osób niebędących profesjonalistami medycznymi, ocena tętna może być pominięta – decyzja o podjęciu RKO opiera się na braku reakcji i braku prawidłowego oddechu.

• Nierozpoznanie oddechu agonalnego: Oddech agonalny (pojedyncze westchnienia, „łapanie powietrza") jest często mylony z prawidłowym oddechem. Jest to najczęstszy błąd prowadzący do opóźnienia RKO. Higienistka musi wiedzieć, że oddech agonalny NIE jest prawidłowym oddechem i wymaga podjęcia RKO.
• Zbyt długa ocena: Poświęcanie więcej niż 10 sekund na ocenę oddechu lub tętna opóźnia rozpoczęcie RKO. Zasada: maksymalnie 10 sekund na ocenę.
• Czekanie na „coś więcej": Oczekiwanie na pogotowie, na drugą osobę, na „pewność" – każda minuta bez RKO zmniejsza szansę przeżycia o 7–10%.
• Błędna ocena bezpieczeństwa: Wchodzenie w strefę zagrożenia bez zabezpieczenia (np. porażenie prądem, substancje toksyczne) – ratownik sam staje się poszkodowanym.

• Sinicę (zasinienie warg, języka, paznokci) – oznaka niedotlenienia.
• Wyczerpanie oddechowe – dziecko przestaje walczyć o oddech, staje się senne, wiotkie.
• Bradykardię (zwolnienie akcji serca) – u dzieci jest to często pierwszy objaw zatrzymania krążenia, poprzedzający asystolię.
• Utrata napięcia mięśniowego – dziecko staje się wiotkie, „jak szmaciana lalka".

6.2.1.2. Łańcuch przeżycia – wczesne rozpoznanie, wczesne RKO, wczesna defibrylacja, wczesna pomoc zaawansowana

• W przypadku dzieci jest to ogniwo szczególnie istotne, ponieważ NZK u dzieci jest najczęściej wtórne do przyczyn, którym można zapobiec.
• Zapobieganie utonięciom – nadzór nad dziećmi w pobliżu wody, nauka pływania, kamizelki ratunkowe.
• Zapobieganie zadławieniom – odpowiednie przygotowanie posiłków, unikanie małych przedmiotów w zasięgu małych dzieci, nadzór podczas jedzenia.
• Zapobieganie urazom – bezpieczne place zabaw, kaski, ochraniacze, pasy bezpieczeństwa.
• Zapobieganie nagłym zdarzeniom kardiologicznym – badania przesiewowe, identyfikacja uczniów z chorobami serca, ograniczenia aktywności fizycznej.
• Zapobieganie samobójstwom – wsparcie psychologiczne, rozpoznawanie sygnałów ostrzegawczych.

• Rozpoznanie NZK: brak reakcji, brak prawidłowego oddechu.
• Natychmiastowe wezwanie pomocy – krzyk „Pomocy!", wezwanie drugiej osoby, zadzwonienie pod 999 lub 112.
• W środowisku szkolnym: uruchomienie systemu alarmowego szkoły, powiadomienie dyrekcji, nauczycieli, personelu.
• Przekazanie dyspozytorowi informacji: lokalizacja, wiek poszkodowanego, stan, podjęte działania.

• Natychmiastowe rozpoczęcie resuscytacji krążeniowo-oddechowej przez świadków zdarzenia.
• RKO podtrzymuje minimalny przepływ krwi przez mózg i serce, przedłużając czas do defibrylacji i przyjazdu pogotowia.
• Każda minuta bez RKO zmniejsza szansę przeżycia o 7–10%.
• RKO podjęte w ciągu pierwszych 2–3 minut może podwoić lub potroić szansę przeżycia.

• Defibrylacja jest jedynym skutecznym leczeniem migotania komór i częstoskurczu komorowego bez tętna.
• Każda minuta opóźnienia defibrylacji zmniejsza szansę przeżycia o 7–10%.
• Dostępność AED w szkole – kluczowy element łańcucha przeżycia.
• Obsługa AED przez przeszkolony personel – higienistka, nauczyciele, starsi uczniowie.

• Przyjazd zespołu ratownictwa medycznego.
• Zaawansowane zabiegi resuscytacyjne: intubacja, wentylacja mechaniczna, leki (adrenalina, amiodaron), monitorowanie EKG, identyfikacja i leczenie przyczyn odwracalnych.
• Opieka poresuscytacyjna – oddział intensywnej terapii, hipotermia terapeutyczna (u dorosłych), leczenie przyczyny NZK.

• Rozpoznanie NZK i podjęcie decyzji o rozpoczęciu RKO.
• Wezwanie pomocy – pogotowia ratunkowego i personelu szkoły.
• Rozpoczęcie RKO – uciskanie klatki piersiowej i oddechy ratunkowe.
• Polecenie przyniesienia AED i obsługa defibrylatora (jeśli dostępny).
• Prowadzenie RKO do czasu przyjazdu zespołu ratownictwa medycznego.
• Przekazanie informacji zespołowi ratunkowemu.
• Koordynacja działań personelu szkoły.
• Opieka nad pozostałymi uczniami – świadkami zdarzenia.

• Personel szkoły musi znać objawy NZK i umieć je rozpoznać.
• Higienistka musi być gotowa do natychmiastowego podjęcia RKO.
• AED musi być dostępny w ciągu 1–2 minut od rozpoznania NZK.
• Droga do AED musi być oznakowana i wolna od przeszkód.
• Personel musi regularnie ćwiczyć RKO i obsługę AED.

6.2.1.3. Algorytm BLS (Basic Life Support) u dorosłych – 30 uciśnięć : 2 oddechy

• Ocena miejsca zdarzenia: czy jest bezpiecznie dla ratownika?
• Jeśli nie jest bezpiecznie – nie podchodzić, wezwać pomoc, czekać na służby.
• Jeśli jest bezpiecznie – podejść do poszkodowanego.

• Potrząśnięcie za ramiona, głośne pytanie: „Czy mnie słyszysz?"
• Brak reakcji → przejście do kroku 3.

• Głośny krzyk: „Pomocy! Potrzebuję pomocy!"
• Jeśli w pobliżu jest druga osoba – polecenie: „Zadzwoń pod 112 i przynieś AED!"
• Jeśli higienistka jest sama – najpierw wezwanie pomocy (telefon 112 na trybie głośnomówiącym), potem rozpoczęcie RKO.
• W środowisku szkolnym: uruchomienie alarmu, powiadomienie dyrekcji.

• Ułożenie poszkodowanego na plecach na twardej, płaskiej powierzchni.
• Odchylenie głowy do tyłu i uniesienie żuchwy (rękoczyn czoło-żuchwa).
• Usunięcie widocznych ciał obcych z jamy ustnej.

• Metoda „widzę, słyszę, czuję".
• Brak prawidłowego oddechu lub oddech agonalny → NZK → rozpoczęcie RKO.

• Uklęknięcie obok poszkodowanego.
• Umieszczenie nadgarstka jednej ręki na środku klatki piersiowej (dolna połowa mostka).
• Umieszczenie nadgarstka drugiej ręki na pierwszej ręce.
• Splecenie palców obu rąk (palce nie dotykają klatki piersiowej).
• Wyprostowane ramiona, barki bezpośrednio nad dłońmi.
• Uciskanie klatki piersiowej:
  • Głębokość: 5–6 cm (nie więcej niż 6 cm).
  • Częstotliwość: 100–120 uciśnięć na minutę.
  • Pełne rozprężenie klatki piersiowej po każdym uciśnięciu.
  • Minimalizacja przerw między uciśnięciami.
• Wykonanie 30 uciśnięć.

• Udrożnienie dróg oddechowych (rękoczyn czoło-żuchwa).
• Zaciśnięcie skrzydełek nosa poszkodowanego.
• Objęcie ust poszkodowanego swoimi ustami (lub użycie maseczki do RKO).
• Wdmuchnięcie powietrza przez 1 sekundę – widoczne uniesienie klatki piersiowej.
• Odczekanie na opadnięcie klatki piersiowej.
• Powtórzenie drugiego oddechu.
• Jeśli oddech ratunkowy nie powoduje uniesienia klatki piersiowej – sprawdzenie udrożnienia dróg oddechowych, ponowna próba.
• Jeśli mimo dwóch prób klatka piersiowa nie unosi się – powrót do uciśnięć klatki piersiowej.

• Kontynuacja cykli 30 uciśnięć : 2 oddechy.
• Minimalizacja przerw między uciśnięciami – przerwa na oddechy ratunkowe nie powinna przekraczać 10 sekund.
• Rotacja ratowników co 2 minuty (co 5 cykli 30:2) – zmęczenie ratownika obniża jakość RKO.
• Kontynuacja RKO do czasu:
  • Przyjazdu zespołu ratownictwa medycznego i przejęcia akcji.
  • Powrotu oznak życia u poszkodowanego (prawidłowy oddech, ruch, reakcja).
  • Całkowitego wyczerpania ratownika (jeśli nie ma zmiany).
  • Polecenia zaprzestania RKO przez lekarza.

• Włączenie AED i postępowanie zgodnie z poleceniami głosowymi.
• Naklejenie elektrod zgodnie ze schematem.
• Analiza rytmu – NIE dotykać poszkodowanego podczas analizy.
• Jeśli AED zaleca defibrylację – upewnienie się, że nikt nie dotyka poszkodowanego, naciśnięcie przycisku defibrylacji.
• Natychmiastowe wznowienie RKO po defibrylacji – bez ponownej oceny rytmu.
• Kontynuacja RKO i postępowanie zgodnie z poleceniami AED.

• Defibrylacja jest kluczowa – AED musi być dostępny jak najszybciej.
• RKO z oddechami ratunkowymi (30:2) jest zalecane dla przeszkolonych ratowników.
• Jeśli higienistka nie jest w stanie lub nie chce wykonywać oddechów ratunkowych – RKO samymi uciśnięciami klatki piersiowej (hands-only CPR) jest lepsze niż brak RKO.
• U dorosłych z NZK spowodowanym utonięciem, zadławieniem lub zatruciem – oddechy ratunkowe mają większe znaczenie.

6.2.1.4. Algorytm BLS u dzieci (1 rok – puberty) – 15 uciśnięć : 2 oddechy (dla ratowników przeszkolonych)

• NZK u dzieci jest najczęściej wtórne do niewydolności oddechowej, nie do pierwotnego zaburzenia rytmu serca.
• Oddechy ratunkowe mają większe znaczenie u dzieci niż u dorosłych.
• Stosunek uciśnięć do oddechów: 15:2 dla ratowników przeszkolonych (w porównaniu z 30:2 u dorosłych).
• Głębokość uciśnięć: około 1/3 przednio-tylnego wymiaru klatki piersiowej (około 5 cm u dzieci).
• Technika uciśnięć: jedna ręka (u mniejszych dzieci) lub dwie ręce (u większych dzieci).
• Priorytet: 5 oddechów ratunkowych na początku RKO (u dorosłych – od razu uciśnięcia).

• Jak u dorosłych.

• Delikatne potrząśnięcie za ramiona, zawołanie po imieniu.
• U młodszych dzieci: delikatne klepnięcie, potrząśnięcie.
• Brak reakcji → przejście do kroku 3.

• Udrożnienie dróg oddechowych: odchylenie głowy do tyłu i uniesienie żuchwy.
• U dzieci: odchylenie głowy do tyłu jest mniejsze niż u dorosłych (szyja dziecka jest bardziej wiotka, nadmierne odchylenie może zamknąć drogi oddechowe).
• Ocena oddechu: metoda „widzę, słyszę, czuję", maksymalnie 10 sekund.
• Brak prawidłowego oddechu lub oddech agonalny → NZK.

• Jeśli w pobliżu jest druga osoba – polecenie: „Zadzwoń pod 112 i przynieś AED!"
• Jeśli higienistka jest sama z dzieckiem:
  • Jeśli NZK jest prawdopodobnie spowodowane przyczyną kardiologiczną (nagły upadek, brak wcześniejszych objawów) – najpierw wezwanie pomocy (112), potem RKO.
  • Jeśli NZK jest prawdopodobnie spowodowane przyczyną oddechową (utonięcie, zadławienie, astma) – najpierw 5 oddechów ratunkowych i 1 minuta RKO, potem wezwanie pomocy.
  • W praktyce szkolnej, jeśli higienistka jest sama – najpierw krzyk o pomoc, potem RKO. Jeśli nikt nie przychodzi – po 1 minucie RKO wezwanie 112.

• Udrożnienie dróg oddechowych.
• Podanie 5 oddechów ratunkowych (wentylacji).
• Każdy oddech: wdmuchnięcie powietrza przez 1 sekundę, widoczne uniesienie klatki piersiowej.
• U dzieci: objęcie ust i nosa dziecka swoimi ustami (u młodszych dzieci) lub objęcie samych ust z zaciśnięciem nosa (u starszych dzieci).
• Jeśli oddech nie powoduje uniesienia klatki piersiowej – sprawdzenie udrożnienia, ponowna próba.

• Sprawdzenie tętna na tętnicy szyjnej lub udowej.
• Sprawdzenie oznak życia: ruch, kaszel, prawidłowy oddech.
• Brak oznak krążenia → rozpoczęcie uciśnięć klatki piersiowej.

• Uklęknięcie obok dziecka.
• Technika uciśnięć:
  • U mniejszych dzieci (1–8 lat): nadgarstek jednej ręki na dolnej połowie mostka, druga ręka na czole dziecka utrzymuje odchylenie głowy.
  • U większych dzieci (powyżej 8 lat lub powyżej 25 kg): dwie ręce splecione, jak u dorosłych.
• Uciskanie klatki piersiowej:
  • Głębokość: około 1/3 przednio-tylnego wymiaru klatki piersiowej (około 5 cm).
  • Częstotliwość: 100–120 uciśnięć na minutę.
  • Pełne rozprężenie klatki piersiowej po każdym uciśnięciu.
• Wykonanie 15 uciśnięć.

• Jak w kroku 5.
• Podanie 2 oddechów ratunkowych.

• Kontynuacja cykli 15 uciśnięć : 2 oddechy.
• Rotacja ratowników co 2 minuty.
• Kontynuacja do czasu przyjazdu pogotowia, powrotu oznak życia lub wyczerpania ratownika.

• Włączenie AED.
• U dzieci 1–8 lat: elektrody pediatryczne lub tryb pediatryczny (jeśli dostępny).
• Jeśli brak elektrod pediatrycznych – elektrody dorosłych (jedna na przedniej ścianie klatki piersiowej, druga na plecach – aby elektrody nie stykały się ze sobą).
• Postępowanie zgodnie z poleceniami głosowymi AED.

• Zadławienie – podczas posiłków, zabaw małymi przedmiotami.
• Utonięcie – podczas zajęć na basenie, wycieczek nad wodę.
• Ciężki atak astmy – status astmaticus.
• Anafilaksja – ciężka reakcja alergiczna.
• Uraz – uraz głowy, krwotok.
• Nagłe zdarzenie kardiologiczne – rzadko, ale możliwe (kardiomiopatia przerostowa, zespół długiego QT).

6.2.1.5. Algorytm BLS u niemowląt (<1 rok) – technika dwoma kciukami lub dwoma palcami

• Głowa jest duża w stosunku do ciała, szyja jest krótka i wiotka.
• Język jest duży w stosunku do jamy ustnej – łatwo o niedrożność dróg oddechowych.
• Krtań jest położona wyżej i bardziej do przodu niż u dorosłych.
• Tchawica jest wąska i miękka – łatwo o jej zamknięcie przez nadmierne odchylenie głowy.
• Klatka piersiowa jest miękka, podatna – mniejsza siła potrzebna do uciśnięć.
• Serce jest małe, położone bardziej poziomo.
• NZK u niemowląt jest najczęściej spowodowane niewydolnością oddechową, SIDS (zespołem nagłej śmierci łóżeczkowej), zadławieniem, infekcją.

• Jak u dorosłych i dzieci.

• Delikatne klepnięcie w stopę niemowlęcia.
• Zawołanie, delikatne potrząśnięcie.
• Brak reakcji → przejście do kroku 3.

• Ułożenie niemowlęcia na plecach na twardej, płaskiej powierzchni.
• Pozycja neutralna głowy – NIE odchylenie do tyłu jak u dorosłych.
• Delikatne uniesienie żuchwy – wysunięcie żuchwy do przodu.
• Usunięcie widocznych ciał obcych z jamy ustnej.

• Pochylenie się nad twarzą niemowlęcia.
• Metoda „widzę, słyszę, czuję".
• Brak prawidłowego oddechu → NZK.

• Jeśli w pobliżu jest druga osoba – polecenie wezwania 112 i przyniesienia AED.
• Jeśli higienistka jest sama – krzyk o pomoc, potem RKO. Po 1 minucie RKO – wezwanie 112.

• Udrożnienie dróg oddechowych (pozycja neutralna).
• Objęcie ust i nosa niemowlęcia swoimi ustami.
• Wdmuchnięcie powietrza przez 1 sekundę – widoczne uniesienie klatki piersiowej.
• Objętość oddechu: niewielka – tylko tyle, aby klatka piersiowa się uniosła. NIE wdmuchiwać zbyt dużo powietrza – ryzyko uszkodzenia płuc i żołądka.
• Podanie 5 oddechów ratunkowych.

• Sprawdzenie tętna na tętnicy ramiennej (po wewnętrznej stronie ramienia).
• Brak oznak krążenia → rozpoczęcie uciśnięć.

• Obie ręce obejmują klatkę piersiową niemowlęcia od dołu.
• Kciuki obu rąk umieszczone na dolnej połowie mostka (poniżej linii łączącej sutki, na szerokość jednego palca poniżej).
• Pozostałe palce obu rąk podtrzymują plecy niemowlęcia.
• Uciskanie klatki piersiowej kciukami.
• Głębokość: około 1/3 przednio-tylnego wymiaru klatki piersiowej (około 4 cm).
• Częstotliwość: 100–120 uciśnięć na minutę.

• Dwa palce (wskazujący i środkowy) jednej ręki umieszczone na dolnej połowie mostka.
• Druga ręka podtrzymuje głowę i szyję niemowlęcia.
• Uciskanie klatki piersiowej dwoma palcami.
• Głębokość i częstotliwość jak wyżej.

• 15 uciśnięć : 2 oddechy ratunkowe.
• Oddechy ratunkowe: objęcie ust i nosa niemowlęcia, delikatne wdmuchnięcie powietrza.
• Kontynuacja cykli 15:2.

• AED u niemowląt poniżej 1 roku życia: elektrody pediatryczne (jeśli dostępne) lub elektrody dorosłych umieszczone w konfiguracji przednio-tylnej (jedna na przedniej ścianie klatki piersiowej, druga na plecach).
• Postępowanie zgodnie z poleceniami AED.

• Zadławienie – małe przedmioty, jedzenie.
• SIDS – zespół nagłej śmierci łóżeczkowej (w żłobku).
• Infekcje dróg oddechowych – zapalenie oskrzelików, zapalenie płuc.
• Uraz – upadek z wysokości.

6.2.1.6. Częstotliwość uciśnięć – 100–120/min, głębokość – 5–6 cm u dorosłych, 1/3 głębokości klatki u dzieci

• Poniżej 100/min: zbyt wolne uciśnięcia nie zapewniają wystarczającego przepływu krwi przez mózg i serce.
• Powyżej 120/min: zbyt szybkie uciśnięcia nie pozwalają na pełne rozprężenie klatki piersiowej i napełnienie serca krwią między uciśnięciami.
• Zakres 100–120/min zapewnia optymalny kompromis między przepływem krwi a napełnianiem serca.

• Rytmiczne uciśnięcia w tempie piosenki „Stayin' Alive" (Bee Gees) – około 104 uderzenia na minutę.
• Inne piosenki o odpowiednim tempie: „Yellow Submarine" (Beatles), „I Will Survive" (Gloria Gaynor).
• W praktyce: liczenie „raz-dwa-trzy-cztery..." w tempie około 2 uciśnięcia na sekundę.
• Regularne ćwiczenia na fantomie z metronomem lub aplikacją treningową.

• Klatka piersiowa dziecka jest mniejsza i bardziej podatna niż dorosłego.
• Stała głębokość (np. 5 cm) mogłaby być zbyt duża dla małego dziecka lub zbyt mała dla dużego nastolatka.
• Zasada 1/3 wymiaru przednio-tylnego dostosowuje głębokość do wielkości dziecka.

• Podczas rozprężenia klatki piersiowej serce napełnia się krwią.
• Bez pełnego rozprężenia serce nie napełnia się prawidłowo, co zmniejsza objętość krwi wyrzucanej przy kolejnym uciśnięciu.
• „Opieranie się" na klatce piersiowej między uciśnięciami (niepełne rozprężenie) jest częstym błędem, który znacząco obniża jakość RKO.

• Po każdym uciśnięciu – całkowite zwolnienie nacisku na klatkę piersiową.
• Dłonie pozostają na klatce piersiowej (nie odrywanie rąk), ale bez nacisku.
• Unikanie „opierania się" na klatce piersiowej między uciśnięciami.

• Zbyt płytkie uciśnięcia: Ratownik boi się złamać żebra. W rzeczywistości złamanie żebra podczas RKO jest powikłaniem akceptowalnym – lepsze złamane żebro niż śmierć poszkodowanego.
• Zbyt głębokie uciśnięcia: Ryzyko uszkodzenia narządów wewnętrznych. Szczególnie u dzieci – dostosowanie siły do wielkości klatki piersiowej.
• Zbyt wolne uciśnięcia: Poniżej 100/min.
• Zbyt szybkie uciśnięcia: Powyżej 120/min, bez pełnego rozprężenia.
• Niepełne rozprężenie: „Opieranie się" na klatce piersiowej.
• Przerwy w uciskaniu: Długie przerwy na oddechy ratunkowe, na sprawdzenie tętna, na „odpoczynek".
• Nieprawidłowa pozycja rąk: Zbyt wysoko (na mostku górnym), zbyt nisko (na wyrostku mieczykowatym), zbyt bocznie (na żebrach).

