6.1. Nagłe zachorowania i urazy w szkole

1. 6.1.1. Postępowanie w przypadku omdleń, zasłabnięć, napadów padaczkowych, reakcji alergicznych

6.1.1.1. Omdlenia (synkopy) – mechanizmy fizjologiczne, czynniki wyzwalające, postępowanie doraźne

• Długotrwałe przebywanie w pozycji stojącej (apele, uroczystości szkolne, stanie w kolejce do stołówki, oczekiwanie na lekcję), prowadzące do zastoju żylnego w kończynach dolnych i zmniejszenia powrotu żylnego do serca.
• Przegrzanie otoczenia – duszne, słabo wentylowane sale lekcyjne, szczególnie w okresie wiosenno-letnim.
• Odwodnienie i niedostateczne nawodnienie ucznia, często wynikające z pomijania pragnienia podczas intensywnych zajęć dydaktycznych lub wychowania fizycznego.
• Hipoglikemia – pominięcie posiłku, szczególnie śniadania, co jest częstym problemem wśród uczniów w wieku szkolnym.
• Silne emocje – stres egzaminacyjny, lęk przed odpowiedzią ustną, widok krwi (np. podczas pobierania krwi lub szczepień), silny ból.
• Szybka zmiana pozycji ciała – gwałtowne wstanie z pozycji siedzącej lub leżącej (hipotensja ortostatyczna).
• Intensywny wysiłek fizyczny, szczególnie u uczniów niedożywionych lub odwodnionych.
• Okres dojrzewania – zmiany hormonalne, szybki wzrost ciała, niedojrzałość mechanizmów regulacji autonomicznej.

• Nagłe osłabienie, zawroty głowy, uczucie „mroczków" przed oczami lub zawężenia pola widzenia.
• Bladość powłok skórnych, obfite pocenie się (szczególnie czoła i dłoni).
• Nudności, uczucie gorąca lub zimna.
• Szum lub dzwonienie w uszach, osłabienie słyszenia.
• Uczucie „pustki w głowie", dezorientacja, narastające osłabienie kończyn.

• Nagłą utratą napięcia mięśniowego – uczeń osuwa się na podłogę lub opada na ławkę.
• Bladością lub szarością skóry, poceniem się.
• Słabo wyczuwalnym lub nitkowatym tętnem, obniżonym ciśnieniem tętniczym.
• Oddechem zwykle zachowanym, płytkim, regularnym.
• Krótkim czasem trwania (do 10–20 sekund); dłuższy czas trwania wymaga wykluczenia innych przyczyn.
• Możliwymi krótkotrwałymi drgawkami mioklonicznymi (tzw. drgawki anoksemiczne) – nie należy ich mylić z napadem padaczkowym.

• Uczeń odzyskuje świadomość szybko, zwykle w ciągu kilku sekund.
• Może odczuwać osłabienie, dezorientację, nudności, bóle głowy.
• Skóra pozostaje blada, wilgotna.
• Pełny powrót do stanu wyjściowego następuje zwykle w ciągu kilku minut.

• Zapobieganie upadkowi – jeśli higienistka zauważy objawy prodromalne u stojącego ucznia, powinna natychmiast polecić mu usiąść lub położyć się na podłodze, ewentualnie podtrzymać go i bezpiecznie opuścić na podłoże.
• Usunięcie z otoczenia przedmiotów mogących stanowić zagrożenie (krzesła, ławki, ostre krawędzie).
• Jeśli omdlenie nastąpiło w klasie – poproszenie nauczyciela o wyprowadzenie pozostałych uczniów lub zapewnienie im spokojnego zajęcia, aby uniknąć paniki i dodatkowego stresu dla poszkodowanego.

• Ułożenie ucznia w pozycji leżącej na plecach.
• Uniesienie kończyn dolnych na wysokość około 20–30 cm (np. na plecaku, poduszce, kolanach innej osoby) w celu zwiększenia powrotu żylnego do serca.
• Poluzowanie ciasnej odzieży – kołnierzyka, krawata, paska, biustonosza u dziewcząt – aby ułatwić oddychanie.
• Zapewnienie dopływu świeżego powietrza – otwarcie okna, rozproszenie zgromadzonych osób.

• Sprawdzenie oddechu i tętna – w omdleniu odruchowym oddech i krążenie są zachowane.
• Brak oddechu lub tętna wymaga natychmiastowego rozpoczęcia resuscytacji krążeniowo-oddechowej (RKO) i wezwania pogotowia ratunkowego.
• Monitorowanie czasu trwania utraty przytomności – omdlenie trwające dłużej niż 1–2 minuty wymaga wezwania zespołu ratownictwa medycznego.