• Regularne szkolenia na fantomie – minimum raz w roku.
• Ćwiczenia z metronomem lub aplikacją treningową.
• Rotacja ratowników co 2 minuty – zmęczenie obniża jakość RKO.
• Wzajemna kontrola – drugi ratownik obserwuje i koryguje technikę.

6.2.1.7. Minimalizacja przerw w uciskach – ciągłość, rotacja ratowników co 2 minuty

• Frakcja uciśnięć (stosunek czasu uciśnięć do całkowitego czasu RKO) powinna wynosić powyżej 80%.
• Przerwy w uciśnięciach powinny być jak najkrótsze – maksymalnie 10 sekund na oddechy ratunkowe.
• Przerwy dłuższe niż 10 sekund znacząco obniżają skuteczność RKO.

• Czas: maksymalnie 10 sekund na 2 oddechy ratunkowe.
• Minimalizacja: szybkie udrożnienie dróg oddechowych, przygotowanie do oddechów przed zakończeniem 30. (lub 15.) uciśnięcia.
• Jeśli oddech ratunkowy nie powoduje uniesienia klatki piersiowej – nie powtarzać wielokrotnie, powrócić do uciśnięć.

• Czas: AED analizuje rytm przez kilka sekund – w tym czasie NIE wolno dotykać poszkodowanego.
• Minimalizacja: szybkie naklejenie elektrod, włączenie AED jak najszybciej.

• Czas: kilka sekund na ładowanie i wyładowanie.
• Minimalizacja: natychmiastowe wznowienie RKO po defibrylacji – bez ponownej oceny rytmu.

• Czas: maksymalnie 5 sekund na zmianę ratowników.
• Minimalizacja: zmiana odbywa się w trakcie cyklu RKO, nowy ratownik jest gotowy do przejęcia.

• Czas: nie częściej niż co 2 minuty, maksymalnie 10 sekund.
• Minimalizacja: nie przerywać RKO na „sprawdzenie, czy już oddycha" co kilkanaście sekund.

• Rotacja co 2 minuty, niezależnie od tego, czy ratownik czuje się zmęczony.
• Zmiana odbywa się szybko – maksymalnie 5 sekund przerwy.
• Nowy ratownik jest gotowy do przejęcia – klęka obok poszkodowanego, układa ręce na klatce piersiowej.
• Stary ratownik przechodzi do roli wspomagającej – oddechy ratunkowe, obsługa AED, wezwanie pomocy.
• Jeśli jest tylko jeden ratownik – kontynuuje RKO do czasu przyjazdu pogotowia lub wyczerpania.

• Higienistka rozpoczyna RKO.
• Nauczyciel lub inny pracownik szkoły przejmuje RKO po 2 minutach.
• Kolejna osoba obsługuje AED, wzywa pogotowie, kieruje ruchem.
• Dyrekcja koordynuje działania, informuje rodziców, zabezpiecza pozostałych uczniów.
• W miarę możliwości – rotacja co 2 minuty do czasu przyjazdu pogotowia.

• Długie przerwy na oddechy ratunkowe.
• Długie przerwy na analizę rytmu przez AED.
• Wielokrotne sprawdzanie tętna i oddechu.
• Długie przerwy na rotację ratowników.
• Opóźnienie w rozpoczęciu RKO.

6.2.1.8. Oddechy ratunkowe – sposób podania, zabezpieczenie dróg oddechowych, ochrona przed zakażeniem

• Odchylenie głowy do tyłu i uniesienie żuchwy (rękoczyn czoło-żuchwa).
• U niemowląt: pozycja neutralna, delikatne uniesienie żuchwy.
• Usunięcie widocznych ciał obcych z jamy ustnej.

• Użycie maseczki do RKO (maska z zaworem jednokierunkowym) – jeśli dostępna.
• W przypadku braku maseczki – oddechy ratunkowe usta-usta.
• W środowisku szkolnym maseczki do RKO powinny znajdować się w apteczce i w gabinecie higienistki.

• Zaciśnięcie skrzydełek nosa poszkodowanego kciukiem i palcem wskazującym ręki leżącej na czole.
• Objęcie ust poszkodowanego swoimi ustami – szczelne, bez przeciekania powietrza.
• Wdmuchnięcie powietrza przez 1 sekundę.
• Obserwacja klatki piersiowej – powinna się unieść.
• Odczekanie na opadnięcie klatki piersiowej (wydech pasywny).
• Podanie drugiego oddechu.

• Objęcie ust i nosa niemowlęcia swoimi ustami.
• Wdmuchnięcie niewielkiej ilości powietrza przez 1 sekundę.
• Obserwacja klatki piersiowej – powinna się unieść.
• Objętość oddechu: niewielka – tylko tyle, aby klatka piersiowa się uniosła.

• Jeśli oddech ratunkowy powoduje uniesienie klatki piersiowej – oddech jest skuteczny.
• Jeśli klatka piersiowa nie unosi się – sprawdzenie udrożnienia dróg oddechowych, ponowna próba.
• Jeśli mimo dwóch prób klatka piersiowa nie unosi się – powrót do uciśnięć klatki piersiowej (podejrzenie niedrożności dróg oddechowych).

• Zbyt duża objętość oddechu: Wdmuchiwanie zbyt dużej ilości powietrza powoduje rozdistansję żołądka, ryzyko wymiotów i zachłyśnięcia. Zasada: tylko tyle powietrza, aby klatka piersiowa się uniosła.
• Zbyt szybki oddech: Wdmuchiwanie powietrza zbyt szybko powoduje turbulencje i zwiększa ryzyko rozdistansji żołądka. Zasada: 1 sekunda na oddech.
• Nieszczelne objęcie ust: Powietrze ucieka bokami, oddech jest nieskuteczny. Zasada: szczelne objęcie ust poszkodowanego.
• Brak udrożnienia dróg oddechowych: Bez odchylenia głowy i uniesienia żuchwy drogi oddechowe mogą być niedrożne. Zasada: najpierw udrożnienie, potem oddech.
• Zbyt długa przerwa na oddechy: Przerwa dłuższa niż 10 sekund obniża skuteczność RKO. Zasada: maksymalnie 10 sekund na 2 oddechy.

• Użycie maseczki do RKO z zaworem jednokierunkowym – zawór zapobiega kontaktowi z wydzielinami poszkodowanego.
• W przypadku braku maseczki – oddechy ratunkowe usta-usta są zalecane, ponieważ korzyść z RKO przewyższa ryzyko zakażenia.
• W środowisku szkolnym maseczki do RKO powinny znajdować się w apteczce, w gabinecie higienistki, przy AED.
• Po RKO – umycie rąk, dezynfekcja, obserwacja własnego stanu zdrowia.
• W przypadku kontaktu z krwią lub wydzielinami poszkodowanego – zgłoszenie zdarzenia, konsultacja lekarska.

6.2.1.9. RKO bez oddechów ratunkowych (hands-only CPR) – kiedy stosować, skuteczność

• W pierwszych minutach NZK u dorosłych (spowodowanego migotaniem komór) krew jest wystarczająco natlenowana.
• Ciągłe uciśnięcia klatki piersiowej zapewniają minimalny, ale wystarczający przepływ krwi przez mózg i serce.
• Przerwy na oddechy ratunkowe obniżają jakość RKO.
• Wiele osób nie chce lub nie potrafi wykonywać oddechów ratunkowych – hands-only CPR zwiększa gotowość do podjęcia RKO.

• Dorośli z NZK prawdopodobnie kardiologicznym: Nagły upadek, brak wcześniejszych objawów, brak przyczyny oddechowej. W tym przypadku hands-only CPR jest równie skuteczne jak RKO z oddechami w pierwszych minutach.
• Ratownik nieprzeszkolony lub niepewny: Jeśli higienistka nie jest pewna techniki oddechów ratunkowych lub nie ma maseczki do RKO – hands-only CPR jest lepsze niż brak RKO.
• Ratownik nie chce wykonywać oddechów ratunkowych: Np. z powodu obawy przed zakażeniem, braku maseczki, niechęci do kontaktu z poszkodowanym. Hands-only CPR eliminuje tę barierę.
• NZK u dorosłego spowodowany utonięciem, zadławieniem, zatruciem: W tym przypadku oddechy ratunkowe mają większe znaczenie, ale hands-only CPR jest lepsze niż brak RKO.

• NZK u dzieci i niemowląt: U dzieci NZK jest najczęściej wtórne do niewydolności oddechowej. Oddechy ratunkowe mają kluczowe znaczenie. Hands-only CPR jest mniej skuteczne u dzieci – należy dążyć do wykonania oddechów ratunkowych.
• NZK spowodowane utonięciem, zadławieniem, anafilaksją, ciężkim atakiem astmy: W tych przypadkach niedotlenienie jest przyczyną NZK i oddechy ratunkowe są niezbędne.
• Ratownik przeszkolony i wyposażony w maseczkę do RKO: Jeśli higienistka jest przeszkolona i ma maseczkę – powinna wykonywać RKO z oddechami ratunkowymi (30:2 u dorosłych, 15:2 u dzieci).

• Uklęknięcie obok poszkodowanego.
• Umieszczenie nadgarstków na środku klatki piersiowej (dolna połowa mostka).
• Splecenie palców, wyprostowane ramiona.
• Ciągłe uciśnięcia klatki piersiowej:
  • Głębokość: 5–6 cm u dorosłych.
  • Częstotliwość: 100–120 uciśnięć na minutę.
  • Pełne rozprężenie klatki piersiowej po każdym uciśnięciu.
  • Minimalizacja przerw – uciśnięcia ciągłe, bez przerw na oddechy.
• Kontynuacja do czasu przyjazdu pogotowia, powrotu oznak życia lub wyczerpania ratownika.

• Hands-only CPR jest równie skuteczne jak RKO z oddechami w pierwszych 6–8 minutach NZK u dorosłych spowodowanego migotaniem komór.
• Hands-only CPR jest lepsze niż brak RKO – zwiększa szansę przeżycia 2–3-krotnie.
• Hands-only CPR jest łatwiejsze do nauczenia i zapamiętania niż RKO z oddechami.
• Hands-only CPR zwiększa gotowość świadków do podjęcia RKO – eliminuje barierę „nie chcę robić oddechów usta-usta".

2. 6.2.2. Obsługa automatycznego defibrylatora zewnętrznego (AED)

6.2.2.1. Zasada działania AED – analiza rytmu, wskazanie do defibrylacji

• Jednostka główna (defibrylator): zawiera procesor analizujący rytm serca, kondensator gromadzący energię do wyładowania, głośnik wydający polecenia głosowe, wyświetlacz (w niektórych modelach) oraz przyciski sterujące.
• Elektrody defibrylacyjne (pady): jednorazowe, samoprzylepne elektrody, które nakleja się na klatkę piersiową poszkodowanego. Elektrody pełnią podwójną funkcję: rejestrują sygnał EKG (analiza rytmu) oraz dostarczają impuls defibrylacyjny.
• Bateria: zasilająca urządzenie, zwykle litowa, o żywotności 2–5 lat w zależności od modelu.
• Opcjonalne akcesoria: elektrody pediatryczne (dla dzieci 1–8 lat), klucz lub przełącznik pediatryczny, maseczka do RKO, nożyczki (do rozcięcia odzieży), maszynka do golenia (do usunięcia owłosienia z klatki piersiowej), ręcznik lub gaziki (do osuszenia skóry).

• Otwarcie pokrywy AED (w niektórych modelach otwarcie pokrywy automatycznie włącza urządzenie).
• Naciśnięcie przycisku „ON" lub „WŁĄCZ" (w zależności od modelu).
• Urządzenie rozpoczyna autotest – sprawdza sprawność baterii, elektrod, obwodów wewnętrznych.
• Uruchamiają się polecenia głosowe – AED „mówi" do ratownika, instruując go krok po kroku.

• AED poleca: „Rozbierz poszkodowanego" lub „Odsłoń klatkę piersiową".
• Ratownik rozcina lub rozrywa odzież poszkodowanego, odsłaniając klatkę piersiową.
• Skóra klatki piersiowej musi być sucha i czysta – jeśli jest mokra, należy ją osuszyć; jeśli jest silnie owłosiona, należy usunąć owłosienie maszynką do golenia (w miejscu naklejenia elektrod).
• Jeśli na klatce piersiowej znajdują się plastry z lekami (np. nitrogliceryna, fentanyl, nikotyna) – należy je usunąć i zetrzeć pozostałości.

• AED poleca: „Naklej elektrody zgodnie z obrazkiem".
• Elektrody nakleja się zgodnie ze schematem nadrukowanym na samych elektrodach lub na opakowaniu.
• Prawidłowa lokalizacja elektrod u dorosłych:
  • Elektroda przednia (sternum): poniżej prawego obojczyka, po prawej stronie mostka.
  • Elektroda boczna (apex): na lewym boku klatki piersiowej, w linii środkowo-pachowej, na wysokości dolnej krawędzi serca (około 5–6 cm poniżej lewej pachy).
• Elektrody muszą przylegać całą powierzchnią do skóry – bez pęcherzyków powietrza, bez zagięć.
• Kable elektrod podłącza się do jednostki głównej AED (w niektórych modelach elektrody są fabrycznie podłączone).

• AED poleca: „Nie dotykaj poszkodowanego. Analizuję rytm serca."
• W tym momencie NIKT nie może dotykać poszkodowanego – dotyk może zakłócić analizę EKG i spowodować błędne odczytanie rytmu.
• Analiza trwa zwykle 5–15 sekund.
• AED rozpoznaje rytm serca i podejmuje decyzję:
  • Rytm defibrylacyjny (VF lub pVT) – AED zaleca defibrylację.
  • Rytm niedefibrylacyjny (asystolia, PEA, rytm zatokowy) – AED nie zaleca defibrylacji, poleca kontynuację RKO.

• AED poleca: „Zalecane wyładowanie. Nie dotykaj poszkodowanego. Naciśnij przycisk wyładowania."
• W modelach w pełni automatycznych: AED sam odlicza i dostarcza wyładowanie – ratownik nie musi naciskać żadnego przycisku, ale musi upewnić się, że nikt nie dotyka poszkodowanego.
• W modelach półautomatycznych: ratownik naciska przycisk wyładowania (zwykle oznaczony symbolem błyskawicy), wcześniej upewniając się wzrokowo i głosowo, że nikt nie dotyka poszkodowanego.
• Komenda bezpieczeństwa: „Ja nie dotykam, ty nie dotykasz, nikt nie dotyka!" – ratownik wizualnie sprawdza, czy nikt nie ma kontaktu z poszkodowanym.
• Wyładowanie trwa ułamek sekundy.

• Po wyładowaniu AED poleca: „Rozpocznij RKO" lub „Kontynuuj uciśnięcia klatki piersiowej".
• NIE WOLNO tracić czasu na ponowną analizę rytmu, sprawdzanie tętna czy ocenę stanu poszkodowanego.
• Natychmiastowe wznowienie uciśnięć klatki piersiowej – bez żadnej przerwy.
• RKO kontynuuje się przez 2 minuty, po czym AED ponownie analizuje rytm.

• AED co 2 minuty poleca przerwanie RKO i analizę rytmu.
• Po każdej analizie:
  • Jeśli rytm jest defibrylacyjny – kolejne wyładowanie i natychmiastowe wznowienie RKO.
  • Jeśli rytm jest niedefibrylacyjny – kontynuacja RKO.
  • Jeśli poszkodowany zaczyna prawidłowo oddychać – AED poleca przerwanie RKO i monitorowanie poszkodowanego.
• Cykle powtarza się do czasu przyjazdu zespołu ratownictwa medycznego.

6.2.2.2. Lokalizacja AED w szkole – dostępność, oznakowanie, informowanie personelu i uczniów

• Centralność: AED powinien być umieszczony w miejscu centralnym względem budynku szkoły, tak aby czas dotarcia do niego z dowolnego punktu budynku nie przekraczał 1–2 minut.
• Dostępność: AED musi być dostępny 24 godziny na dobę, 7 dni w tygodniu – nie może być zamknięty w pomieszczeniu, które jest zamykane na klucz po godzinach pracy szkoły.
• Oznakowanie: Miejsce przechowywania AED musi być wyraźnie oznakowane międzynarodowym symbolem AED (zielone serce z białą błyskawicą) oraz napisem „AED" lub „Defibrylator".
• Widoczność: AED nie może być ukryty za drzwiami, w szafie, za meblami. Musi być widoczny z odległości kilku metrów.
• Brak przeszkód: Droga do AED musi być wolna od przeszkód – nie może być zastawiona meblami, sprzętem sportowym, dekoracjami.
• Ochrona przed czynnikami zewnętrznymi: AED nie powinien być narażony na bezpośrednie działanie promieni słonecznych, wilgoć, ekstremalne temperatury, kurz.

• Gabinet higienistki: AED w gabinecie higienistki jest naturalnym miejscem przechowywania – higienistka jest osobą przeszkoloną, obecną w szkole w godzinach pracy, zdolną do natychmiastowego użycia urządzenia.
• Hol główny / wejście do szkoły: AED umieszczony w pobliżu wejścia głównego jest dostępny dla osób wchodzących i wychodzących, łatwy do zlokalizowania przez osoby z zewnątrz (np. rodziców, gości).
• Sala gimnastyczna / hala sportowa: Miejsce, w którym dochodzi do największej liczby zdarzeń kardiologicznych związanych z wysiłkiem fizycznym. AED w sali gimnastycznej jest szczególnie istotny.
• Boisko szkolne: Jeśli boisko jest oddalone od budynku szkoły – AED w wodoodpornej, ogrzewanej szafce na zewnątrz (specjalne szafki AED do montażu zewnętrznego).
• Basen szkolny (jeśli szkoła posiada basen): Utonięcie jest jedną z najczęstszych przyczyn NZK u dzieci – AED przy basenie jest niezbędny.
• Stołówka / kuchnia szkolna: Miejsce, w którym mogą wystąpić zadławienia prowadzące do NZK.
• Budynki pomocnicze: Jeśli szkoła posiada kilka budynków (np. budynek główny, sala gimnastyczna, warsztaty) – AED w każdym budynku lub w centralnym punkcie między budynkami.

• Oznakowanie miejsca przechowywania AED:
  • Międzynarodowy symbol AED (zielony kolor, biała błyskawica, serce).
  • Napis „AED" lub „DEFIBRYLATOR" w języku polskim.
  • Strzałki kierunkowe na korytarzach – prowadzące do AED z różnych części budynku.
  • Oznakowanie fotoluminescencyjne – widoczne w ciemności, na wypadek awarii zasilania.
• Informowanie personelu szkoły:
  • Każdy pracownik szkoły – nauczyciel, wychowawca, personel administracyjny, personel obsługi – musi znać lokalizację AED.
  • Informacja o lokalizacji AED powinna być przekazana na pierwszym posiedzeniu Rady Pedagogicznej w roku szkolnym.
  • Mapa z lokalizacją AED powinna znajdować się w pokoju nauczycielskim, w sekretariacie, w gabinecie higienistki.
  • Szkolenie z obsługi AED – minimum raz w roku szkolnym (szczegóły w podpunkcie 6.2.2.7).
• Informowanie uczniów:
  • Uczniowie starszych klas (szkoła podstawowa klasy VII–VIII, szkoły ponadpodstawowe) powinni znać lokalizację AED i podstawowe zasady jego użycia.
  • Edukacja w zakresie RKO i AED może być elementem zajęć wychowania fizycznego, edukacji dla bezpieczeństwa, godzin wychowawczych.
  • Młodsi uczniowie (klasy I–VI) powinni wiedzieć, że w szkole znajduje się urządzenie ratujące życie, i że w razie potrzeby powinni natychmiast wezwać dorosłego.
• Informowanie osób z zewnątrz:
  • Rodzice, opiekunowie, goście – informacja o lokalizacji AED może być umieszczona na tablicy informacyjnej przy wejściu do szkoły.
  • W przypadku wynajmowania pomieszczeń szkolnych na wydarzenia zewnętrzne (np. zawody sportowe, koncerty, spotkania) – organizator powinien być poinformowany o lokalizacji AED.

• AED musi być dostępny 24/7 – nie może być zamknięty w gabinecie higienistki, jeśli gabinet jest zamykany na klucz.
• Jeśli AED znajduje się w gabinecie higienistki – drugi AED (lub ten sam, przeniesiony do centralnego punktu) powinien być dostępny w holu głównym lub przy sali gimnastycznej.
• Klucz do szafki z AED (jeśli szafka jest zamykana) musi być dostępny w sekretariacie, u woźnego, u ochrony – w miejscu znanym wszystkim pracownikom.
• W przypadku szkół z internatem lub bursą – AED musi być dostępny również w godzinach nocnych.

6.2.2.3. Obsługa AED u dorosłych – naklejanie elektrod, przestrzeganie poleceń głosowych

• Ocena bezpieczeństwa.
• Sprawdzenie reakcji – brak reakcji.
• Udrożnienie dróg oddechowych, ocena oddechu – brak prawidłowego oddechu lub oddech agonalny.
• Wezwanie pomocy: „Pomocy! Potrzebuję pomocy! Ktoś ma zatrzymanie krążenia!"
• Polecenie drugiej osobie: „Zadzwoń pod 112 i przynieś AED!"
• Jeśli higienistka jest sama – telefon 112 na trybie głośnomówiącym, jednoczesne rozpoczęcie RKO.

• Natychmiastowe rozpoczęcie uciśnięć klatki piersiowej – 30 uciśnięć.
• Kontynuacja RKO do czasu przyniesienia AED.

• Przyniesienie AED do poszkodowanego.
• Otwarcie pokrywy / naciśnięcie przycisku „ON".
• Uruchomienie poleceń głosowych.

• Rozcięcie lub rozdarcie odzieży poszkodowanego – odsłonięcie całej klatki piersiowej.
• Sprawdzenie stanu skóry:
  • Skóra mokra (pot, woda, wymiociny) – osuszenie ręcznikiem lub gazikiem.
  • Skóra silnie owłosiona – usunięcie owłosienia maszynką do golenia w miejscu naklejenia elektrod (w niektórych przypadkach – jeśli elektrody nie przylegają do skóry).
  • Plastry z lekami (nitrogliceryna, fentanyl, nikotyna) – usunięcie plastra, starcie pozostałości leku gazikiem.
  • Biżuteria, metalowe przedmioty na klatce piersiowej – usunięcie, jeśli znajdują się w miejscu naklejenia elektrod.
• Jeśli poszkodowany ma rozrusznik serca lub kardiowerter-defibrylator (ICD) – szczegóły w podpunkcie 6.2.2.5 i 6.2.5.3.

• Wyjęcie elektrod z opakowania.
• Zdjęcie folii ochronnej z elektrod.
• Naklejenie elektrod zgodnie ze schematem:
  • Elektroda przednia (sternum): poniżej prawego obojczyka, po prawej stronie mostka. Górna krawędź elektrody tuż poniżej obojczyka, wewnętrzna krawędź przy mostku.
  • Elektroda boczna (apex): na lewym boku klatki piersiowej, w linii środkowo-pachowej, około 5–6 cm poniżej lewej pachy. Górna krawędź elektrody na wysokości dolnej krawędzi mięśnia piersiowego większego.
• Elektrody muszą przylegać całą powierzchnią – bez pęcherzyków powietrza, bez zagięć, bez odklejonych krawędzi.
• Podłączenie kabli elektrod do jednostki głównej AED (jeśli nie są fabrycznie podłączone).

• AED poleca: „Nie dotykaj poszkodowanego. Analizuję rytm serca."
• Ratownik odchodzi od poszkodowanego – NIKT nie może dotykać poszkodowanego.
• Ratownik głośno mówi: „Ja nie dotykam, ty nie dotykasz, nikt nie dotyka!" – wizualne sprawdzenie otoczenia.
• Analiza trwa 5–15 sekund.

• AED poleca: „Zalecane wyładowanie. Nie dotykaj poszkodowanego."
• AED ładuje kondensator – słychać narastający dźwięk.
• Ratownik ponownie sprawdza, czy nikt nie dotyka poszkodowanego.
• AED poleca: „Naciśnij przycisk wyładowania" (model półautomatyczny) lub sam odlicza i dostarcza wyładowanie (model automatyczny).
• W modelu półautomatycznym: ratownik naciska przycisk wyładowania (symbol błyskawicy).
• Wyładowanie – ciało poszkodowanego może się lekko poruszyć, mięśnie mogą się skurczyć.

• Po wyładowaniu AED poleca: „Rozpocznij RKO."
• Natychmiastowe wznowienie uciśnięć klatki piersiowej – BEZ żadnej przerwy.
• NIE sprawdzanie tętna, NIE ocenianie stanu poszkodowanego, NIE czekanie na „coś więcej".
• RKO: 30 uciśnięć : 2 oddechy ratunkowe.

• RKO przez 2 minuty.
• AED ponownie analizuje rytm – polecenie: „Nie dotykaj poszkodowanego. Analizuję rytm."
• Postępowanie zgodnie z poleceniami AED – kolejne wyładowanie lub kontynuacja RKO.
• Rotacja ratowników co 2 minuty.
• Kontynuacja do czasu przyjazdu zespołu ratownictwa medycznego.

• Przekazanie informacji: czas zatrzymania krążenia, liczba wyładowań, czas trwania RKO, leki podane (jeśli jakiekolwiek), choroby przewlekłe poszkodowanego (jeśli znane).
• Przekazanie AED – zespół ratunkowy może kontynuować analizę rytmu za pomocą AED lub podłączyć poszkodowanego do defibrylatora manualnego.

• Opóźnienie włączenia AED: Ratownik kontynuuje RKO, nie włączając AED – traci cenny czas. Zasada: AED włączony jak najszybciej, RKO kontynuowane do czasu naklejenia elektrod.
• Nieprawidłowe naklejenie elektrod: Elektrody zbyt blisko siebie, na mostku, na żebrach, z pęcherzykami powietrza. Zasada: dokładnie według schematu, całą powierzchnią.
• Dotykanie poszkodowanego podczas analizy: Zakłóca analizę rytmu, może spowodować błędne odczytanie. Zasada: NIKT nie dotyka poszkodowanego podczas analizy.
• Przerwa na sprawdzenie tętna po wyładowaniu: Trata czasu. Zasada: natychmiastowe wznowienie RKO po wyładowaniu.
• Zbyt długa przerwa na oddechy ratunkowe: Przerwa dłuższa niż 10 sekund. Zasada: maksymalnie 10 sekund na 2 oddechy.
• Strach przed wyładowaniem: Ratownik boi się nacisnąć przycisk wyładowania. Zasada: AED nie dostarczy wyładowania, jeśli nie jest to konieczne. Wyładowanie jest bezpieczne dla poszkodowanego i dla ratownika (jeśli nikt nie dotyka poszkodowanego).

6.2.2.4. Obsługa AED u dzieci (1–8 lat) – elektrody pediatryczne lub tryb pediatryczny

• Mniejsza masa ciała: Dziecko waży mniej niż dorosły, dlatego energia wyładowania musi być dostosowana do masy ciała. Zbyt duża energia może spowodować uszkodzenie mięśnia sercowego.
• Mniejsza klatka piersiowa: Elektrody muszą być mniejsze lub umieszczone w innej konfiguracji, aby nie stykały się ze sobą.
• Inne przyczyny NZK: U dzieci NZK jest najczęściej wtórne do niewydolności oddechowej, nie do pierwotnego zaburzenia rytmu serca. Defibrylacja może być potrzebna rzadziej niż u dorosłych, ale jeśli jest wskazana – musi być przeprowadzona jak najszybciej.

• Elektrody pediatryczne: Mniejsze elektrody, zaprojektowane dla dzieci o masie ciała do 25 kg (około 1–8 lat). Dostarczają mniejszą energię wyładowania (zwykle 50–75 J w porównaniu z 150–200 J u dorosłych).
• Tryb pediatryczny (przełącznik, klucz pediatryczny): Niektóre modele AED posiadają przełącznik lub klucz, który przełącza urządzenie w tryb pediatryczny – AED automatycznie redukuje energię wyładowania.
• Brak elektrod pediatrycznych: Jeśli AED nie posiada elektrod pediatrycznych ani trybu pediatrycznego – używa się elektrod dorosłych, umieszczając je w konfiguracji przednio-tylnej (jedna elektroda na przedniej ścianie klatki piersiowej, druga na plecach), aby elektrody nie stykały się ze sobą.

• Jak u dorosłych, z uwzględnieniem specyfiki dzieci (rozdział 6.2.1.4).
• Jeśli higienistka jest sama z dzieckiem – najpierw 5 oddechów ratunkowych i 1 minuta RKO, potem wezwanie pomocy (jeśli NZK jest prawdopodobnie oddechowe).
• Jeśli w pobliżu jest druga osoba – polecenie: „Zadzwoń pod 112 i przynieś AED!"

• 5 oddechów ratunkowych na początku.
• Uciśnięcia klatki piersiowej – 15 uciśnięć : 2 oddechy.
• Kontynuacja RKO do czasu przyniesienia AED.

• Jak u dorosłych.

• Rozcięcie lub rozdarcie odzieży.
• Sprawdzenie stanu skóry – osuszenie, usunięcie plastrów.
• Skóra dziecka jest delikatniejsza niż dorosłego – ostrożne usuwanie plastrów, unikanie podrażnień.

• Jeśli dostępne elektrody pediatryczne – naklejenie zgodnie ze schematem na elektrodach.
• Jeśli AED posiada tryb pediatryczny – przełączenie w tryb pediatryczny (przełącznik, klucz).
• Jeśli brak elektrod pediatrycznych i trybu pediatrycznego – elektrody dorosłych w konfiguracji przednio-tylnej:
  • Elektroda przednia: na przedniej ścianie klatki piersiowej, na środku mostka.
  • Elektroda tylna: na plecach, między łopatkami.
  • Elektrody NIE mogą stykać się ze sobą.
• U małych dzieci (1–3 lata) – elektrody pediatryczne lub konfiguracja przednio-tylna.
• U większych dzieci (4–8 lat) – elektrody pediatryczne lub elektrody dorosłych w konfiguracji przednio-bocznej (jeśli klatka piersiowa jest wystarczająco duża).

• Jak u dorosłych – AED analizuje rytm, zaleca lub nie zaleca wyładowania.
• Energia wyładowania jest automatycznie dostosowana przez AED (tryb pediatryczny lub elektrody pediatryczne).
• Przed wyładowaniem – upewnienie się, że nikt nie dotyka dziecka.

• Natychmiastowe wznowienie RKO – 15 uciśnięć : 2 oddechy.
• Kontynuacja cykli.

• Jak u dorosłych.

• Elektrody pediatryczne (jeśli dostępne) lub elektrody dorosłych w konfiguracji przednio-tylnej.
• Energia wyładowania – najmniejsza możliwa.
• Przed wyładowaniem – upewnienie się, że nikt nie dotyka niemowlęcia.
• RKO: 15 uciśnięć : 2 oddechy (technika dwoma kciukami lub dwoma palcami).

6.2.2.5. Przeciwwskazania i środki ostrożności – woda, metale, rozrusznik serca, plastry z nitrogliceryną

• Osuszenie klatki piersiowej ręcznikiem, gazikiem lub częścią odzieży.
• Jeśli poszkodowany leży w kałuży wody – przeniesienie na suchą powierzchnię (jeśli możliwe bez opóźnienia RKO).
• Jeśli poszkodowany jest na mokrej powierzchni (np. basen, łazienka) – przeniesienie na suchą powierzchnię przed użyciem AED.
• Jeśli nie można osuszyć skóry – naklejenie elektrod mimo wilgoci (lepsza defibrylacja z wilgotną skórą niż brak defibrylacji).

• Usunięcie metalowych przedmiotów z klatki piersiowej – jeśli znajdują się w miejscu naklejenia elektrod.
• Jeśli metalowy przedmiot jest przymocowany do ciała (np. piercing, kolczyk) i nie można go szybko usunąć – naklejenie elektrod tak, aby nie stykały się z metalem.
• Metalowe guziki, zamki błyskawiczne – rozcięcie odzieży, usunięcie metalu z pola elektrod.
• NIE należy tracić czasu na usuwanie biżuterii, jeśli opóźnia to defibrylację – lepiej nakleić elektrody i przeprowadzić defibrylację, niż czekać.

• Rozpoznanie: wyczuwalne zgrubienie pod skórą, poniżej obojczyka; blizna po implantacji; informacja w dokumentacji medycznej (jeśli dostępna); karta identyfikacyjna urządzenia (poszkodowany może ją nosić przy sobie).
• Naklejenie elektrod: elektrody NIE mogą być naklejone bezpośrednio nad rozrusznikiem lub ICD. Minimalna odległość elektrody od urządzenia: 8 cm (około 3 cale).
• Jeśli rozrusznik/ICD jest po lewej stronie – elektroda przednia (sternum) po prawej stronie mostka, elektroda boczna (apex) w standardowej lokalizacji.
• Jeśli rozrusznik/ICD jest po prawej stronie – elektroda przednia po lewej stronie mostka, elektroda boczna w standardowej lokalizacji.
• Defibrylacja jest bezpieczna dla rozrusznika/ICD – impuls defibrylacyjny nie uszkadza urządzenia (nowoczesne urządzenia są zabezpieczone przed wyładowaniem zewnętrznym).
• Po defibrylacji – sprawdzenie, czy rozrusznik/ICD nie został uszkodzony (zespół ratunkowy).

• Plastry z nitrogliceryną: stosowane w chorobie wieńcowej.
• Plastry z fentanylem: stosowane w leczeniu bólu przewlekłego.
• Plastry z nikotyną: stosowane w leczeniu uzależnienia od tytoniu.
• Plastry z hormonami: np. estrogeny, testosteron.
• Plastry z klonidyną: stosowane w leczeniu nadciśnienia.

• Usunięcie plastra z miejsca naklejenia elektrody.
• Starcie pozostałości leku gazikiem lub ręcznikiem.
• Jeśli plaster znajduje się poza miejscem naklejenia elektrod – można go pozostawić.
• Uwaga: niektóre leki w plastrach (np. fentanyl, nitrogliceryna) mogą być wchłaniane przez skórę ratownika – zalecane użycie rękawiczek.

• Naklejenie elektrod w miejscu wolnym od zmian skórnych (jeśli możliwe).
• Jeśli nie ma innego miejsca – naklejenie elektrod mimo zmian skórnych (lepsza defibrylacja niż brak defibrylacji).
• Po defibrylacji – zaopatrzenie ewentualnych oparzeń skóry (rzadkie powikłanie).

• Naklejenie elektrod w standardowej lokalizacji.
• Defibrylacja nie stanowi zagrożenia dla płodu.
• RKO: uciśnięcia klatki piersiowej w standardowej lokalizacji.
• Ułożenie poszkodowanej: jeśli ciąża jest zaawansowana (powyżej 20. tygodnia) – lekkie uniesienie prawego biodra (np. podłożenie zwiniętego koca pod prawy pośladek) w celu zmniejszenia ucisku macicy na żyłę główną dolną.

6.2.2.6. Konserwacja i przeglądy AED – odpowiedzialność szkoły, kontrola baterii i elektrod

• Przegląd codzienny (lub co tydzień):
  • Sprawdzenie wskaźnika stanu urządzenia (kontrolka LED, wyświetlacz) – czy AED sygnalizuje sprawność.
  • Sprawdzenie, czy AED znajduje się na swoim miejscu.
  • Sprawdzenie, czy dostęp do AED nie jest zablokowany.
  • Sprawdzenie, czy oznakowanie jest widoczne.
  • Osoba odpowiedzialna: higienistka, woźny, wyznaczony pracownik.
• Przegląd miesięczny:
  • Sprawdzenie stanu baterii – wskaźnik naładowania, data ważności.
  • Sprawdzenie stanu elektrod – data ważności, integralność opakowania, brak uszkodzeń.
  • Sprawdzenie stanu kabli – brak przetarć, zagięć, uszkodzeń.
  • Sprawdzenie akcesoriów – maseczka do RKO, nożyczki, maszynka do golenia, ręcznik.
  • Sprawdzenie czystości urządzenia – brak kurzu, wilgoci, zanieczyszczeń.
  • Dokumentacja przeglądu – data, osoba przeprowadzająca, wynik, uwagi.
  • Osoba odpowiedzialna: higienistka.
• Przegląd roczny:
  • Kompleksowy przegląd techniczny – zgodnie z zaleceniami producenta.
  • Test autodiagnostyczny urządzenia.
  • Wymiana baterii (jeśli wymagana przez producenta).
  • Wymiana elektrod (jeśli przeterminowane lub uszkodzone).
  • Sprawdzenie oprogramowania – aktualizacja (jeśli dostępna).
  • Przegląd przeprowadzony przez autoryzowany serwis lub przeszkoloną osobę.
  • Dokumentacja przeglądu – protokół, zalecenia, data następnego przeglądu.

• Bateria AED ma określoną żywotność – zwykle 2–5 lat, w zależności od modelu i producenta.
• Data ważności baterii jest nadrukowana na baterii lub na urządzeniu.
• Wskaźnik stanu baterii – kontrolka LED lub wyświetlacz – sygnalizuje poziom naładowania.
• Jeśli wskaźnik sygnalizuje niski poziom baterii – natychmiastowa wymiana.
• Bateria powinna być wymieniana PRZED upływem daty ważności – nie czekać do ostatniej chwili.
• Zużyte baterie – utylizacja zgodnie z przepisami dotyczącymi odpadów elektrycznych i elektronicznych.

• Elektrody AED mają określoną datę ważności – zwykle 2 lata od daty produkcji.
• Po upływie daty ważności elektrody tracą właściwości klejące i przewodzące – nie zapewniają prawidłowego kontaktu ze skórą.
• Elektrody muszą być przechowywane w oryginalnym, nieuszkodzonym opakowaniu.
• Jeśli opakowanie elektrod jest uszkodzone, otwarte, zawilgocone – elektrody należy wymienić.
• Elektrody pediatryczne – osobna kontrola daty ważności i stanu.
• Elektrody jednorazowe – po użyciu nie mogą być ponownie naklejone.

• Karta przeglądu AED: data przeglądu, osoba przeprowadzająca, wynik (sprawny/niesprawny), uwagi, podpis.
• Rejestr użycia AED: data i godzina użycia, poszkodowany (inicjały), okoliczności, liczba wyładowań, wynik (przywrócenie krążenia/brak), osoba używająca.
• Rejestr wymiany baterii i elektrod: data wymiany, typ baterii/elektrod, data ważności nowych, osoba wymieniająca.
• Protokoły przeglądów rocznych: wynik przeglądu, zalecenia serwisu, data następnego przeglądu.

• Dyrektor szkoły jest odpowiedzialny za zapewnienie AED w szkole, jego konserwację, przeglądy i szkolenie personelu.
• Higienistka szkolna jest odpowiedzialna za bieżącą kontrolę stanu AED, dokumentację przeglądów, zgłaszanie usterek.
• Wyznaczony pracownik (np. woźny, konserwator) może być odpowiedzialny za codzienne sprawdzanie dostępności AED.
• W przypadku stwierdzenia niesprawności AED – natychmiastowe zgłoszenie do dyrekcji, zamówienie naprawy lub wymiany, zapewnienie zastępczego AED (jeśli możliwe).
• Szkoła powinna posiadać umowę z autoryzowanym serwisem AED – na wypadek awarii, przeglądu rocznego, wymiany części.

6.2.2.7. Szkolenie personelu i uczniów starszych klas w obsłudze AED

• Podstawy fizjologii krążenia – co to jest nagłe zatrzymanie krążenia, dlaczego defibrylacja jest potrzebna.
• Zasada działania AED – analiza rytmu, decyzja o wyładowaniu, bezpieczeństwo.
• Algorytm BLS z użyciem AED – krok po kroku.
• Różnice w obsłudze AED u dorosłych i u dzieci.
• Przeciwwskazania i środki ostrożności.
• Aspekty prawne – ochrona ratownika, obowiązek udzielenia pomocy.

• Ćwiczenia na fantomie z użyciem AED treningowego (bez wyładowania).
• Naklejanie elektrod – prawidłowa lokalizacja, technika.
• Analiza rytmu – komendy AED, zachowanie ratownika.
• Defibrylacja – bezpieczeństwo, komenda „nikt nie dotyka".
• Wznowienie RKO po wyładowaniu – natychmiastowość.
• Obsługa AED u dziecka – elektrody pediatryczne, tryb pediatryczny.
• Scenariusze symulacyjne – NZK u dorosłego, NZK u dziecka, NZK w sali gimnastycznej, NZK na boisku.

• Obowiązek udzielenia pomocy – art. 162 Kodeksu karnego.
• Ochrona prawna ratownika – brak odpowiedzialności za nieumyślne błędy.
• Klauzula sumienia – sytuacje wyjątkowe.
• Godność poszkodowanego – ochrona prywatności, dyskrecja.

• Personel szkoły (nauczyciele, wychowawcy, personel administracyjny, personel obsługi): minimum raz w roku szkolnym.
• Higienistka szkolna: minimum raz w roku szkolnym + szkolenie uzupełniające przy zmianie modelu AED.
• Uczniowie starszych klas (VII–VIII szkoły podstawowej, szkoły ponadpodstawowe): minimum raz w roku szkolnym, w ramach edukacji dla bezpieczeństwa, wychowania fizycznego lub godzin wychowawczych.
• Nowi pracownicy: szkolenie w ciągu pierwszego miesiąca pracy.
• Po użyciu AED w szkole: debriefing, omówienie zdarzenia, korekta ewentualnych błędów.

• Wykład: prezentacja multimedialna, film instruktażowy, omówienie algorytmu.
• Pokaz: demonstracja obsługi AED przez instruktora.
• Ćwiczenia praktyczne: każdy uczestnik ćwiczy na fantomie z AED treningowym.
• Symulacje: scenariusze zdarzeń – NZK w różnych lokalizacjach szkoły, z różnymi poszkodowanymi.
• Ewaluacja: test wiedzy, ocena umiejętności praktycznych, informacja zwrotna.

• Ćwiczenie obsługi bez ryzyka.
• Symulację różnych scenariuszy (rytm defibrylacyjny, niedefibrylacyjny, powrót krążenia).
• Budowanie pewności siebie i automatyzmu działania.
• Ocenę umiejętności uczestników szkolenia.

• Rozpoznawanie NZK – brak reakcji, brak prawidłowego oddechu.
• Wezwanie pomocy – 112, informacja dla dyspozytora.
• Podstawy RKO – uciśnięcia klatki piersiowej (hands-only CPR dla uczniów nieprzeszkolonych w oddechach ratunkowych).
• Obsługa AED – włączenie, naklejenie elektrod, postępowanie zgodnie z poleceniami głosowymi.
• Bezpieczeństwo – nikt nie dotyka poszkodowanego podczas analizy i wyładowania.
• Aspekt etyczny – wartość życia, odpowiedzialność, odwaga.

• Data, miejsce, czas trwania szkolenia.
• Prowadzący – imię, nazwisko, kwalifikacje.
• Uczestnicy – lista obecności, podpisy.
• Zakres szkolenia – teoria, praktyka, symulacje.
• Wyniki ewaluacji – test wiedzy, ocena umiejętności.
• Uwagi, wnioski, zalecenia na przyszłość.