• Utrzymanie ucznia w pozycji leżącej przez co najmniej 5–10 minut – nie należy pozwolić na gwałtowne wstanie.
• Podanie letniej wody lub napoju z glukozą (jeśli uczeń jest w pełni przytomny i nie ma przeciwwskazań).
• Rozmowa uspokajająca – wyjaśnienie, co się wydarzyło, zapewnienie o bezpieczeństwie.
• Ocena, czy podczas upadku nie doszło do urazu (szczególnie głowy).

• W przypadku pierwszego omdlenia, krótkotrwałego, z pełnym powrotem do normy – poinformowanie rodziców, zalecenie konsultacji z lekarzem POZ.
• W przypadku omdleń nawracających, przedłużających się, z towarzyszącymi drgawkami, urazem głowy lub zaburzeniami rytmu serca – wezwanie pogotowia ratunkowego (numer 999 lub 112).
• W przypadku omdlenia podczas wysiłku fizycznego – bezwzględne wezwanie pogotowia (podejrzenie przyczyny kardiologicznej).

• Edukację uczniów w zakresie regularnego spożywania posiłków (szczególnie śniadania) i odpowiedniego nawadniania.
• Monitorowanie warunków mikroklimatycznych w salach lekcyjnych – wietrzenie, kontrola temperatury.
• Zalecenie nauczycielom unikania długotrwałego utrzymywania uczniów w pozycji stojącej, szczególnie w ciepłych pomieszczeniach.
• Edukację uczniów w zakresie rozpoznawania objawów prodromalnych i natychmiastowego reagowania (usiąść, położyć się, napić wody).
• Identyfikację uczniów z nawracającymi omdleniami i współpracę z ich rodzicami oraz lekarzem prowadzącym.

6.1.1.2. Zasłabnięcia hipoglikemiczne – rozpoznawanie, podawanie glukozy, profilaktyka u uczniów z cukrzycą

• Drżenie rąk i całego ciała.
• Uczucie głodu (często nagłe, intensywne).
• Pocenie się (szczególnie czoła, karku, dłoni).
• Bladość skóry.
• Tachykardia, kołatanie serca.
• Niepokój, drażliwość, lęk.

• Trudności z koncentracją, dezorientacja.
• Zaburzenia widzenia (podwójne widzenie, niewyraźny obraz).
• Osłabienie, zawroty głowy.
• Zaburzenia mowy (mowa bełkotliwa, przypominająca stan upojenia alkoholowego).
• Zmiany zachowania – agresja, płaczliwość, apatia, nadmierna senność.
• W ciężkiej hipoglikemii – drgawki, utrata przytomności.

• Identyfikacja objawów – nauczyciel, wychowawca lub sam uczeń zgłasza podejrzenie hipoglikemii do gabinetu higienistki.
• U uczniów z rozpoznaną cukrzycą – pomiar glikemii glukometrem (jeśli dostępny w szkole lub uczeń posiada własny).
• W przypadku braku glukometru – postępowanie objawowe: jeśli istnieje podejrzenie hipoglikemii, należy traktować stan jako hipoglikemię i podać glukozę (zasada: „lepiej podać cukier niepotrzebnie, niż go nie podać w razie potrzeby").

• Podanie 15–20 g szybko wchłanialnych węglowodanów:
  • 3–4 tabletki glukozy (najlepsza opcja w szkole).
  • 150–200 ml soku owocowego lub napoju słodzonego (nie dietetycznego).
  • 1–2 łyżki cukru rozpuszczonego w wodzie.
  • Żel glukozowy (jeśli dostępny w apteczce).
• Odczekanie 10–15 minut.
• Ponowna ocena stanu ucznia i (jeśli możliwe) pomiar glikemii.
• Jeśli objawy nie ustąpiły lub glikemia nadal jest poniżej 70 mg/dl – powtórzenie podania 15–20 g glukozy.

• Podanie posiłku złożonego z węglowodanów złożonych i białka (kanapka, biszkopty z mlekiem) w celu zapobieżenia nawrotowi hipoglikemii.
• Obserwacja ucznia przez minimum 30–60 minut.
• Poinformowanie rodziców o zdarzeniu.

• Bezwzględny zakaz podawania czegokolwiek doustnie (ryzyko zachłyśnięcia).
• Ułożenie w pozycji bocznej bezpiecznej.
• Wezwanie pogotowia ratunkowego (999 lub 112).
• Jeśli uczeń posiada przepisany glukagon w zastrzyku (np. GlucaGen HypoKit, Baqsimi donosowy) i higienistka jest przeszkolona w jego podaniu – podanie glukagonu zgodnie z indywidualnym planem ratunkowym ucznia.
• Podanie glukagonu domięśniowo lub podskórnie: 0,5 mg dla dzieci poniżej 25 kg, 1 mg dla dzieci powyżej 25 kg i młodzieży.
• Monitorowanie oddechu i krążenia do czasu przyjazdu zespołu ratownictwa medycznego.