6.2.2.8. Prawna ochrona ratownika używającego AED – art. 162 Kodeksu karnego

• Art. 26 Kodeksu karnego (stan wyższej konieczności): „Nie popełnia przestępstwa, kto działa w celu uchylenia bezpośredniego niebezpieczeństwa grożącego jakiemukolwiek dobru chronionemu prawem, jeżeli niebezpieczeństwa nie można inaczej uniknąć, a dobro poświęcone przedstawia wartość niższą od dobra ratowanego."
• Użycie AED w sytuacji NZK jest działaniem w stanie wyższej konieczności – ratownik ratuje życie (dobro najwyższe), poświęcając ewentualne mniejsze dobra (np. ryzyko złamania żebra podczas RKO, ryzyko oparzenia skóry podczas defibrylacji).
• Ratownik nie ponosi odpowiedzialności karnej za nieumyślne błędy popełnione w trakcie akcji ratunkowej – np. nieprawidłowe naklejenie elektrod, zbyt wczesne lub zbyt późne wyładowanie, przerwanie RKO na zbyt długo.
• Ratownik nie ponosi odpowiedzialności cywilnej za szkody wyrządzone poszkodowanemu w trakcie akcji ratunkowej – chyba że działał z rażącym niedbalstwem lub umyślnie.

• Higienistka szkolna, używając AED w sytuacji NZK, działa w ramach swoich obowiązków zawodowych i w stanie wyższej konieczności.
• Nauczyciel lub inny pracownik szkoły, używając AED, działa w stanie wyższej konieczności i jest chroniony prawem.
• Uczeń starszej klasy, używając AED pod nadzorem dorosłego lub samodzielnie (w sytuacji, gdy dorosły jest nieprzytomny lub nieobecny), działa w stanie wyższej konieczności.
• Szkoła jako instytucja jest odpowiedzialna za zapewnienie AED, szkolenie personelu i gotowość do działania – zaniedbanie tych obowiązków może stanowić podstawę odpowiedzialności cywilnej szkoły.

• Szkoła powinna posiadać ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej (OC) obejmujące działania personelu w zakresie udzielania pierwszej pomocy.
• Higienistka szkolna może posiadać indywidualne ubezpieczenie OC – chroniące ją w przypadku roszczeń ze strony poszkodowanego lub jego rodziny.
• Ubezpieczenie OC nie jest warunkiem udzielenia pomocy – ratownik nie może odmówić użycia AED z powodu braku ubezpieczenia.
• Ubezpieczenie jest zabezpieczeniem finansowym na wypadek roszczeń – nie zwalnia z obowiązku działania.

• Obowiązek ratowania życia jest nadrzędny wobec jakichkolwiek względów moralnych – każde życie ludzkie podlega bezwarunkowej ochronie.
• Higienistka udziela pomocy każdemu poszkodowanemu, niezależnie od jego przekonań, działań, historii życiowej.
• Klauzula sumienia NIE dotyczy obowiązku ratowania życia w sytuacji zagrożenia – dotyczy wyłącznie uczestnictwa w procedurach sprzecznych z prawem moralnym (np. aborcja, eutanazja).
• Użycie AED jest zawsze moralnie dopuszczalne i wskazane – jest aktem ratowania życia, nie aktem sprzecznym z prawem Bożym.

• Data, godzina, miejsce zdarzenia.
• Dane poszkodowanego (inicjały, wiek, płeć).
• Okoliczności zdarzenia – co się stało, kto rozpoznał NZK.
• Czas rozpoczęcia RKO, czas przyniesienia AED, czas włączenia AED.
• Liczba analiz rytmu, liczba wyładowań, energia wyładowań.
• Wynik – przywrócenie krążenia, przekazanie zespołowi ratunkowemu, zgon.
• Osoby uczestniczące w akcji ratunkowej.
• Podpis higienistki lub osoby prowadzącej akcję.

3. 6.2.3. Postępowanie w przypadku zadławienia i utonięcia

6.2.3.1. Niedrożność dróg oddechowych – rozpoznanie (ręce na szyi, brak kaszlu, sinica)

• Poszkodowany może oddychać, choć z trudnością.
• Poszkodowany może kasłać – kaszel jest efektywny, słyszalny.
• Poszkodowany może wydawać dźwięki – mówić, wołać o pomoc.
• Słyszalny świst lub szmer podczas oddychania.
• Poszkodowany jest przytomny, pobudzony, przestraszony.

• Poszkodowany NIE może oddychać – brak przepływu powietrza.
• Poszkodowany NIE może kasłać – kaszel jest nieefektywny lub całkowicie nieobecny.
• Poszkodowany NIE może wydawać dźwięków – nie mówi, nie woła.
• Szybko narastająca sinica – zasinienie warg, języka, paznokci, twarzy.
• Poszkodowany jest przytomny, ale w narastającej panice.
• Bez interwencji – utrata przytomności w ciągu 2–3 minut, zatrzymanie krążenia w ciągu 4–6 minut.

• Poszkodowany chwyta się za szyję obiema rękami lub jedną ręką.
• Jest to uniwersalny, międzynarodowy gest oznaczający „dławię się", „nie mogę oddychać".
• Gest ten jest rozpoznawalny niezależnie od wieku, języka i kultury.
• U małych dzieci, które nie potrafią wykonać tego gestu, zadławienie rozpoznaje się na podstawie nagłego zaprzestania aktywności, szeroko otwartych oczu, niemożności wydania dźwięku.

• Poszkodowany próbuje kasłać, ale kaszel jest cichy, nieefektywny, lub całkowicie nieobecny.
• W niedrożności częściowej kaszel jest głośny, efektywny – poszkodowany może samodzielnie usunąć ciało obce.
• W niedrożności całkowitej kaszel jest niesłyszalny lub słaby, „pusty" – powietrze nie przepływa przez drogi oddechowe.

• Zasinienie warg, języka, małżowin usznych, paznokci.
• Sinica jest oznaką niedotlenienia – krew nie jest natlenowana w płucach.
• Sinica narasta szybko – w ciągu kilkudziesięciu sekund od całkowitej niedrożności.
• U dzieci z ciemną karnacją skóry sinica jest trudniejsza do zauważenia – należy zwracać uwagę na kolor warg, języka, błon śluzowych.

• Nagłe zaprzestanie jedzenia, mówienia, zabawy.
• Szeroko otwarte oczy, wyraz paniki, strachu.
• Próby wdechu bez przepływu powietrza – widoczne ruchy klatki piersiowej bez szmeru oddechowego.
• Słyszalny świst lub szmer (w niedrożności częściowej).
• Narastające pobudzenie, niepokój, dezorientacja.
• Utrata przytomności (w przypadku przedłużającej się niedrożności).

• Nagłe zaprzestanie ssania, jedzenia, zabawy.
• Szeroko otwarte oczy, wyraz strachu.
• Niemożność wydania dźwięku, płaczu, kaszlu.
• Sinica wokół ust, na języku.
• Wiotkość, utrata napięcia mięśniowego.
• Niemowlę nie jest w stanie wykonać gestu „ręce na szyi" – rozpoznanie opiera się na obserwacji.

• Nagłe zaprzestanie aktywności.
• Gest „ręce na szyi" lub łapanie się za gardło.
• Niemożność mówienia, kaszlu, oddychania.
• Sinica warg i twarzy.
• Panika, płacz (jeśli dziecko może jeszcze wydawać dźwięki – niedrożność częściowa).
• Wyciąganie rąk w kierunku dorosłego – gest „pomóż mi".

• Klasyczny gest „ręce na szyi".
• Niemożność mówienia, kaszlu, oddychania.
• Sinica.
• Panika, pobudzenie.
• Mogą próbować samodzielnie usunąć ciało obce – uderzanie się w klatkę piersiową, próby wymiotowania.

• Klasyczny gest „ręce na szyi".
• Niemożność mówienia, kaszlu, oddychania.
• Sinica.
• Pobudzenie, panika.
• Mogą wskazywać na gardło, wykonywać gwałtowne ruchy.

• Atak astmy: duszność, świsty, kaszel – ale poszkodowany może oddychać, mówić, kaszel jest obecny.
• Anafilaksja: obrzęk krtani, duszność – ale zwykle towarzyszą inne objawy (pokrzywka, obrzęk twarzy, spadek ciśnienia).
• Napad padaczkowy: zaburzenia świadomości, drgawki – ale nie ma gestu „ręce na szyi", nie ma sinicy w mechanizmie niedrożności.
• Omdlenie: utrata przytomności – ale brak gestu zadławienia, brak sinicy mechanicznej.
• Atak paniki: duszność, hiperwentylacja – ale poszkodowany może oddychać, mówić, nie ma sinicy.

6.2.3.2. Uderzenia w plecy – technika, liczba, skuteczność

• Ratownik staje za poszkodowanym, lekko z boku.
• Jedną ręką podtrzymuje klatkę piersiową poszkodowanego od przodu, pochylając go do przodu (głowa poniżej poziomu klatki piersiowej).
• Pochylenie poszkodowanego do przodu jest istotne – umożliwia grawitacyjne przemieszczenie ciała obcego w kierunku jamy ustnej.

• Druga ręka – nadgarstek zaciśnięty w pięść lub dłoń z lekko zgiętymi palcami.
• Uderzenie wykonuje się nadgarstkiem lub nasadą dłoni (nie palcami – ryzyko urazu).

• Uderzenie kierowane jest między łopatki poszkodowanego – w okolicę międzyłopatkową kręgosłupa piersiowego.
• NIE uderza się w okolicę nerek (poniżej łopatek) – ryzyko urazu nerek.
• NIE uderza się w szyję ani w głowę.

• Uderzenie jest zdecydowane, szybkie, skierowane do przodu i lekko ku górze (w kierunku głowy poszkodowanego).
• Siła uderzenia powinna być wystarczająca do wytworzenia fali ciśnieniowej w drogach oddechowych.
• U dorosłych – uderzenie silne, zdecydowane.
• U dzieci – uderzenie dostosowane do wielkości dziecka, ale nadal zdecydowane.

• Wykonuje się 5 uderzeń w plecy.
• Po każdym uderzeniu – sprawdzenie, czy ciało obce zostało usunięte.
• Jeśli ciało obce zostało usunięte – przerwanie uderzeń, ocena stanu poszkodowanego.
• Jeśli po 5 uderzeniach ciało obce nie zostało usunięte – przejście do ucisków brzusznych (manewr Heimlicha).

• Po każdym uderzeniu ratownik sprawdza, czy poszkodowany zaczyna oddychać, kasłać, wydawać dźwięki.
• Jeśli ciało obce jest widoczne w jamie ustnej – usunięcie go palcem (tylko jeśli jest widoczne i łatwo dostępne).
• NIE wykonywać ślepego wymiatania palcami w jamie ustnej – ryzyko wepchnięcia ciała obcego głębiej.

• Ratownik siada lub klęka.
• Niemowlę układane jest na przedramieniu ratownika, twarzą w dół, głową niżej niż tułów.
• Głowa niemowlęcia jest podtrzymywana dłonią ratownika – kciuk i palce obejmują żuchwę (nie szyję!).
• Przedramię ratownika opiera się na udzie ratownika dla stabilizacji.
• Tułów niemowlęcia jest lekko pochylony do przodu – głowa poniżej poziomu klatki piersiowej.

• Uderzenie wykonuje się nadgarstkiem lub nasadą dłoni wolnej ręki.
• Miejsce uderzenia: między łopatkami niemowlęcia – w okolicy międzyłopatkowej.
• Siła uderzenia: zdecydowana, ale dostosowana do wielkości niemowlęcia – nie zbyt silna (ryzyko urazu), nie zbyt słaba (nieskuteczna).
• Kierunek uderzenia: do przodu i lekko ku głowie niemowlęcia.

• 5 uderzeń w plecy.
• Po każdym uderzeniu – sprawdzenie, czy ciało obce zostało usunięte.
• Jeśli po 5 uderzeniach ciało obce nie zostało usunięte – odwrócenie niemowlęcia na plecy i wykonanie 5 ucisków klatki piersiowej (szczegóły w podpunkcie 6.2.3.4).

• Zbyt słabe uderzenia: Ratownik boi się uderzyć mocno – uderzenia są nieskuteczne. Zasada: uderzenie musi być zdecydowane, z wystarczającą siłą.
• Nieprawidłowa pozycja poszkodowanego: Poszkodowany nie jest pochylony do przodu – ciało obce nie przemieszcza się w kierunku jamy ustnej. Zasada: pochylenie głowy poniżej poziomu klatki piersiowej.
• Uderzanie w niewłaściwe miejsce: Uderzanie w szyję, w głowę, w okolicę nerek. Zasada: uderzenie między łopatkami.
• Uderzanie pięścią: Ryzyko urazu kręgosłupa. Zasada: uderzenie nadgarstkiem lub nasadą dłoni.
• Ślepe wymiatanie palcami: Wkładanie palców do jamy ustnej bez widocznego ciała obcego. Zasada: tylko widoczne ciało obce może być usunięte palcem.
• Zbyt długie uderzenia bez przejścia do kolejnej techniki: Jeśli 5 uderzeń w plecy nie przynosi efektu – należy przejść do ucisków brzusznych (u dorosłych/dzieci) lub ucisków klatki piersiowej (u niemowląt).

6.2.3.3. Uciski abdomenalne (manewr Heimlicha) – wskazania, technika u dorosłych, dzieci, kobiet w ciąży

• Całkowita niedrożność dróg oddechowych u dorosłego lub dziecka powyżej 1. roku życia.
• Brak efektywnego kaszlu, brak możliwości mówienia, narastająca sinica.
• 5 uderzeń w plecy nie przyniosło efektu.
• Poszkodowany jest przytomny.
• NIE stosuje się manewru Heimlicha u niemowląt poniżej 1. roku życia – ryzyko urazu narządów jamy brzusznej (zamiast tego: uciski klatki piersiowej).
• NIE stosuje się manewru Heimlicha u kobiet w zaawansowanej ciąży – ryzyko urazu płodu (zamiast tego: uciski klatki piersiowej).

• Ratownik staje za poszkodowanym.
• Obejmuje poszkodowanego ramionami w talii.
• Jedna noga ratownika między nogami poszkodowanego – stabilizacja, zapobieganie upadkowi w przypadku utraty przytomności.

• Jedna ręka zaciśnięta w pięść.
• Pięść umieszczona na nadbrzuszu poszkodowanego – powyżej pępka, poniżej wyrostka mieczykowatego mostka.
• Druga ręka obejmuje pięść.

• Gwałtowny, zdecydowany ucisk do wewnątrz i ku górze (w kierunku przepony).
• Kierunek ucisku: „do siebie i do góry" – jakby ratownik chciał podnieść poszkodowanego za przeponę.
• Siła ucisku: zdecydowana, wystarczająca do wytworzenia sztucznego kaszlu.
• Każdy ucisk jest oddzielnym, wyraźnym ruchem – nie ciągłym naciskiem.

• 5 ucisków brzusznych.
• Po każdym ucisku – sprawdzenie, czy ciało obce zostało usunięte.
• Jeśli ciało obce zostało usunięte – przerwanie ucisków, ocena stanu poszkodowanego.
• Jeśli po 5 uciskach ciało obce nie zostało usunięte – powrót do 5 uderzeń w plecy.

• Naprzemiennie: 5 uderzeń w plecy → 5 ucisków brzusznych → 5 uderzeń w plecy → 5 ucisków brzusznych...
• Sekwencja jest kontynuowana do czasu:
  • Usunięcia ciała obcego.
  • Utraty przytomności przez poszkodowanego (wtedy – RKO, szczegóły w podpunkcie 6.2.3.5).
  • Przyjazdu zespołu ratownictwa medycznego.

• Pozycja ratownika: ratownik klęka lub kuca za dzieckiem, dostosowując swój wzrost do wzrostu dziecka.
• Obejmuje dziecko ramionami w talii.
• Pięść na nadbrzuszu dziecka – powyżej pępka, poniżej wyrostka mieczykowatego.
• Ucisk: zdecydowany, ale dostosowany do wielkości dziecka – mniejsza siła niż u dorosłego.
• Kierunek: do wewnątrz i ku górze.
• 5 ucisków, naprzemiennie z 5 uderzeniami w plecy.

• Ratownik staje za poszkodowaną.
• Obejmuje ją ramionami pod pachami, na poziomie klatki piersiowej.

• Jedna ręka zaciśnięta w pięść.
• Pięść umieszczona na środku mostka – w miejscu uciśnięć klatki piersiowej podczas RKO.
• Druga ręka obejmuje pięść.

• Gwałtowny, zdecydowany ucisk do wewnątrz (w kierunku kręgosłupa).
• Kierunek: prosto do tyłu, bez komponenty „ku górze" (aby nie uciskać macicy).
• Siła: zdecydowana, dostosowana do budowy ciała poszkodowanej.

• 5 ucisków klatki piersiowej, naprzemiennie z 5 uderzeniami w plecy.

• Pięść na środku mostka.
• Ucisk do wewnątrz, w kierunku kręgosłupa.
• 5 ucisków klatki piersiowej, naprzemiennie z 5 uderzeniami w plecy.

• Zaciśnięcie pięści na nadbrzuszu – powyżej pępka.
• Pochylenie się nad oparciem krzesła, krawędzią stołu lub blatem kuchennym.
• Gwałtowny ucisk nadbrzusza na krawędź przedmiotu – do wewnątrz i ku górze.
• Powtórzenie kilka razy, aż ciało obce zostanie usunięte.
• Jednoczesne wezwanie pomocy – telefon 112, krzyk, alarmowanie sąsiadów.

• Nieprawidłowa lokalizacja pięści: Pięść zbyt nisko (na pępku) – ryzyko urazu narządów jamy brzusznej; pięść zbyt wysoko (na wyrostku mieczykowatym) – ryzyko złamania mostka. Zasada: powyżej pępka, poniżej wyrostka mieczykowatego.
• Zbyt słaby ucisk: Nieskuteczny. Zasada: ucisk zdecydowany, gwałtowny.
• Ciągły nacisk zamiast oddzielnych ucisków: Zasada: każdy ucisk jest oddzielnym, wyraźnym ruchem.
• Stosowanie manewru Heimlicha u niemowląt: Zasada: u niemowląt – uciski klatki piersiowej, nie brzuszne.
• Stosowanie ucisków brzusznych u kobiet w ciąży: Zasada: u kobiet w ciąży – uciski klatki piersiowej.

6.2.3.4. Postępowanie u niemowląt – uderzenia w plecy + uciski klatki piersiowej

• Małe drogi oddechowe – nawet niewielkie ciało obce może spowodować całkowitą niedrożność.
• Niedojrzałość mechanizmów obronnych – słaby kaszel, niedojrzały odruch wymiotny.
• Tendencję do wkładania przedmiotów do ust – eksploracja świata przez jamę ustną.
• Brak umiejętności samodzielnego usunięcia ciała obcego.
• Delikatną budowę ciała – ryzyko urazu przy nieprawidłowej technice ratunkowej.

• Nagłe zaprzestanie ssania, jedzenia, zabawy.
• Szeroko otwarte oczy, wyraz strachu.
• Niemożność wydania dźwięku, płaczu, kaszlu.
• Sinica wokół ust, na języku.
• Wiotkość, utrata napięcia mięśniowego.

• Jeśli w pobliżu jest druga osoba – polecenie: „Zadzwoń pod 112!"
• Jeśli higienistka jest sama – krzyk o pomoc, jednoczesne rozpoczęcie działań udrażniających.
• Jeśli nikt nie przychodzi – po 1 minucie działań udrażniających wezwanie 112.

• Ułożenie niemowlęcia na przedramieniu ratownika, twarzą w dół, głową niżej niż tułów.
• Podtrzymanie głowy – kciuk i palce na żuchwie (nie na szyi!).
• Przedramię oparte na udzie ratownika.
• 5 uderzeń nadgarstkiem między łopatkami – zdecydowanych, ale dostosowanych do wielkości niemowlęcia.
• Po każdym uderzeniu – sprawdzenie, czy ciało obce zostało usunięte.

• Jeśli 5 uderzeń w plecy nie przyniosło efektu – odwrócenie niemowlęcia na plecy.
• Niemowlę układane na przedramieniu ratownika lub na udzie, twarzą do góry, głową niżej niż tułów.
• Podtrzymanie głowy i szyi.

• Technika: dwa palce (wskazujący i środkowy) jednej ręki lub dwa kciuki (jeśli dwóch ratowników).
• Miejsce ucisku: dolna połowa mostka – na szerokość jednego palca poniżej linii łączącej sutki.
• Ucisk: gwałtowny, zdecydowany, na głębokość około 1/3 przednio-tylnego wymiaru klatki piersiowej.
• Kierunek: prosto w dół (w kierunku kręgosłupa), z lekką komponentą ku głowie.
• 5 ucisków, każdy oddzielnym, wyraźnym ruchem.
• Po każdym ucisku – sprawdzenie, czy ciało obce zostało usunięte.

• Naprzemiennie: 5 uderzeń w plecy → odwrócenie na plecy → 5 ucisków klatki piersiowej → odwrócenie na brzuch → 5 uderzeń w plecy...
• Sekwencja jest kontynuowana do czasu:
  • Usunięcia ciała obcego.
  • Utraty przytomności przez niemowlę (wtedy – RKO, szczegóły w podpunkcie 6.2.3.5).
  • Przyjazdu zespołu ratownictwa medycznego.

• Po każdej sekwencji uderzeń i ucisków – sprawdzenie jamy ustnej niemowlęcia.
• Jeśli ciało obce jest widoczne i łatwo dostępne – usunięcie palcem (małym palcem, delikatnie).
• NIE wykonywać ślepego wymiatania – ryzyko wepchnięcia ciała obcego głębiej.

• NIE wykonywać manewru Heimlicha (ucisków brzusznych) – ryzyko uszkodzenia wątroby, śledziony, żołądka.
• NIE podnosić niemowlęcia za nogi – ryzyko urazu kręgosłupa szyjnego.
• NIE wkładać palców do jamy ustnej „na ślepo" – ryzyko wepchnięcia ciała obcego głębiej.
• NIE uderzać zbyt mocno – ryzyko urazu kręgosłupa, żeber.
• NIE podawać niczego doustnie – ryzyko pogorszenia niedrożności.

6.2.3.5. Utrata przytomności przy niedrożności – rozpoczęcie RKO, kontrola jamy ustnej

• Delikatne ułożenie poszkodowanego na plecach na twardej, płaskiej powierzchni.
• Jeśli poszkodowany jest ciężki – pomoc drugiej osoby w ułożeniu.
• Ochrona głowy i szyi podczas układania – szczególnie jeśli istnieje podejrzenie urazu.

• Jeśli jeszcze nie wezwano – natychmiastowe wezwanie 999 lub 112.
• Informacja dla dyspozytora: „Poszkodowany zadławił się, stracił przytomność. Prowadzę RKO."

• Uciśnięcia klatki piersiowej – 30 uciśnięć (u dorosłych) lub 15 uciśnięć (u dzieci).
• Głębokość i częstotliwość – zgodnie z algorytmem BLS (rozdział 6.2.1).
• Uciśnięcia klatki piersiowej w przypadku zadławienia pełnią podwójną funkcję:
  • Podtrzymują minimalny przepływ krwi przez mózg i serce.
  • Mogą wytworzyć sztuczny „kaszle" i usunąć ciało obce z dróg oddechowych.

• Przed podaniem oddechów ratunkowych – otwarcie jamy ustnej poszkodowanego.
• Sprawdzenie, czy ciało obce jest widoczne.
• Jeśli ciało obce jest widoczne i łatwo dostępne – usunięcie palcem.
• Jeśli ciało obce NIE jest widoczne – NIE wykonywać ślepego wymiatania.
• Próba udrożnienia dróg oddechowych – odchylenie głowy, uniesienie żuchwy.

• Po kontroli jamy ustnej – próba podania 2 oddechów ratunkowych.
• Jeśli oddechy ratunkowe powodują uniesienie klatki piersiowej – kontynuacja RKO.
• Jeśli oddechy ratunkowe NIE powodują uniesienia klatki piersiowej – podejrzenie utrzymującej się niedrożności.
• W takim przypadku: ponowne uciśnięcia klatki piersiowej (30 lub 15), ponowna kontrola jamy ustnej, ponowna próba oddechów.

• Cykle: 30 uciśnięć → kontrola jamy ustnej → 2 oddechy ratunkowe (lub próba oddechów).
• U dzieci: 15 uciśnięć → kontrola jamy ustnej → 2 oddechy ratunkowe.
• Kontynuacja do czasu:
  • Usunięcia ciała obcego i przywrócenia oddechu.
  • Przyjazdu zespołu ratownictwa medycznego.
  • Powrotu oznak życia.

• Jeśli poszkodowany nie odzyskuje krążenia – użycie AED zgodnie z algorytmem (rozdział 6.2.2).
• AED może być użyty u poszkodowanego z zadławieniem, jeśli doszło do zatrzymania krążenia.

• Uciśnięcia klatki piersiowej: dwa kciuki lub dwa palce, 15 uciśnięć.
• Kontrola jamy ustnej po każdych 15 uciśnięciach.
• Próba oddechów ratunkowych: objęcie ust i nosa niemowlęcia, delikatne wdmuchnięcie powietrza.
• Jeśli oddechy nie powodują uniesienia klatki piersiowej – ponowne uciśnięcia, ponowna kontrola jamy ustnej.

• NIE kontynuować uderzeń w plecy i ucisków brzusznych – poszkodowany jest nieprzytomny, techniki te są nieskuteczne i mogą powodować urazy.
• NIE wykonywać ślepego wymiatania palcami w jamie ustnej.
• NIE podawać niczego doustnie.
• NIE czekać na „aż się ocknie" – natychmiastowe RKO.
• NIE przerywać RKO na dłuższe niż 10 sekund przerwy.

6.2.3.6. Utonięcie i podtopienie – wynurzenie, ocena stanu, RKO, hypothermia protection

1. Zanurzenie w wodzie – woda dostaje się do jamy ustnej i nosa.
2. Odruchowe wstrzymanie oddechu – początkowo poszkodowany wstrzymuje oddech.
3. Zachłyśnięcie wodą – woda dostaje się do dróg oddechowych i płuc.
4. Skurcz krtani (laryngospasm) – odruchowy skurcz krtani, który może częściowo lub całkowicie zamknąć drogi oddechowe.
5. Niedotlenienie – brak tlenu prowadzi do zaburzeń świadomości, utraty przytomności.
6. Zatrzymanie krążenia – w wyniku niedotlenienia dochodzi do zatrzymania akcji serca.
7. Hipotermia – jeśli woda jest zimna, dochodzi do wychłodzenia organizmu, co może zarówno pogarszać rokowanie (hipotermia głęboka), jak i – paradoksalnie – chronić mózg przed niedotlenieniem (hipotermia umiarkowana).

• Zajęcia na basenie szkolnym lub publicznym – podczas lekcji WF, nauki pływania, zabaw w wodzie.
• Wycieczki nad wodę – jeziora, rzeki, stawy, morze.
• Obozy letnie i zimowe – kąpiele w zbiornikach wodnych.
• Zajęcia wychowania fizycznego w pobliżu zbiorników wodnych.
• Zabawy w pobliżu fontann, oczek wodnych, rowów melioracyjnych.
• Wypadki komunikacyjne w pobliżu zbiorników wodnych.

• Zasada fundamentalna: „Najpierw bezpieczeństwo ratownika."
• Ratownik NIE wchodzi do wody, jeśli nie jest przeszkolony w ratownictwie wodnym lub jeśli warunki są niebezpieczne (silny prąd, głęboka woda, zanieczyszczenia).
• Jeśli to możliwe – podanie poszkodowanemu przedmiotu pływającego (koło ratunkowe, deska, kij, lina).
• Jeśli poszkodowany jest blisko brzegu – wyciągnięcie za ręce, odzież, kij.
• Jeśli ratownik musi wejść do wody – zabezpieczenie własne (kamizelka ratunkowa, lina asekuracyjna).

• Wyciągnięcie poszkodowanego z wody – na brzeg, na pokład, na suchą powierzchnię.
• Ochrona głowy i szyi podczas wynurzania – szczególnie jeśli istnieje podejrzenie urazu kręgosłupa (skok do wody, wypadek).
• Ułożenie poszkodowanego na twardej, płaskiej powierzchni.

• Sprawdzenie reakcji: „Czy mnie słyszysz?", potrząśnięcie za ramiona.
• Udrożnienie dróg oddechowych – odchylenie głowy, uniesienie żuchwy.
• Ocena oddechu: metoda „widzę, słyszę, czuję", maksymalnie 10 sekund.
• Sprawdzenie tętna (u dzieci – na tętnicy szyjnej lub udowej; u niemowląt – na tętnicy ramiennej).

• Ułożenie w pozycji bocznej bezpiecznej.
• Okrycie kocem, ręcznikiem – ochrona przed hipotermią.
• Ocena stanu ogólnego – czy nie ma urazów, czy nie ma objawów zachłyśnięcia.
• Wezwanie pogotowia ratunkowego – każdy poszkodowany po podtopieniu wymaga oceny lekarskiej, nawet jeśli czuje się dobrze (ryzyko wtórnego obrzęku płuc).
• Monitorowanie oddechu, tętna, świadomości.

• Ułożenie w pozycji bocznej bezpiecznej.
• Udrożnienie dróg oddechowych.
• Ochrona przed hipotermią – okrycie kocem, zdjęcie mokrej odzieży (jeśli możliwe).
• Wezwanie pogotowia ratunkowego.
• Monitorowanie oddechu, tętna, świadomości.

• Natychmiastowe wezwanie pogotowia ratunkowego (999 lub 112).
• Rozpoczęcie RKO – algorytm BLS (rozdział 6.2.1).
• U dzieci: 5 oddechów ratunkowych na początku (NZK u dzieci jest najczęściej oddechowy), potem 15 uciśnięć : 2 oddechy.
• U dorosłych: 30 uciśnięć : 2 oddechy.
• U niemowląt: 5 oddechów ratunkowych, potem 15 uciśnięć : 2 oddechy (technika dwoma kciukami lub dwoma palcami).

• Utonięcie jest jedną z sytuacji, w których oddechy ratunkowe mają kluczowe znaczenie – NZK jest spowodowane niedotlenieniem, nie pierwotnym zaburzeniem rytmu serca.
• Jeśli to możliwe – podanie 5 oddechów ratunkowych jeszcze w wodzie (jeśli ratownik jest przeszkolony w ratownictwie wodnym i warunki na to pozwalają).
• Na lądzie – standardowy algorytm RKO z oddechami ratunkowymi.
• Hands-only CPR (bez oddechów) jest mniej skuteczne w przypadku utonięcia – należy dążyć do podania oddechów ratunkowych.

• Zdjęcie mokrej odzieży – jeśli możliwe, bez zbędnego przemieszczania poszkodowanego.
• Okrycie suchym kocem, ręcznikiem, folią NRC (srebrną stroną do ciała).
• Ochrona przed wiatrem i zimnem – przeniesienie do ciepłego pomieszczenia, osłonięcie od wiatru.
• NIE podawanie alkoholu, kawy, gorących napojów – ryzyko zaburzeń rytmu serca.
• Jeśli poszkodowany jest przytomny i zdolny do połykania – podanie ciepłych (nie gorących) napojów, np. ciepłej wody, herbaty.
• Monitorowanie temperatury ciała – jeśli dostępny termometr.
• W przypadku hipotermii – postępowanie zgodnie z rozdziałem 6.1.1.9.

• Jeśli poszkodowany nie odzyskuje krążenia – użycie AED.
• Skóra poszkodowanego musi być sucha – osuszenie klatki piersiowej przed naklejeniem elektrod.
• Jeśli poszkodowany jest w wodzie – wyniesienie na suchą powierzchnię przed użyciem AED.

• Przekazanie informacji: czas zanurzenia, czas wynurzenia, czas rozpoczęcia RKO, liczba cykli, czy poszkodowany był w zimnej wodzie, czy są objawy urazów.
• Przekazanie dokumentacji (jeśli sporządzona).

• Hipotermia może chronić mózg przed niedotlenieniem – obniżenie temperatury ciała zmniejsza zapotrzebowanie mózgu na tlen.
• W przypadku utonięcia w bardzo zimnej wodzie (poniżej 5°C) – szansa przeżycia jest większa, nawet po dłuższym czasie zanurzenia.
• Zasada: „Nikt nie jest martwy, dopóki nie jest ciepły i martwy" – RKO jest prowadzone do czasu ogrzania poszkodowanego i oceny przez lekarza.
• Ochrona przed hipotermią jest kluczowa – okrycie, suche ubranie, ciepłe pomieszczenie.
• NIE przerywać RKO przed przyjazdem pogotowia, nawet jeśli poszkodowany wydaje się nie reagować – hipotermia może maskować oznaki życia.

6.2.3.7. Profilaktyka utonięć – nadzór nad dziećmi nad wodą, kamizelki ratunkowe, zakazy

• Obecność ratownika wodnego – obowiązkowa podczas każdych zajęć na basenie.
• Stosunek liczby uczniów do nauczyciela/ratownika – dostosowany do wieku i umiejętności uczniów (np. 1 opiekun na 10–15 uczniów w klasach młodszych, 1 na 20–25 w klasach starszych).
• Podział uczniów na grupy według umiejętności pływackich – uczniowie nieumiejący pływać nie przebywają w głębokiej części basenu.
• Zakaz biegania po brzegu basenu – ryzyko poślizgnięcia i wpadnięcia do wody.
• Zakaz skoków do wody bez nadzoru – ryzyko urazu kręgosłupa.
• Zakaz nurkowania w płytkiej wodzie – ryzyko urazu głowy i kręgosłupa.
• Zakaz zabaw „na topienie" – ryzyko zachłyśnięcia, paniki, urazu.
• Obowiązek noszenia czepków kąpielowych – identyfikacja uczniów, higiena.
• Sprawdzenie liczby uczniów przed i po zajęciach – ewidencja, brak możliwości „zgubienia" ucznia.
• Dostępność sprzętu ratunkowego: koła ratunkowe, liny, kij ratunkowy, deska ratunkowa.
• Dostępność AED w pobliżu basenu.
• Znajomość numerów alarmowych – 112, WOPR.

• Wybór bezpiecznego miejsca – kąpielisko strzeżone, z ratownikiem, z oznaczonymi strefami głębokości.
• Zakaz kąpieli w miejscach niestrzeżonych, nieznanych, z silnym prądem, z zanieczyszczeniami.
• Stosunek liczby uczniów do opiekunów – dostosowany do warunków (np. 1 opiekun na 10 uczniów nad jeziorem).
• Obowiązkowe kamizelki ratunkowe – dla uczniów nieumiejących pływać, podczas zajęć na łódkach, kajakach, rowerach wodnych.
• Zakaz wchodzenia do wody bez zgody opiekuna.
• Zakaz oddalania się od grupy.
• Zakaz kąpieli po posiłku – minimum 30 minut przerwy.
• Zakaz kąpieli w stanie nietrzeźwości (dotyczy starszych uczniów).
• Zakaz skoków do wody z wysokości – ryzyko urazu kręgosłupa.
• Sprawdzenie liczby uczniów przed i po kąpieli.
• Dostępność sprzętu ratunkowego: koła, liny, kamizelki, apteczka, AED.

• Szczegółowy regulamin korzystania z wody – znany uczniom i personelowi.
• Szkolenie personelu z zakresu ratownictwa wodnego.
• Dostępność ratownika wodnego – obowiązkowa.
• Kamizelki ratunkowe – dla każdego uczestnika zajęć wodnych.
• Zakaz kąpieli nocnej, kąpieli w pojedynkę, kąpieli w stanie zmęczenia.
• Ewidencja uczestników – przed i po kąpieli.
• Plan ewakuacji – na wypadek burzy, nagłego pogorszenia pogody.

• Zasady bezpiecznego zachowania nad wodą – kąpielisko strzeżone, ratownik, strefy głębokości.
• Zakazy – skoki do wody, nurkowanie w płytkiej wodzie, zabawy „na topienie", kąpiel po posiłku, kąpiel w pojedynkę.
• Rozpoznawanie zagrożeń – silny prąd, zimna woda, zanieczyszczenia, glony, wiry.
• Postępowanie w przypadku skurczu mięśni w wodzie – spokojne dryfowanie na plecach, wzywanie pomocy.
• Postępowanie w przypadku porwania przez prąd – nie pływanie pod prąd, pływanie równolegle do brzegu.
• Wzywanie pomocy – krzyk, machanie ręką, telefon 112, WOPR.
• Podstawy ratownictwa – podanie przedmiotu pływającego, liny, kija; NIE wchodzenie do wody bez przeszkolenia.
• Kamizelki ratunkowe – kiedy nosić, jak zakładać, jak działają.

• Obowiązkowe podczas zajęć na łódkach, kajakach, rowerach wodnych, pontonach.
• Obowiązkowe dla uczniów nieumiejących pływać podczas zajęć w pobliżu wody.
• Kamizelki muszą być dopasowane do wzrostu i masy ciała ucznia.
• Kamizelki muszą być sprawne – regularna kontrola stanu, zapięć, pływaków.
• Kamizelki muszą być certyfikowane – zgodne z normami bezpieczeństwa.
• Edukacja uczniów – jak zakładać kamizelkę, jak sprawdzić zapięcie, jak działa kamizelka.

• Koła ratunkowe – minimum 2 przy basenie, przy kąpielisku.
• Liny ratunkowe – minimum 15 m, z pływakiem.
• Kije ratunkowe – minimum 3 m, z hakiem.
• Deski ratunkowe – przy basenie.
• Kamizelki ratunkowe – dla ratowników i dla uczniów.
• Apteczka – przy basenie, przy kąpielisku.
• AED – przy basenie, w pobliżu kąpieliska.
• Telefon – dostępny, z naładowaną baterią, z zapisanymi numerami alarmowymi.

6.2.3.8. Współpraca z WOPR i służbami ratunkowymi podczas zdarzeń wodnych

• Ratownicy WOPR – obecni na basenach, kąpieliskach, podczas wycieczek nad wodę.
• Instruktorzy WOPR – prowadzenie szkoleń z zakresu ratownictwa wodnego dla personelu szkoły.
• Edukatorzy WOPR – prowadzenie zajęć edukacyjnych dla uczniów w zakresie bezpieczeństwa nad wodą.
• Partnerzy w organizacji zajęć wodnych – zapewnienie kadry ratowniczej, sprzętu, zabezpieczenia.

• Przed zajęciami wodnymi:
  • Uzgodnienie warunków współpracy – liczba ratowników, zakres obowiązków, odpowiedzialność.
  • Sprawdzenie kwalifikacji ratowników – certyfikaty, uprawnienia.
  • Uzgodnienie planu działania – procedury ratunkowe, ewakuacyjne, komunikacyjne.
  • Sprawdzenie sprzętu ratunkowego – koła, liny, kamizelki, AED, apteczka.
  • Uzgodnienie komunikacji – telefony, radiotelefony, sygnały alarmowe.
• Podczas zajęć wodnych:
  • Ratownik WOPR jest odpowiedzialny za bezpieczeństwo uczniów w wodzie.
  • Nauczyciel/higienistka jest odpowiedzialny za organizację zajęć, dyscyplinę, ewidencję uczniów.
  • Współpraca między ratownikiem a nauczycielem – wzajemne informowanie, koordynacja działań.
  • W sytuacji zagrożenia – ratownik WOPR podejmuje działania ratunkowe, nauczyciel/higienistka wzywa pomoc, zabezpiecza pozostałych uczniów.
• Po zdarzeniu wodnym:
  • Wspólna analiza zdarzenia – co się stało, dlaczego, co można było zrobić lepiej.
  • Dokumentacja zdarzenia – protokół, raport, wnioski.
  • Wsparcie psychologiczne – dla poszkodowanego, świadków, personelu.
  • Aktualizacja procedur – na podstawie wniosków z analizy.

• Pogotowie ratunkowe (999 lub 112):
  • Wezwanie w przypadku utonięcia, podtopienia, utraty przytomności, zatrzymania krążenia.
  • Przekazanie informacji: czas zanurzenia, czas wynurzenia, podjęte działania, stan poszkodowanego.
  • Przekazanie poszkodowanego zespołowi ratunkowemu – dokumentacja, informacje.
• Straż pożarna (998 lub 112):
  • Wezwanie w przypadku utonięcia w trudno dostępnym miejscu, w przypadku powodzi, w przypadku wypadku na wodzie.
  • Straż pożarna posiada sprzęt ratownictwa wodnego – łodzie, pontony, nurków.
• Policja (997 lub 112):
  • Wezwanie w przypadku podejrzenia przestępstwa (np. utonięcie w wyniku pobicia, wypadku komunikacyjnego).
  • Zabezpieczenie miejsca zdarzenia.
  • Dokumentacja – protokół, zeznania świadków.
• Lotnicze Pogotowie Ratunkowe (LPR):
  • Wezwanie w przypadku ciężkiego podtopienia, zatrzymania krążenia, konieczności szybkiego transportu do szpitala.
  • LPR może być wezwany przez dyspozytora pogotowia ratunkowego.

• Wezwanie pomocy:
  • Telefon 112 – numer alarmowy, dostępny z każdego telefonu.
  • Informacja dla dyspozytora: co się stało, gdzie, ile osób poszkodowanych, stan poszkodowanych, podjęte działania.
  • Nie przerywanie połączenia – dyspozytor może udzielać instrukcji.
• Komunikacja wewnętrzna:
  • Powiadomienie dyrekcji szkoły – osobiście, telefonicznie, przez radiotelefon.
  • Powiadomienie rodziców – osobiście, telefonicznie, w sposób spokojny i rzeczowy.
  • Powiadomienie personelu – koordynacja działań, ewakuacja pozostałych uczniów.
• Komunikacja zewnętrzna:
  • Przekazanie informacji służbom ratunkowym – stan poszkodowanego, podjęte działania, czas zdarzenia.
  • Przekazanie informacji mediom – wyłącznie przez rzecznika szkoły lub dyrekcję, bez ujawniania danych osobowych poszkodowanego.

• Data, godzina, miejsce zdarzenia.
• Dane poszkodowanego (inicjały, wiek, klasa).
• Okoliczności zdarzenia – co się stało, jak, kto był świadkiem.
• Czas zanurzenia, czas wynurzenia, czas rozpoczęcia RKO.
• Podjęte działania – RKO, AED, wezwanie pogotowia.
• Stan poszkodowanego – przytomny/nieprzytomny, oddycha/nie oddycha, krążenie obecne/zatrzymane.
• Wynik – przywrócenie krążenia, przekazanie zespołowi ratunkowemu, zgon.
• Osoby uczestniczące w akcji ratunkowej.
• Podpis higienistki lub osoby prowadzącej akcję.

4. 6.2.4. Zaawansowane techniki ratownicze dla higienistki

6.2.4.1. Udrożnienie dróg oddechowych – rękoczyn Esmarcha, rurki ustno-gardłowe

• Zapadanie się języka u poszkodowanego nieprzytomnego (najczęstsza przyczyna niedrożności u osób nieprzytomnych).
• Ciało obce w jamie ustnej lub gardle (kawałek jedzenia, wymiociny, krew, wydzielina).
• Obrzęk tkanek miękkich gardła (anafilaksja, uraz, oparzenie).
• Skurcz krtani (laryngospasm) – odruchowy skurcz mięśni krtani.
• Uraz twarzoczaszki lub szyi – złamania, obrzęki, krwawienie.
• Wiotkość tkanek u niemowląt i małych dzieci – duża język, miękka krtań.

• Podejrzenie urazu kręgosłupa szyjnego – upadek z wysokości, wypadek komunikacyjny, uraz głowy, skok do wody.
• Poszkodowany nieprzytomny z podejrzeniem urazu wielonarządowego.
• Każda sytuacja, w której odchylenie głowy jest przeciwwskazane.

• Ratownik klęka za głową poszkodowanego (od strony szczytu głowy).
• Obie ręce ratownika umieszczone po obu stronach głowy poszkodowanego.

• Palce wskazujące i środkowe obu rąk umieszczone za kątem żuchwy poszkodowanego (za uszami, na żuchwie).
• Kciuki obu rąk umieszczone na kościach policzkowych (jarzmowych) poszkodowanego – stabilizacja głowy.
• Przedramiona ratownika mogą opierać się na podłożu dla stabilizacji.

• Delikatne, ale zdecydowane wysunięcie żuchwy do przodu i ku górze.
• Kierunek ruchu: do przodu (w kierunku sufitu, jeśli poszkodowany leży na plecach) i lekko ku górze.
• NIE odchylenie głowy do tyłu – głowa pozostaje w pozycji neutralnej.
• NIE obracanie głowy – głowa pozostaje w osi ciała.

• Utrzymanie wysuniętej żuchwy do czasu przyjazdu zespołu ratownictwa medycznego lub do momentu, w którym poszkodowany odzyska przytomność.
• Jeśli konieczna jest wentylacja – ratownik może użyć worka AMBU, utrzymując jednocześnie wysunięcie żuchwy (technika jednego ratownika jest trudna – zalecana współpraca dwóch ratowników).

• Technika jest trudniejsza do wykonania niż standardowy rękoczyn czoło-żuchwa.
• Wymaga większej siły i precyzji.
• Trudna do utrzymania podczas jednoczesnej wentylacji workiem AMBU.
• Jeśli rękoczyn Esmarcha nie zapewnia drożności dróg oddechowych – dopuszcza się delikatne odchylenie głowy (życie jest ważniejsze niż potencjalne pogłębienie urazu kręgosłupa).

• Wykonana z tworzywa sztucznego (polietylen, polipropylen) lub gumy.
• Kształt litery „S" – krzywizna dopasowana do anatomii jamy ustnej i gardła.
• Kołnierz (flansza) na końcu proksymalnym – zapobiega wsunięciu rurki do gardła.
• Kanał wewnętrzny – umożliwiający przepływ powietrza lub wprowadzenie rurki intubacyjnej.
• Rozmiary: od 000 (noworodki) do 5 (dorośli) – dobór rozmiaru jest kluczowy.

• Poszkodowany nieprzytomny, u którego język zapada się na tylną ścianę gardła.
• Konieczność utrzymania drożności dróg oddechowych podczas wentylacji workiem AMBU.
• Poszkodowany bez odruchu wymiotnego i kaszlowego (rurka u poszkodowanego z zachowanym odruchem wymiotnym może spowodować wymioty i zachłyśnięcie).

• Poszkodowany przytomny lub półprzytomny – ryzyko wywołania odruchu wymiotnego.
• Zachowany odruch wymiotny lub kaszlowy.
• Uraz jamy ustnej lub gardła – ryzyko pogłębienia urazu.
• Podejrzenie złamania podstawy czaszki – ostrożność.
• U niemowląt i małych dzieci – rurka może być zbyt duża, ryzyko urazu.

• Metoda 1: rurka mierzona od kąta ust do kąta żuchwy (od kącika ust do płatka ucha).
• Metoda 2: rurka mierzona od środka wargi do kąta żuchwy.
• Rurka zbyt mała – język nadal zapada się na tylną ścianę gardła.
• Rurka zbyt duża – ryzyko urazu tkanek, niedrożność krtani.

• Sprawdzenie rozmiaru rurki.
• Sprawdzenie integralności rurki – brak pęknięć, ostrych krawędzi.
• Założenie rękawiczek jednorazowych.
• Otwarcie jamy ustnej poszkodowanego – technika krzyżowa (kciuk jednej ręki na dolnych zębach, palec wskazujący na górnych zębach, delikatne rozchylenie).
• Sprawdzenie jamy ustnej – usunięcie widocznych ciał obcych, wymiocin, wydzieliny.

• Metoda 1 (u dorosłych): rurka wprowadzana jest w pozycji odwróconej o 180° (krzywizną ku podniebieniu), a po osiągnięciu podniebienia miękkiego obracana o 180° do pozycji prawidłowej (krzywizną ku językowi).
• Metoda 2 (u dzieci i niemowląt): rurka wprowadzana jest bezpośrednio w pozycji prawidłowej (krzywizną ku językowi), z użyciem szpatułki do języka w celu ochrony języka przed urazem.
• Rurka wsuwana jest delikatnie, bez użycia siły, wzdłuż podniebienia i tylnej ściany gardła.
• Kołnierz rurki powinien oprzeć się na wargach poszkodowanego.

• Ocena drożności dróg oddechowych – czy powietrze przepływa swobodnie.
• Obserwacja ruchów klatki piersiowej podczas wentylacji.
• Sprawdzenie, czy rurka nie jest zatkana – wydzieliną, krwią, wymiocinami.

• Regularna kontrola rurki – czy nie jest zatkana, czy nie przemieściła się.
• Usunięcie rurki, jeśli poszkodowany odzyskuje przytomność lub pojawia się odruch wymiotny.
• Wymiana rurki w razie potrzeby – uszkodzenie, zatkanie.

• Regularne odsysanie wydzieliny z rurki i jamy ustnej (jeśli dostępny ssak).
• Kontrola pozycji rurki – czy nie przemieściła się, czy nie jest zatkana.
• Wymiana rurki co 24 godziny lub w razie uszkodzenia.
• Usunięcie rurki, jeśli poszkodowany odzyskuje przytomność.

• Dobór rozmiaru – rurka mierzona od czubka nosa do płatka ucha; średnica rurki nie powinna przekraczać średnicy nozdrza.
• Nasmarowanie rurki lubrykantem na bazie wody (np. żel lidokainowy).
• Wprowadzenie rurki przez nozdrze – delikatnie, wzdłuż dna jamy nosowej, w kierunku gardła.
• Kierunek wprowadzania: równolegle do podniebienia (nie ku górze – ryzyko urazu sitowia).
• Rurka wsuwana do momentu, gdy kołnierz oprze się na nozdrzu.

• Podejrzenie złamania podstawy czaszki – ryzyko wprowadzenia rurki do jamy czaszki.
• Uraz twarzoczaszki – złamania kości nosowych, oczodołów.
• Zaburzenia krzepnięcia krwi – ryzyko krwawienia z nosa.
• Niedrożność nosa – polipy, skrzywienie przegrody nosowej.

6.2.4.2. Wentylacja workiem samorozprężalnym (AMBU) – technika, wskazania

• Worek (balon): wykonany z silikonu lub PVC, samorozprężalny – po zaciśnięciu wraca do pierwotnego kształtu, zasysając powietrze.
• Zawór jednokierunkowy: zapewnia przepływ powietrza w jednym kierunku – od worka do poszkodowanego, nie odwrotnie.
• Maska twarzowa: przezroczysta, silikonowa, dostępna w różnych rozmiarach (noworodkowy, dziecięcy, dorosły).
• Zbiornik tlenu (rezerwuar): worek lub rurka podłączana do źródła tlenu, umożliwiająca podanie powietrza o podwyższonym stężeniu tlenu (do 90–100% z podłączonym tlenem).
• Konektor: łączenie worka z maską lub z rurką intubacyjną.
• Opcjonalnie: zawór PEEP (dodatnie ciśnienie końcowo-wydechowe), filtr antybakteryjny.

• Noworodkowy: objętość około 240–280 ml.
• Dziecięcy: objętość około 450–500 ml.
• Dorosły: objętość około 1000–1600 ml.

• Poszkodowany nieprzytomny, nieoddychający lub oddychający niewystarczająco – w ramach RKO.
• Poszkodowany z niewydolnością oddechową – ciężki atak astmy, anafilaksja, uraz klatki piersiowej.
• Poszkodowany z zatruciem substancjami depresyjnymi na ośrodek oddechowy – opioidy, benzodiazepiny, alkohol.
• Poszkodowany po utonięciu – wentylacja zastępcza.
• Poszkodowany z urazem głowy i zaburzeniami świadomości – ochrona dróg oddechowych.
• Konieczność wentylacji w trakcie transportu do czasu przyjazdu pogotowia.

• Wybór odpowiedniego rozmiaru worka i maski.
• Sprawdzenie integralności worka – brak pęknięć, nieszczelności.
• Sprawdzenie zaworu jednokierunkowego – czy działa prawidłowo.
• Podłączenie zbiornika tlenu (jeśli dostępny) i źródła tlenu.
• Założenie rękawiczek jednorazowych.

• Poszkodowany leży na plecach na twardej, płaskiej powierzchni.
• Udrożnienie dróg oddechowych – rękoczyn czoło-żuchwa (lub rękoczyn Esmarcha przy podejrzeniu urazu kręgosłupa szyjnego).
• Usunięcie ciał obcych z jamy ustnej.

• Ratownik klęka za głową poszkodowanego (od strony szczytu głowy).
• Jeśli dwóch ratowników: jeden utrzymuje maskę i drożność dróg oddechowych, drugi ściska worek.
• Jeśli jeden ratownik: technika „C-E" (patrz niżej).

• Kciuk i palec wskazujący jednej ręki tworzą literę „C" – obejmują maskę, dociskając ją do twarzy poszkodowanego.
• Pozostałe trzy palce tej samej ręki tworzą literę „E" – obejmują żuchwę, unosząc ją do góry (utrzymanie drożności dróg oddechowych).
• Druga ręka ściska worek.
• Maska musi przylegać szczelnie do twarzy – bez przecieków powietrza.
• Kciuk na górnej części maski (na nosie), palec wskazujący na dolnej części maski (na brodzie), pozostałe palce na żuchwie.

• Delikatne, równomierne ściśnięcie worka – objętość wystarczająca do uniesienia klatki piersiowej.
• Czas wdechu: około 1 sekunda.
• Objętość wdechu:
  • Dorośli: 500–600 ml (około 1/3–1/2 worka dorosłego).
  • Dzieci: 6–8 ml/kg masy ciała (około 1/3 worka dziecięcego).
  • Niemowlęta: 30–50 ml (delikatne ściśnięcie worka noworodkowego).
• Obserwacja klatki piersiowej – powinna unosić się z każdym wdechem.
• Odczekanie na wydech pasywny – klatka piersiowa opada, worek sam się rozpręża.
• Częstość wentylacji:
  • Dorośli: 10–12 oddechów na minutę (co 5–6 sekund).
  • Dzieci: 12–20 oddechów na minutę (co 3–5 sekund).
  • Niemowlęta: 20–30 oddechów na minutę (co 2–3 sekundy).
• W trakcie RKO: 2 oddechy ratunkowe po każdych 30 uciśnięciach (dorośli) lub 15 uciśnięciach (dzieci).

• Obserwacja ruchów klatki piersiowej – czy unosi się symetrycznie.
• Słuchanie szmerów oddechowych – czy powietrze przepływa przez drogi oddechowe.
• Ocena saturacji (jeśli dostępny pulsoksymetr) – cel: powyżej 94%.
• Kontrola szczelności maski – czy nie ma przecieków.

• Zbyt duża objętość wdechu: powoduje rozdistansję żołądka, ryzyko wymiotów i zachłyśnięcia. Zasada: tylko tyle powietrza, aby klatka piersiowa się uniosła.
• Zbyt szybka wentylacja: powoduje hiperwentylację, spadek ciśnienia tętniczego, zmniejszenie powrotu żylnego. Zasada: przestrzeganie zalecanej częstości.
• Nieszczelna maska: powietrze ucieka bokami, wentylacja jest nieskuteczna. Zasada: technika „C-E", dociskanie maski do twarzy.
• Brak udrożnienia dróg oddechowych: powietrze nie dociera do płuc. Zasada: najpierw udrożnienie, potem wentylacja.
• Zbyt silne ściśnięcie worka: ryzyko uszkodzenia płuc (barotrauma), rozdistansji żołądka. Zasada: delikatne, równomierne ściśnięcie.

• Podłączenie zbiornika tlenu (rezerwuaru) do worka AMBU.
• Podłączenie źródła tlenu – butla tlenowa, koncentrator tlenu.
• Przepływ tlenu: 10–15 l/min (z butli lub koncentratora).
• Stężenie tlenu w powietrzu wdechowym: do 90–100% (z pełnym rezerwuarem i przepływem 15 l/min).
• Bez podłączonego tlenu: stężenie tlenu w powietrzu wdechowym wynosi około 21% (powietrze atmosferyczne).

6.2.4.3. Tlenoterapia doraźna – maski tlenowe, koncentratory, butle (jeśli dostępne w szkole)

• Butla tlenowa: sprężony tlen w butli stalowej lub aluminiowej. Dostępne rozmiary: małe butle przenośne (0,5–2 l), średnie butle (5–10 l), duże butle (40–50 l). Butla wyposażona w reduktor ciśnienia, przepływomierz i maskę lub kaniulę nosową.
• Koncentrator tlenu: urządzenie elektryczne, które pobiera powietrze atmosferyczne, oddziela tlen od azotu i dostarcza tlen o stężeniu 90–95%. Wymaga zasilania elektrycznego. Dostępne w niektórych szkołach, szczególnie w gabinetach higienistki.
• Maska tlenowa z workiem rezerwuarowym (maska non-rebreathing): maska z workiem rezerwuarowym, który gromadzi tlen, zapewniając stężenie tlenu do 90–95% przy przepływie 10–15 l/min.

• Ciężki atak astmy – saturacja poniżej 94%, duszność, sinica.
• Anafilaksja – obrzęk dróg oddechowych, duszność, sinica.
• Uraz klatki piersiowej – podejrzenie odmy, stłuczenia płuc.
• Utonięcie – po wynurzeniu, w trakcie RKO, po przywróceniu krążenia.
• Zatrucie tlenkiem węgla – podejrzenie zatrucia czadem (np. w kotłowni szkolnej).
• Wstrząs – niezależnie od przyczyny.
• Uraz wielonarządowy.
• Ostry zespół wieńcowy (u dorosłych – nauczyciel, personel).
• Niewydolność oddechowa – niezależnie od przyczyny.
• Saturacja poniżej 94% (jeśli dostępny pulsoksymetr).

• Przepływ tlenu: 1–6 l/min.
• Stężenie tlenu w powietrzu wdechowym: 24–44% (zależnie od przepływu).
• Zastosowanie: łagodna hipoksja, przewlekła niewydolność oddechowa.
• Technika: wprowadzenie końcówek kaniuli do nozdrzy, zamocowanie za uszami.

• Przepływ tlenu: 5–10 l/min.
• Stężenie tlenu: 40–60%.
• Zastosowanie: umiarkowana hipoksja.
• Technika: nałożenie maski na nos i usta, zamocowanie gumką wokół głowy.

• Przepływ tlenu: 10–15 l/min.
• Stężenie tlenu: 85–95%.
• Zastosowanie: ciężka hipoksja, stany zagrożenia życia.
• Technika: nałożenie maski, napełnienie worka rezerwuarowego tlenem przed nałożeniem, zamocowanie.

• Zastawki jednokierunkowe – zapobiegają mieszaniu się wydychanego powietrza z tlenem w worku.
• Najwyższe stężenie tlenu – do 95–100%.

• Sprawdzenie manometru – czy w butli jest tlen (ciśnienie powyżej 50 bar).
• Sprawdzenie daty przeglądu butli – butla musi mieć aktualny przegląd techniczny.
• Sprawdzenie stanu reduktora i przepływomierza.

• Powolne otwarcie zaworu butli – obrót pokrętła przeciwnie do ruchu wskazówek zegara.
• NIE otwierać zaworu gwałtownie – ryzyko uszkodzenia reduktora.
• Sprawdzenie, czy nie ma nieszczelności – syku, zapachu.

• Ustawienie przepływomierza na zalecany przepływ (np. 10–15 l/min dla maski z workiem rezerwuarowym).
• Sprawdzenie, czy tlen przepływa – słyszalny szum, wyczuwalny przepływ.

• Nałożenie maski lub kaniuli nosowej na poszkodowanego.
• Zamocowanie maski – gumka wokół głowy.
• Obserwacja poszkodowanego – czy oddycha, czy klatka piersiowa się unosi.

• Kontrola saturacji (jeśli dostępny pulsoksymetr) – cel: powyżej 94%.
• Kontrola poziomu tlenu w butli – manometr.
• Kontrola szczelności połączeń.
• Obserwacja poszkodowanego – poprawa stanu, pogorszenie, objawy niepożądane.

• Zamknięcie zaworu butli – obrót pokrętła zgodnie z ruchem wskazówek zegara.
• Odkręcenie ciśnienia resztkowego z reduktora.
• Odłączenie maski lub kaniuli.

• Tlen jest gazem wspomagającym spalanie – w pobliżu tlenu NIE wolno używać otwartego ognia, palić tytoniu, stosować substancji łatwopalnych.
• Butla tlenowa musi być zabezpieczona przed przewróceniem – uchwyty, łańcuchy, stojaki.
• Butla nie może być narażona na wysoką temperaturę – ryzyko eksplozji.
• Reduktor i przepływomierz muszą być sprawne – regularna kontrola.
• Oleje i smary NIE mogą mieć kontaktu z tlenem – ryzyko zapłonu.
• Transport butli – na wózku, w pozycji pionowej, zabezpieczona.

6.2.4.4. Kontrola krwawień masywnych – opaski uciskowe (tourniquet), hemostatyki

• Urazów mechanicznych – skaleczenia, rany cięte, rany kłute, zmiażdżenia.
• Wypadków komunikacyjnych – potrącenie, wypadek rowerowy.
• Wypadków na zajęciach WF – upadek z wysokości, uraz na przyrządach.
• Wypadków w pracowniach – skaleczenia narzędziami, urazy maszynami.
• Aktów przemocy – pobicie, atak nożem.

• Krwawienie tętnicze: krew jasnoczerwona, wypływa pulsująco, w rytm skurczów serca. Najbardziej niebezpieczne – szybka utrata krwi.
• Krwawienie żylne: krew ciemnoczerwona, wypływa równomiernym strumieniem. Mniej niebezpieczne, ale przy uszkodzeniu dużych żył może być masywne.
• Krwawienie włośniczkowe (kapilarne): krew sączy się z powierzchni rany. Zwykle samoistnie ustępuje.

• Ocena miejsca zdarzenia – czy jest bezpiecznie.
• Założenie rękawiczek jednorazowych – ochrona przed zakażeniem.
• Jeśli krew jest wszędzie – ostrożność, unikanie kontaktu z krwią.

• Przyłożenie jałowego gazika lub czystej tkaniny bezpośrednio na ranę.
• Silny, ciągły ucisk – minimum 10 minut bez przerwy.
• Jeśli gazik przesiąka – dołożenie kolejnej warstwy na wierzch, NIE zdejmowanie pierwszej.
• Ucisk jest podstawową i najskuteczniejszą metodą tamowania większości krwawień.

• Uniesienie krwawiącej kończyny powyżej poziomu serca (jeśli nie ma podejrzenia złamania).
• Metoda wspomagająca ucisk bezpośredni.

• Na ranę nałożyć jałowy kompres gazowy (gruby, np. 10x10 cm).
• Owinąć bandażem elastycznym lub dzianym z umiarkowanym uciskiem.
• Na opatrunek nałożyć dodatkowy element uciskający (np. rolka bandaża, kłębek waty) i przymocować kolejną warstwą bandaża.
• Sprawdzenie krążenia obwodowego poniżej opatrunku – kolor, temperatura, czucie.

• Jeśli ucisk bezpośredni i opatrunek uciskowy nie są skuteczne.
• Uciskanie tętnicy powyżej rany, w miejscu jej przebiegu blisko kości:
  • Tętnica ramienna – krwawienia z przedramienia, dłoni.
  • Tętnica udowa – krwawienia z uda, podudzia, stopy.
  • Tętnica skroniowa – krwawienia z okolicy skroniowej.
  • Tętnica podobojczykowa – krwawienia z ramienia, barku.

• Stosowana WYŁĄCZNIE w przypadku masywnego krwawienia z kończyny, niemożliwego do opanowania innymi metodami.
• W warunkach szkolnych sytuacja ekstremalnie rzadka, ale higienistka musi znać technikę.

• Masywne krwawienie tętnicze z kończyny.
• Krwawienie niemożliwe do opanowania uciskiem bezpośrednim i opatrunkiem uciskowym.
• Amputacja urazowa kończyny.
• Wiele ran krwawiących jednocześnie (sytuacja masowa).

• Opaska zakładana jest 5–7 cm powyżej rany (nie na stawie).
• Jeśli rana jest na przedramieniu – opaska na ramieniu.
• Jeśli rana jest na podudziu – opaska na udzie.
• NIE zakładać opaski na stawie (łokieć, kolano) – nieskuteczna.

• Owinąć opaskę wokół kończyny powyżej rany.
• Przewlec końcówkę opaski przez klamrę lub zapięcie.
• Zaciągnąć opaskę – mocno, do ustania krwawienia.
• Jeśli opaska typu CAT (Combat Application Tourniquet) – obracać pręt (windlass) do ustania krwawienia, następnie zabezpieczyć pręt w uchwycie.
• Jeśli opaska typu gumowego (np. opaska Esmarcha) – naciągnąć i owinąć kilkukrotnie.

• Zanotowanie DOKŁADNEGO czasu założenia opaski – na opasce, na skórze poszkodowanego, w dokumentacji.
• Informacja dla zespołu ratunkowego: czas założenia, lokalizacja, powód.

• NIE poluzowywać i NIE zdejmować opaski do czasu przyjazdu zespołu ratownictwa medycznego.
• Opaska może pozostać założona maksymalnie 2 godziny (ryzyko martwicy tkanek).
• Jeśli czas transportu przekracza 2 godziny – zespół ratunkowy podejmuje decyzję o poluzowaniu lub zdjęciu opaski.
• Monitorowanie stanu kończyny poniżej opaski – kolor, temperatura, czucie.

• Gazy hemostatyczne: gazy nasączone substancjami prokoagulacyjnymi (np. chitozan, celuloza utleniona, kaolin). Przykład: QuikClot, Celox, HemCon.
• Proszki hemostatyczne: proszek aplikowany bezpośrednio na ranę. Przykład: QuikClot powder.
• Gąbki hemostatyczne: gąbki z celulozy utlenionej lub żelatyny. Przykład: Surgicel, Gelfoam.

• Oczyszczenie rany – usunięcie zanieczyszczeń, krwi.
• Aplikacja hemostatyku bezpośrednio na ranę – gazę, proszek lub gąbkę.
• Ucisk na ranę z hemostatykiem – minimum 3–5 minut.
• Założenie opatrunku uciskowego na ranę.
• Monitorowanie – czy krwawienie ustąpiło.

• Nie zastępują ucisku bezpośredniego i opaski uciskowej.
• Skuteczność zależy od rodzaju i nasilenia krwawienia.
• Niektóre hemostatyki mogą powodować reakcje alergiczne.
• Wymagają szkolenia w stosowaniu.

6.2.4.5. Unieruchamianie szyi – kołnierze ortopedyczne, techniki manualne

• Upadku z wysokości powyżej 1 metra.
• Uderzenia w głowę lub szyję (nurkowanie do płytkiej wody, zderzenie głowami).
• Wypadku komunikacyjnego – potrącenie, wypadek rowerowy, wypadek na hulajnodze.
• Upadku na głowę lub szyję (np. podczas gimnastyki, na trampolinie).
• Urazu głowy z utratą przytomności.
• Poszkodowany skarży się na ból szyi, pleców, drętwienie kończyn.
• Poszkodowany jest nieprzytomny po urazie – nie można wykluczyć urazu kręgosłupa.
• Uraz wielonarządowy.

• Ratownik klęka za głową poszkodowanego (od strony szczytu głowy).
• Obie ręce ratownika obejmują głowę poszkodowanego – dłonie na uszach, palce na żuchwie i kościach policzkowych.
• Utrzymanie głowy w pozycji neutralnej – bez odchylenia, bez zgięcia, bez obracania.
• Stabilizacja utrzymana do czasu założenia kołnierza ortopedycznego lub przyjazdu zespołu ratunkowego.
• Jeśli poszkodowany leży na plecach – ratownik może oprzeć łokcie na podłożu dla stabilizacji.

• Jeśli poszkodowany musi być ułożony w pozycji bocznej (np. wymioty, nieprzytomność z zachowanym oddechem) – obrócenie poszkodowanego „jako jedność" (log-roll), z utrzymaniem osi głowy-szyi-tułów.
• Wymaga minimum dwóch ratowników – jeden stabilizuje głowę i szyję, drugi obraca tułów.

• Kołnierz sztywny (np. Philadelphia, Miami J, Stifneck): zapewnia najlepsze unieruchomienie. Stosowany w urazach kręgosłupa szyjnego.
• Kołnierz półsztywny (np. Schanz): zapewnia umiarkowane unieruchomienie.
• Kołnierz miękki (gąbkowy): zapewnia minimalne unieruchomienie. NIE jest wystarczający w przypadku podejrzenia urazu kręgosłupa szyjnego.

• Kołnierze dostępne w różnych rozmiarach – od niemowlęcego do dorosłego.
• Niektóre kołnierze mają regulację rozmiaru (np. Stifneck) – umożliwiają dopasowanie do poszkodowanego.
• Dobór rozmiaru: kołnierz powinien sięgać od żuchwy do obojczyka, bez nadmiernego ucisku.

• Jeden ratownik utrzymuje głowę poszkodowanego w pozycji neutralnej (stabilizacja ręczna).
• Stabilizacja jest utrzymana przez cały czas zakładania kołnierza.

• Zmierzenie odległości od żuchwy do obojczyka poszkodowanego.
• Wybranie odpowiedniego rozmiaru kołnierza lub ustawienie regulacji.

• Kołnierz otwarty – dwie części (przednia i tylna) lub jedna część owijana.
• Część przednia: umieszczona pod brodą, z wycięciem na krtań.
• Część tylna: umieszczona na karku, z wycięciem na potylicę.
• Zapięcie kołnierza – rzepy, klamry, zatrzaski.
• Kołnierz powinien przylegać do szyi, ale nie uciskać nadmiernie – możliwość włożenia jednego palca między kołnierz a szyję.

• Sprawdzenie stabilności – czy głowa nie porusza się w kołnierzu.
• Sprawdzenie drożności dróg oddechowych – czy kołnierz nie uciska krtani.
• Sprawdzenie krążenia – czy kołnierz nie uciska naczyń szyjnych.
• Sprawdzenie komfortu – czy kołnierz nie powoduje bólu, ucisku.

• Kołnierz ortopedyczny NIE zapewnia pełnego unieruchomienia kręgosłupa szyjnego – ogranicza ruchy, ale nie eliminuje ich całkowicie.
• Pełne unieruchomienie wymaga dodatkowych elementów: deski ortopedycznej, bloków bocznych (head blocks), pasów mocujących.
• W warunkach szkolnych – unieruchomienie na desce ortopedycznej lub noszach, z blokami bocznymi i pasami.

6.2.4.6. Transport poszkodowanych – pozycje bezpieczne, nosze improwizowane

• Zasada 1: NIE przemieszczać poszkodowanego, chyba że jest to bezwzględnie konieczne (zagrożenie życia w miejscu zdarzenia, konieczność RKO na twardej powierzchni, ewakuacja).
• Zasada 2: Jeśli przemieszczenie jest konieczne – zrobić to w sposób minimalizujący ryzyko wtórnych urazów.
• Zasada 3: Przy podejrzeniu urazu kręgosłupa – transport na desce ortopedycznej lub noszach, z unieruchomieniem głowy i szyi.
• Zasada 4: Transport poszkodowanego nieprzytomnego – w pozycji bocznej bezpiecznej lub na noszach.
• Zasada 5: Transport poszkodowanego z zatrzymaniem krążenia – RKO na twardej, płaskiej powierzchni; przemieszczenie tylko w razie bezwzględnej konieczności.

• Wskazania: poszkodowany nieprzytomny, oddychający prawidłowo.
• Technika:
  • Ułożenie poszkodowanego na boku.
  • Górna noga zgięta w kolanie, stopa oparta na podłożu.
  • Górna ręka zgięta w łokciu, dłoń pod policzkiem.
  • Głowa odchylona do tyłu – drożność dróg oddechowych.
  • Ułożenie stabilne – poszkodowany nie przewraca się.
• Zastosowanie: transport na krótkim dystansie, oczekiwanie na pogotowie, ochrona przed zachłyśnięciem.

• Wskazania: poszkodowany z zatrzymaniem krążenia (RKO), poszkodowany z urazem kręgosłupa (na desce).
• Technika: poszkodowany leży na plecach, głowa w osi ciała, kończyny wyprostowane.

• Wskazania: poszkodowany z dusznością (astma, niewydolność serca, uraz klatki piersiowej).
• Technika: poszkodowany siedzi lub półleży, podparty, głowa uniesiona.
• NIE stosować u poszkodowanego nieprzytomnego lub z hipotensją.

• Wskazania: poszkodowany we wstrząsie (hipowolemicznym, anafilaktycznym).
• Technika: poszkodowany leży na plecach, kończyny dolne uniesione na wysokość 20–30 cm.
• NIE stosować przy podejrzeniu urazu kręgosłupa, urazu głowy, niewydolności serca.

• Dwa kije (np. kije od szczotki, gałęzie, drążki gimnastyczne) przewleczone przez rękawy dwóch kurtek.
• Kurtki zapięte – tworzą powierzchnię nośną.
• Transport przez dwóch ratowników – jeden za głową, drugi za nogami.

• Koc złożony na pół lub na trzy.
• Poszkodowany układany na kocu.
• Transport przez czterech ratowników – po dwóch z każdej strony, trzymających za rogi koca.
• Koc musi być napięty – bez zwisania.

• Ławka szkolna (lub deska) jako powierzchnia nośna.
• Poszkodowany układany na ławce.
• Transport przez dwóch lub czterech ratowników.
• Szczególnie przydatna przy podejrzeniu urazu kręgosłupa – twarda, płaska powierzchnia.

• Drzwi zdjęte z zawiasów – twarda, płaska powierzchnia.
• Poszkodowany układany na drzwiach.
• Transport przez czterech ratowników.
• Dobra alternatywa dla deski ortopedycznej.

• Chwyt strażacki (fireman's carry): poszkodowany przerzucony przez ramiona ratownika. Stosowany tylko w sytuacjach zagrożenia życia (ewakuacja z ognia, z budynku).
• Ciągnięcie za odzież: poszkodowany ciągnięty za kołnierz, kaptur lub pas. Stosowany tylko w sytuacjach zagrożenia życia.
• Ciągnięcie za nogi: poszkodowany ciągnięty za kostki. Stosowany tylko w sytuacjach zagrożenia życia.

• Chwyt krzesełkowy: dwóch ratowników tworzy „krzesełko" z rąk, poszkodowany siedzi na splecionych dłoniach.
• Chwyt czterokończynowy: dwóch ratowników trzyma poszkodowanego za kończyny – jeden za ręce, drugi za nogi.
• Nosze improwizowane: dwóch ratowników niesie nosze – jeden za głową, drugi za nogami.

• Nosze improwizowane: czterech ratowników – po dwóch z każdej strony.
• Deska ortopedyczna: czterech ratowników – po dwóch z każdej strony, zsynchronizowane ruchy.
• Technika log-roll: obracanie poszkodowanego „jako jedność" – jeden ratownik stabilizuje głowę i szyję, trzech obraca tułów.

6.2.4.7. Triage w sytuacjach masowych – START, JumpSTART, priorytetyzacja

• Wypadku komunikacyjnego – autobus szkolny, potrącenie grupy uczniów.
• Katastrofy budowlanej – zawalenie się części budynku.
• Klęski żywiołowej – powódź, wichura, trzęsienie ziemi.
• Ataku terrorystycznego – wybuch, strzelanina.
• Pożaru – ewakuacja, poparzenia, zatrucie dymem.
• Zdarzenia na basenie – utonięcie wielu osób.

• Ratownik głośno poleca: „Kto może chodzić, niech podejdzie do mnie!"
• Poszkodowani, którzy mogą chodzić – kategoria ZIELONA (opóźniona pomoc).
• Poszkodowani, którzy nie mogą chodzić – przechodzą do dalszej oceny.

• U poszkodowanych, którzy nie mogą chodzić – ocena oddechu.
• Brak oddechu – udrożnienie dróg oddechowych (odchylenie głowy, uniesienie żuchwy).
• Jeśli po udrożnieniu oddech nie powraca – kategoria CZARNA (zgon, brak pomocy).
• Jeśli oddech powraca lub jest obecny – przejście do kroku 3.
• Częstość oddechów powyżej 30/min – kategoria CZERWONA (natychmiastowa pomoc).
• Częstość oddechów poniżej 30/min – przejście do kroku 4.

• Sprawdzenie tętna na tętnicy promieniowej (nadgarstek).
• Brak tętna promieniowego – kategoria CZERWONA (natychmiastowa pomoc).
• Tętno obecne – przejście do kroku 5.
• Krwawienie masywne – kategoria CZERWONA, tamowanie krwawienia.

• Sprawdzenie reakcji na polecenia: „Otwórz oczy!", „Ściśnij moją rękę!"
• Poszkodowany nie wykonuje poleceń – kategoria CZERWONA (natychmiastowa pomoc).
• Poszkodowany wykonuje polecenia – kategoria ŻÓŁTA (pilna pomoc).

• Ocena oddechu u dzieci:
  • Brak oddechu – udrożnienie dróg oddechowych, 5 oddechów ratunkowych.
  • Jeśli po 5 oddechach ratunkowych oddech powraca – kategoria CZERWONA.
  • Jeśli po 5 oddechach ratunkowych oddech nie powraca – kategoria CZARNA.
  • Częstość oddechów poniżej 15/min lub powyżej 40/min – kategoria CZERWONA.
  • Częstość oddechów 15–40/min – przejście do oceny krążenia.
• Ocena krążenia u dzieci:
  • Sprawdzenie tętna na tętnicy promieniowej lub udowej.
  • Brak tętna – kategoria CZERWONA.
  • Tętno obecne – przejście do oceny świadomości.
  • Czas nawrotu kapilarnego (CRT) powyżej 2 sekund – kategoria CZERWONA.
• Ocena świadomości u dzieci:
  • Skala AVPU (Alert, Voice, Pain, Unresponsive) lub skala pediatryczna.
  • Poszkodowany nie reaguje na głos lub ból – kategoria CZERWONA.
  • Poszkodowany reaguje na głos lub ból – kategoria ŻÓŁTA.

1. Kategoria CZERWONA (natychmiastowa pomoc):
   • Tamowanie krwawień masywnych.
   • Udrożnienie dróg oddechowych.
   • Wentylacja workiem AMBU.
   • RKO (jeśli wskazana).
   • Podanie adrenaliny (anafilaksja).
   • Podanie tlenu.
2. Kategoria ŻÓŁTA (pilna pomoc):
   • Opatrunki ran.
   • Unieruchomienie złamań.
   • Monitorowanie stanu.
   • Przygotowanie do transportu.
3. Kategoria ZIELONA (odroczona pomoc):
   • Opatrunki drobnych ran.
   • Obserwacja.
   • Wsparcie psychiczne.
   • Pomoc w ewakuacji.
4. Kategoria CZARNA (zgon):
   • Zabezpieczenie miejsca.
   • Dokumentacja.
   • Przekazanie służbom (policja, prokuratura).
   • NIE podejmowanie RKO – zasada alokacji zasobów.

• Lokalizacja: bezpieczne miejsce, z dala od zagrożenia, z dostępem do drogi ewakuacyjnej.
• Oznakowanie: kolorowe karty triage'owe, taśmy, flagi – oznaczenie kategorii poszkodowanych.
• Personel: higienistka (kierownik triage'u), nauczyciele (pomocnicy), uczniowie starszych klas (wsparcie logistyczne).
• Wyposażenie: apteczki, nosze, koce, woda, telefony, karty triage'owe.
• Komunikacja: kontakt z dyspozytorem pogotowia, dyrekcją szkoły, służbami ratunkowymi.
• Dokumentacja: rejestr poszkodowanych – imię, nazwisko, klasa, kategoria triage'u, podjęte działania.

5. 6.2.5. Specyfika RKO u osób z niepełnosprawnościami

6.2.5.1. RKO u osób na wózkach inwalidzkich – przenoszenie, pozycjonowanie

• Konieczność przeniesienia poszkodowanego z wózka na twardą, płaską powierzchnię – RKO na wózku jest nieskuteczne.
• Ograniczoną mobilność poszkodowanego – brak możliwości samodzielnego przyjęcia pozycji leżącej.
• Możliwe deformacje kręgosłupa i klatki piersiowej – wpływające na technikę uciśnięć.
• Możliwe przykurcze mięśni i ograniczoną ruchomość stawów – wpływające na pozycjonowanie.
• Możliwe zaburzenia czucia – poszkodowany nie odczuwa bólu w niektórych partiach ciała.
• Możliwe zaburzenia autonomiczne – np. dysrefleksja autonomiczna u osób z urazem rdzenia kręgowego powyżej poziomu T6.
• Obecność sprzętu medycznego – cewniki, worki na mocz, rurki tracheostomijne, pompy insulinowe.

• Ocena reakcji – potrząśnięcie za ramiona, głośne pytanie.
• Ocena oddechu – metoda „widzę, słyszę, czuję", maksymalnie 10 sekund.
• Brak reakcji i brak prawidłowego oddechu → NZK → rozpoczęcie akcji ratunkowej.

• Głośny krzyk: „Pomocy! Potrzebuję pomocy!"
• Polecenie drugiej osobie: „Zadzwoń pod 112 i przynieś AED!"
• W środowisku szkolnym: uruchomienie systemu alarmowego szkoły.

• Zablokowanie hamulców wózka – zapobieganie przemieszczeniu.
• Jeśli wózek ma pasy bezpieczeństwa – odpięcie pasów.
• Usunięcie podnóżków, podłokietników i innych elementów mogących utrudniać przeniesienie.
• Jeśli wózek jest elektryczny – wyłączenie zasilania.

• Ratownik staje przed wózkiem, tyłem do poszkodowanego.
• Pochyla się, obejmując poszkodowanego pod pachami lub w talii.
• Jednym zdecydowanym ruchem podnosi poszkodowanego z wózka i opuszcza na podłogę.
• Układa poszkodowanego na plecach na twardej, płaskiej powierzchni.
• Technika wymaga siły fizycznej – jeśli poszkodowany jest ciężki, wezwanie drugiej osoby.

• Dwóch ratowników staje po obu stronach wózka.
• Jeden ratownik podtrzymuje głowę i szyję (jeśli podejrzenie urazu kręgosłupa).
• Drugi ratownik obejmuje poszkodowanego w talii lub pod kolanami.
• Zsynchronizowane podniesienie i przeniesienie na podłogę.
• Delikatne ułożenie na plecach.

• Trzech lub czterech ratowników podnosi poszkodowanego jednocześnie – jeden pod głową i barkami, jeden w talii, jeden pod kolanami.
• Zsynchronizowane podniesienie na komendę: „Raz, dwa, trzy – podnosimy!"
• Przeniesienie na podłogę lub na nosze.

• Ułożenie poszkodowanego na plecach na twardej, płaskiej powierzchni.
• Jeśli poszkodowany ma przykurcze mięśni lub deformacje klatki piersiowej – dostosowanie pozycji do możliwości anatomicznych.
• Udrożnienie dróg oddechowych – rękoczyn czoło-żuchwa lub rękoczyn Esmarcha.
• Usunięcie ciał obcych z jamy ustnej.

• Uciśnięcia klatki piersiowej – standardowa lokalizacja (dolna połowa mostka).
• Jeśli klatka piersiowa jest zdeformowana (np. skolioza, kifoza) – dostosowanie lokalizacji uciśnięć do anatomii poszkodowanego.
• Głębokość uciśnięć: 5–6 cm u dorosłych, 1/3 wymiaru klatki u dzieci.
• Częstotliwość: 100–120 uciśnięć na minutę.
• Oddechy ratunkowe – 30:2 u dorosłych, 15:2 u dzieci.

• Włączenie AED, naklejenie elektrod zgodnie ze schematem.
• Jeśli poszkodowany ma deformację klatki piersiowej – dostosowanie lokalizacji elektrod.
• Postępowanie zgodnie z poleceniami AED.

• Rotacja ratowników co 2 minuty.
• Monitorowanie oddechu i krążenia.
• Przekazanie informacji zespołowi ratunkowemu.

• Wózek elektryczny: cięższy niż wózek manualny, wymaga więcej siły do przeniesienia poszkodowanego. Należy wyłączyć zasilanie przed przeniesieniem.
• Wózek z odchylanym oparciem: możliwość odchylenia oparcia do pozycji leżącej – alternatywa dla przenoszenia, ale RKO na odchylonym oparciu jest mniej skuteczne niż na twardej powierzchni.
• Przykurcze mięśni: jeśli poszkodowany ma przykurcze kończyn górnych lub dolnych – nie należy siłowo prostować kończyn. Uciśnięcia klatki piersiowej można wykonywać mimo przykurczów.
• Deformacje klatki piersiowej: skolioza, kifoza, lejkowatość klatki piersiowej – mogą utrudniać prawidłową lokalizację uciśnięć. Ratownik musi dostosować technikę do anatomii poszkodowanego.
• Cewniki i worki na mocz: obecność cewnika i worka na mocz nie jest przeciwwskazaniem do RKO. Należy unikać uciskania worka na mocz podczas przenoszenia.
• Pompy insulinowe i inne urządzenia medyczne: jeśli poszkodowany ma pompę insulinową lub inne urządzenie medyczne na ciele – należy je zabezpieczyć, ale nie usuwać (chyba że przeszkadzają w RKO).

6.2.5.2. RKO u osób z porażeniem mózgowym – specyfika anatomiczna, ostrożność

• Spastyczność: zwiększone napięcie mięśni, przykurcze, ograniczona ruchomość stawów.
• Dystonia: mimowolne, skręcające ruchy mięśni.
• Atetoza: powolne, faliste ruchy mimowolne.
• Ataksja: zaburzenia koordynacji i równowagi.
• Formy mieszane: kombinacja powyższych.

• Deformacje klatki piersiowej i kręgosłupa: skolioza, kifoza, asymetria klatki piersiowej – wpływające na lokalizację i skuteczność uciśnięć.
• Przykurcze mięśni: ograniczona ruchomość kończyn, trudności w pozycjonowaniu.
• Zaburzenia połykania: zwiększone ryzyko zachłyśnięcia – konieczność częstej kontroli jamy ustnej.
• Padaczka towarzysząca: ryzyko napadu padaczkowego w trakcie lub po NZK.
• Zaburzenia oddechowe: osłabienie mięśni oddechowych, zwiększone ryzyko infekcji dróg oddechowych.
• Zaburzenia komunikacji: uczeń może nie być w stanie werbalnie wyrazić bólu, dyskomfortu ani potrzeb.
• Nadwrażliwość sensoryczna: uczeń może reagować silnym stresem na dotyk, hałas, zmianę pozycji.

• Ocena reakcji – delikatne potrząśnięcie za ramiona, zawołanie po imieniu.
• Uwaga: uczeń z porażeniem mózgowym może mieć ograniczoną mimikę twarzy, ograniczoną zdolność do reakcji ruchowych – brak reakcji nie zawsze oznacza NZK. Należy ocenić oddech i tętno.
• Ocena oddechu – metoda „widzę, słyszę, czuję", maksymalnie 10 sekund.
• Ocena tętna – na tętnicy szyjnej lub udowej.

• Jak w standardowym algorytmie BLS.
• Poinformowanie dyspozytora, że poszkodowany ma porażenie mózgowe – może to wpłynąć na decyzje zespołu ratunkowego.

• Ułożenie poszkodowanego na plecach na twardej, płaskiej powierzchni.
• Jeśli poszkodowany ma silne przykurcze – nie należy siłowo prostować kończyn. Uciśnięcia klatki piersiowej można wykonywać mimo przykurczów.
• Jeśli poszkodownik ma deformację kręgosłupa (skolioza, kifoza) – ułożenie w pozycji możliwie najbardziej płaskiej, z podparciem pod głową i kolanami (jeśli konieczne).
• Udrożnienie dróg oddechowych – delikatne odchylenie głowy i uniesienie żuchwy. Uwaga: u niektórych uczniów z porażeniem mózgowym odchylenie głowy może być ograniczone przez przykurcze mięśni szyi.

• Lokalizacja: dolna połowa mostka – standardowa.
• Jeśli klatka piersiowa jest zdeformowana (skolioza, asymetria) – ratownik musi znaleźć najbardziej efektywną lokalizację uciśnięć, dostosowaną do anatomii poszkodowanego.
• Głębokość: 5–6 cm u dorosłych, 1/3 wymiaru klatki u dzieci.
• Częstotliwość: 100–120 uciśnięć na minutę.
• Uwaga: u uczniów z porażeniem mózgowym klatka piersiowa może być bardziej sztywna lub bardziej podatna niż u osób pełnosprawnych. Ratownik musi dostosować siłę uciśnięć do oporu klatki piersiowej.

• Udrożnienie dróg oddechowych.
• Sprawdzenie jamy ustnej – usunięcie wydzieliny, wymiocin, ciał obcych.
• Podanie oddechów ratunkowych – usta-usta, usta-nos lub worek AMBU.
• Uwaga: u uczniów z porażeniem mózgowym drogi oddechowe mogą być węższe, a mięśnie gardła osłabione – oddechy ratunkowe mogą wymagać większej objętości lub częstszej kontroli drożności.

• Jak w standardowym algorytmie.
• Jeśli klatka piersiowa jest zdeformowana – dostosowanie lokalizacji elektrod.

• Po przywróceniu krążenia – ułożenie w pozycji bocznej bezpiecznej (jeśli możliwe mimo przykurczów).
• Kontrola drożności dróg oddechowych – ryzyko zachłyśnięcia.
• Monitorowanie oddechu, tętna, świadomości.
• Ochrona przed hipotermią – okrycie kocem.
• Przekazanie zespołowi ratunkowemu – informacja o porażeniu mózgowym, przyjmowanych lekach, indywidualnym planie opieki.

• Delikatność: uczeń z porażeniem mózgowym może mieć zwiększoną wrażliwość na dotyk, ból, zmianę pozycji. Ratownik powinien działać delikatnie, spokojnie, bez gwałtownych ruchów.
• Komunikacja: jeśli uczeń jest półprzytomny – mówienie spokojnym, znanym głosem, używanie prostych słów, nazywanie ucznia po imieniu.
• Znajomość indywidualnego planu opieki: higienistka powinna znać specyficzne potrzeby ucznia – rodzaj porażenia, przyjmowane leki, ograniczenia ruchowe, sposób komunikacji.
• Współpraca z rodzicami i opiekunami: informacja o zdarzeniu, przekazanie dokumentacji, konsultacja w sprawie dalszego postępowania.
• Ochrona godności: unikanie zbędnego eksponowania ciała, komentowania niepełnosprawności, traktowania ucznia jako „innego" lub „gorszego".

6.2.5.3. RKO u osób z rozrusznikiem serca – umiejscowienie elektrod AED

• Najczęściej: poniżej lewego obojczyka, pod skórą, w okolicy podobojczykowej lewej.
• Rzadziej: poniżej prawego obojczyka (u osób leworęcznych lub po operacjach po stronie lewej).
• U dzieci: lokalizacja może być inna – na brzuchu, pod mostkiem (w zależności od wieku i wielkości dziecka).
• Urządzenie jest wyczuwalne jako małe, twarde zgrubienie pod skórą (wielkości około 3x4 cm).
• Blizna po implantacji – widoczna lub wyczuwalna.
• Karta identyfikacyjna urządzenia – uczeń może ją nosić przy sobie.

• Uciśnięcia klatki piersiowej są wykonywane standardowo – na dolnej połowie mostka.
• Rozrusznik serca / ICD NIE jest przeciwwskazaniem do RKO.
• Uciśnięcia nie uszkadzają urządzenia – nowoczesne rozruszniki i ICD są zabezpieczone przed urazem mechanicznym.
• Jeśli rozrusznik / ICD jest zlokalizowany na przedniej ścianie klatki piersiowej (rzadko) – uciśnięcia wykonuje się z zachowaniem ostrożności, ale NIE rezygnuje się z RKO.

• Defibrylacja AED jest bezpieczna dla rozrusznika / ICD – nowoczesne urządzenia są zabezpieczone przed wyładowaniem zewnętrznym.
• Elektrody AED NIE mogą być naklejone bezpośrednio nad rozrusznikiem / ICD.
• Minimalna odległość elektrody od urządzenia: 8 cm (około 3 cale).

• Rozrusznik / ICD po lewej stronie (najczęściej):
  • Elektroda przednia (sternum): na prawej stronie mostka, poniżej prawego obojczyka – standardowa lokalizacja.
  • Elektroda boczna (apex): na lewym boku klatki piersiowej, w linii środkowo-pachowej – standardowa lokalizacja, ale z zachowaniem odległości minimum 8 cm od urządzenia.
  • Jeśli elektroda boczna koliduje z urządzeniem – przesunięcie elektrody bardziej do tyłu lub do dołu.
• Rozrusznik / ICD po prawej stronie (rzadziej):
  • Elektroda przednia (sternum): na lewej stronie mostka, poniżej lewego obojczyka.
  • Elektroda boczna (apex): na prawym boku klatki piersiowej – standardowa lokalizacja, z zachowaniem odległości minimum 8 cm od urządzenia.
• Konfiguracja przednio-tylna (alternatywna):
  • Elektroda przednia: na przedniej ścianie klatki piersiowej, na mostku.
  • Elektroda tylna: na plecach, między łopatkami.
  • Ta konfiguracja jest szczególnie przydatna, gdy lokalizacja rozrusznika / ICD uniemożliwia standardowe naklejenie elektrod.

• Natychmiastowe wznowienie RKO – bez ponownej oceny rytmu.
• Kontynuacja RKO zgodnie z algorytmem.
• Po przywróceniu krążenia – przekazanie informacji zespołowi ratunkowemu o obecności rozrusznika / ICD.
• Zespół ratunkowy sprawdzi, czy urządzenie nie zostało uszkodzone (odczyt danych z urządzenia).

• ICD dostarczył wyładowanie przed NZK: jeśli uczeń z ICD doświadczył wyładowania urządzenia (uczeń może zgłaszać „uderzenie" w klatkę piersiową, skurcz mięśni), a następnie doszło do NZK – postępowanie standardowe. ICD mógł nie być w stanie przerwać arytmii (np. asystolia, PEA).
• ICD nie dostarczył wyładowania: jeśli uczeń z ICD doświadczył NZK, a urządzenie nie zadziałało – przyczyną może być wyczerpanie baterii, uszkodzenie elektrody, arytmia niedefibrylacyjna (asystolia, PEA). Postępowanie standardowe – RKO i AED.
• Rozrusznik / ICD u dziecka: u dzieci urządzenia mogą być mniejsze, zlokalizowane w nietypowych miejscach. Higienistka powinna znać indywidualny plan opieki ucznia – lokalizację urządzenia, typ, zalecenia lekarza.

6.2.5.4. RKO u osób z tracheostomią – wentylacja przez stomę, ssak

• Długotrwałej wentylacji mechanicznej (np. po ciężkim urazie głowy, po operacji kardiochirurgicznej).
• Niedrożności górnych dróg oddechowych (np. guzy, urazy, obrzęk).
• Zaburzeń połykania z ryzykiem zachłyśnięcia (np. porażenie mózgowe, choroby neurologiczne).
• Wrodzonych wad dróg oddechowych.

• Uciśnięcia klatki piersiowej są wykonywane standardowo – na dolnej połowie mostka.
• Tracheostomia NIE jest przeciwwskazaniem do RKO.
• Należy unikać uciskania okolicy szyi i stomii – ryzyko uszkodzenia rurki tracheostomijnej.

• U osoby z tracheostomią drogi oddechowe są dostępne przez stomię – nie przez nos i usta.
• Udrożnienie dróg oddechowych polega na sprawdzeniu drożności rurki tracheostomijnej.
• Jeśli rurka tracheostomijna jest zatkana – usunięcie wydzieliny za pomocą ssaka lub wymiana rurki.
• Jeśli rurka tracheostomijna jest usunięta lub nieobecna – wentylacja przez stomię (patrz niżej).

• Sprawdzenie, czy rurka jest na miejscu – czy nie przemieściła się, nie wypadła.
• Sprawdzenie, czy rurka jest drożna – czy nie jest zatkana wydzieliną, śluzem, krwią.
• Jeśli rurka jest zatkana – odsysanie wydzieliny za pomocą ssaka (jeśli dostępny) lub usunięcie rurki wewnętrznej (jeśli rurka ma wkład wewnętrzny) i oczyszczenie.

• Podłączenie worka AMBU do rurki tracheostomijnej – konektor worka AMBU do otworu rurki.
• Jeśli rurka ma mankiet (cuff) – sprawdzenie, czy mankiet jest napompowany (zapobiega przeciekaniu powietrza).
• Delikatne ściśnięcie worka – objętość wystarczająca do uniesienia klatki piersiowej.
• Czas wdechu: około 1 sekunda.
• Obserwacja klatki piersiowej – powinna unosić się z każdym wdechem.
• Częstość wentylacji: 10–12 oddechów na minutę (dorośli), 12–20 (dzieci).

• Jeśli stomia jest drożna – wentylacja bezpośrednio przez stomię.
• Przyłożenie maski worka AMBU do stomii – szczelne objęcie otworu stomii.
• Delikatne ściśnięcie worka – obserwacja klatki piersiowej.
• Jeśli stomia jest niedrożna (zarośnięta, zatkana) – próba udrożnienia, w razie niepowodzenia – wentylacja przez usta i nos (jeśli możliwe) lub wezwanie pogotowia.

• Jeśli nie ma worka AMBU – oddechy ratunkowe można podać bezpośrednio przez stomię.
• Objęcie stomii ustami ratownika (z użyciem maseczki do RKO, jeśli dostępna).
• Wdmuchnięcie powietrza przez 1 sekundę – obserwacja klatki piersiowej.
• Uwaga: oddechy usta-stomia są mniej higieniczne niż wentylacja workiem AMBU – zalecane użycie maseczki lub worka.

• Założenie rękawiczek jednorazowych.
• Przygotowanie ssaka – sprawdzenie, czy działa, czy jest podłączony do źródła zasilania.
• Przygotowanie cewnika do odsysania – jednorazowy, jałowy, odpowiedni rozmiar.
• Ustawienie ciśnienia ssania: 80–120 mmHg u dzieci, 100–150 mmHg u dorosłych.

• Wprowadzenie cewnika do rurki tracheostomijnej – delikatnie, bez użycia siły.
• Włączenie ssania – cewnik wprowadzany bez ssania, ssanie włączane podczas wycofywania cewnika.
• Wycofywanie cewnika z jednoczesnym obracaniem – odsysanie wydzieliny ze wszystkich ścian rurki.
• Czas odsysania: maksymalnie 10–15 sekund na jedno wprowadzenie cewnika.
• Jeśli wydzielina jest gęsta – przepłukanie rurki solą fizjologiczną (0,9% NaCl) przed odsysaniem.

• Sprawdzenie, czy rurka jest drożna – czy powietrze przepływa swobodnie.
• Obserwacja klatki piersiowej – czy unosi się symetrycznie.
• Słuchanie szmerów oddechowych – czy nie ma rzężeń, furczeń.
• Ocena saturacji (jeśli dostępny pulsoksymetr).

• Jeśli rurka nadal jest zatkana – powtórzenie odsysania.
• Jeśli odsysanie nie przynosi efektu – wymiana rurki tracheostomijnej (jeśli higienistka jest przeszkolona) lub wezwanie pogotowia.

• Przygotowanie nowej rurki tracheostomijnej – odpowiedni rozmiar, jałowa.
• Przygotowanie prowadnicy (obturatora) – element ułatwiający wprowadzenie rurki.
• Przygotowanie ssaka, cewników, soli fizjologicznej.
• Założenie rękawiczek jednorazowych.

• Odłączenie worka AMBU lub respiratora.
• Odsysanie wydzieliny z rurki (jeśli możliwe).
• Delikatne wysunięcie rurki ze stomii – w kierunku łuku (do przodu i do góry).

• Nałożenie prowadnicy na nową rurkę.
• Wprowadzenie rurki do stomii – w kierunku łuku (do przodu i do dołu).
• Delikatne, bez użycia siły.
• Usunięcie prowadnicy po wprowadzeniu rurki.
• Napompowanie mankietu (jeśli rurka ma mankiet).
• Zamocowanie rurki – tasiemki, opaska.

• Sprawdzenie drożności rurki – czy powietrze przepływa.
• Podłączenie worka AMBU lub respiratora.
• Obserwacja klatki piersiowej – czy unosi się symetrycznie.
• Ocena saturacji.

6.2.5.5. Komunikacja z osobami niesłyszącymi i niewidomymi podczas akcji ratunkowej

• Języka migowego (polski język migowy – PJM).
• Czytania z ruchu warg.
• Pisma (kartka, telefon, tablet).
• Gestów i mimiki.
• Aparatów słuchowych lub implantów ślimakowych.

• Nawiązanie kontaktu wzrokowego: przed rozpoczęciem komunikacji – podejście od przodu, dotknięcie ramienia, machnięcie ręką w polu widzenia.
• Mówienie wyraźnie: twarz zwrócona do poszkodowanego, usta widoczne, mówienie wolniej niż zwykle, ale nie przesadnie.
• Używanie prostych słów i zdań: unikanie skomplikowanych terminów medycznych, używanie krótkich, jasnych komunikatów.
• Gesty i mimika: wskazywanie, pokazywanie, ilustrowanie gestami.
• Pisanie: jeśli poszkodowany potrafi czytać – pisanie na kartce, na telefonie, na tablecie.
• Język migowy: jeśli higienistka zna podstawy języka migowego – użycie znaków migowych. Jeśli nie zna – próba komunikacji gestami i pismem.
• Aparaty słuchowe / implanty ślimakowe: jeśli poszkodowany nosi aparat słuchowy lub implant – sprawdzenie, czy jest włączony. W sytuacji NZK – urządzenie może być uszkodzone lub wyłączony.
• NIE krzyczeć: krzyk nie pomaga osobie niesłyszącej, a może wywołać lęk u osoby niedosłyszącej.
• NIE odwracać się podczas mówienia: twarz musi być widoczna.

• Jeśli poszkodowany jest przytomny – mówienie do niego, nawet jeśli nie słyszy. Ton głosu, mimika, dotyk – przekazują spokój i bezpieczeństwo.
• Jeśli poszkodowany jest nieprzytomny – komunikacja z otoczeniem (wezwanie pomocy, polecenia dla świadków).
• Jeśli poszkodowany jest głuchoniewidomy – komunikacja dotykowa (dotknięcie dłoni, pisanie na dłoni, znaki dotykowe).

• Mowy werbalnej.
• Dotyku (czytanie brajlem, rozpoznawanie kształtów).
• Słuchu (orientacja przestrzenna, rozpoznawanie głosów).
• Psa przewodnika lub białej laski.

• Nawiązanie kontaktu werbalnego: przed rozpoczęciem komunikacji – zawołanie po imieniu, przedstawienie się: „Jestem [imię], higienistka szkolna. Jestem tu, żeby ci pomóc."
• Mówienie spokojnym, wyraźnym głosem: ton głosu jest głównym źródłem informacji dla osoby niewidomej.
• Opisywanie działań: „Teraz położę cię na podłodze.", „Teraz będę uciskać twoją klatkę piersiową.", „Teraz wezwę pogotowie."
• Informowanie o otoczeniu: „Jesteś w sali gimnastycznej.", „Obok ciebie jest [imię nauczyciela].", „Pogotowie jedzie, będzie za 5 minut."
• Dotyk jako źródło informacji: delikatne dotknięcie ramienia, dłoni – przed rozpoczęciem działania. NIE dotykać bez uprzedzenia.
• Pies przewodnik: jeśli uczeń ma psa przewodnika – pies powinien pozostać przy uczniu, jeśli to możliwe. Jeśli uczeń jest nieprzytomny – pies może być niespokojny, należy go zabezpieczyć (poprosić świadka o przytrzymanie).
• Biała laska: jeśli uczeń ma białą laskę – nie zabierać jej, nie przemieszczać. Laska jest przedłużeniem zmysłu wzroku.
• NIE przemieszczać poszkodowanego bez uprzedzenia: osoba niewidoma traci orientację przestrzenną przy nagłej zmianie pozycji.

• Jeśli poszkodowany jest przytomny – mówienie do niego, opisywanie działań, uspokajanie.
• Jeśli poszkodowany jest nieprzytomny – komunikacja z otoczeniem.
• Jeśli poszkodownik jest głuchoniewidomy – komunikacja dotykowa: pisanie na dłoni, znaki dotykowe, delikatne uciskanie dłoni (np. jedno ściśnięcie = „jestem tu", dwa ściśnięcia = „pomoc jedzie").

• Mówić do ucznia spokojnym, wyraźnym głosem – nawet jeśli uczeń nie odpowiada.
• Zadawać pytania zamknięte (tak/nie) – uczeń może odpowiadać kiwnięciem głowy, mrugnięciem oczu, ściśnięciem dłoni.
• Używać alternatywnych metod komunikacji – tablice komunikacyjne, piktogramy, gesty.
• Dawać czas na odpowiedź – nie przerywać, nie kończyć zdań za ucznia.
• Obserwować mowę ciała – mimikę, napięcie mięśni, ruchy oczu.

6.2.5.6. Dostosowanie procedur do indywidualnych potrzeb – elastyczność i roztropność

• Dane ucznia: imię, nazwisko, klasa, wiek, rozpoznanie.
• Opis niepełnosprawności lub choroby: rodzaj, stopień, ograniczenia.
• Przyjmowane leki: nazwa, dawka, częstotliwość, sposób podania.
• Specyficzne potrzeby w sytuacji ratunkowej: techniki RKO, wentylacja, komunikacja.
• Kontakt do rodziców i lekarza prowadzącego.
• Zgody i upoważnienia: na podanie leków, na wezwanie pogotowia, na kontakt z lekarzem.
• Zalecenia dotyczące RKO: lokalizacja uciśnięć, technika wentylacji, przeciwwskazania.

• Dostosowanie lokalizacji uciśnięć: jeśli klatka piersiowa jest zdeformowana – znalezienie najbardziej efektywnej lokalizacji.
• Dostosowanie siły uciśnięć: jeśli klatka piersiowa jest bardzo sztywna lub bardzo podatna – dostosowanie siły do oporu.
• Dostosowanie techniki wentylacji: jeśli drogi oddechowe są nietypowe (tracheostomia, deformacje) – wentylacja przez stomię, przez maskę, przez rurkę.
• Dostosowanie komunikacji: jeśli poszkodowany jest niesłyszący, niewidomy, niemówiący – komunikacja gestami, pismem, dotykiem.
• Dostosowanie pozycjonowania: jeśli poszkodowany ma przykurcze, deformacje, ograniczoną ruchomość – pozycjonowanie w sposób możliwy i bezpieczny.
• Dostosowanie tempa działania: jeśli poszkodowany jest dzieckiem z lękiem, z nadwrażliwością sensoryczną – działanie spokojne, delikatne, z wyjaśnieniami.

• Znajomość indywidualnego planu opieki: higienistka nie działa „na ślepo" – zna specyfikę ucznia, jego ograniczenia, jego potrzeby.
• Konsultacja z rodzicami i lekarzem: w razie wątpliwości – telefon do rodziców, do lekarza prowadzącego.
• Współpraca z zespołem: higienistka nie działa sama – współpracuje z nauczycielami, z personelem, z zespołem ratunkowym.
• Dokumentacja: każda decyzja, każde działanie jest dokumentowane – dla ochrony prawnej, dla analizy, dla doskonalenia.
• Pokora: higienistka zna swoje ograniczenia – wie, kiedy działać, a kiedy czekać na profesjonalną pomoc.
• Odwaga: higienistka nie waha się działać, gdy życie jest zagrożone – nawet jeśli sytuacja jest nietypowa, nawet jeśli brakuje informacji, nawet jeśli jest sama.

• NZK u ucznia na wózku inwalidzkim – przeniesienie, RKO, AED.
• NZK u ucznia z porażeniem mózgowym – pozycjonowanie, uciśnięcia, wentylacja.
• NZK u ucznia z rozrusznikiem serca – lokalizacja elektrod AED.
• NZK u ucznia z tracheostomią – wentylacja przez stomię, odsysanie.
• NZK u ucznia niesłyszącego – komunikacja, RKO.
• NZK u ucznia niewidomego – komunikacja, RKO.
• NZK u ucznia z wieloma niepełnosprawnościami – indywidualizacja, elastyczność.