• Współpraca z rodzicami i lekarzem prowadzącym w celu opracowania Indywidualnego Planu Opieki (IPO) – dokumentu określającego zasady podawania insuliny, pomiaru glikemii, postępowania w hipoglikemii i hiperglikemii, ograniczenia aktywności fizycznej.
• Zapewnienie dostępności glukometru, pasków testowych, tabletek glukozy i glukagonu w gabinecie higienistki.
• Szkolenie nauczycieli i personelu szkoły w zakresie rozpoznawania objawów hipoglikemii i zasad postępowania.
• Zapewnienie uczniowi możliwości spożycia posiłku lub przekąski w dowolnym momencie (np. podczas lekcji), jeśli wymaga tego stan glikemii.
• Umożliwienie uczniowi pomiaru glikemii i podania insuliny w warunkach zapewniających prywatność i godność.
• Szczególna ostrożność podczas lekcji wychowania fizycznego – przed wysiłkiem, w trakcie i po nim należy kontrolować glikemię.
• Poszanowanie prawa ucznia i rodziców do decydowania o zakresie informacji przekazywanych rówieśnikom – ochrona przed stygmatyzacją.

6.1.1.3. Napady padaczkowe – typy napadów, zabezpieczenie ucznia, pozycja boczna, wezwanie pomocy

• Fazę toniczną (trwającą 10–20 sekund): nagła utrata przytomności, napięcie wszystkich mięśni, wygięcie ciała w łuk, bezdech, sinica. Uczeń może wydać okrzyk lub jęk (spowodowany skurczem mięśni klatki piersiowej i przepływem powietrza przez krtań).
• Fazę kloniczną (trwającą 1–3 minuty): rytmiczne, symetryczne drgawki kończyn i tułowia, możliwe przygryzienie języka, ślinienie, bezwiedne oddanie moczu.
• Fazę poreiktyczną: senność, dezorientacja, ból głowy, ból mięśni, amnezja napadu. Uczeń może być splątany, przestraszony, potrzebować snu.

• Krótkotrwałe (5–30 sekund) „zawieszenie się" – uczeń przerywa czynność, wpatruje się w przestrzeń, nie reaguje na bodźce.
• Brak upadku, brak drgawek.
• Możliwe subtelne objawy: mruganie, mlaskanie, drobne ruchy rąk.
• Natychmiastowy powrót do aktywności po napadzie, bez okresu splątania.
• Napady mogą występować wielokrotnie w ciągu dnia i bywają mylone z „zamyśleniem" lub zaburzeniami uwagi.

• Krótkie, gwałtowne skurcze mięśni (szarpnięcia) – mogą dotyczyć kończyn górnych, głowy, tułowia.
• Uczeń zachowuje przytomność.
• Mogą prowadzić do upuszczenia przedmiotów (np. zeszytu, długopisu).

• Nagła utrata napięcia mięśniowego – uczeń „pada jak ścięty".
• Krótkotrwałe (kilka sekund).
• Wysokie ryzyko urazów głowy i twarzy.

• Zaburzenia świadomości z automatyzmami (mlaskanie, żucie, ruchy rąk, chodzenie w miejscu).
• Uczeń nie reaguje na polecenia, może wyglądać na zdezorientowanego.
• Czas trwania: 1–3 minuty.

• Higienistka (lub nauczyciel, jeśli higienistka nie jest obecna) musi zachować spokój – panika pogarsza sytuację i stresuje pozostałych uczniów.
• Usunięcie z otoczenia poszkodowanego przedmiotów mogących stanowić zagrożenie (krzesła, ławki, ostre przedmioty).
• Podłożenie pod głowę ucznia czegoś miękkiego (kurtka, plecak, poduszka) w celu ochrony przed urazem.
• Rozproszenie gapiów – zapewnienie dyskrecji i spokoju.

• NIE wkładać niczego do ust ucznia (palców, przedmiotów, łyżki) – ryzyko uszkodzenia zębów, jamy ustnej, zadławienia.
• NIE przytrzymywać siłowo kończyn ucznia – ryzyko złamań, zwichnięć.
• NIE podawać niczego doustnie w trakcie napadu – ryzyko zachłyśnięcia.
• NIE wykonywać sztucznego oddychania w trakcie napadu (sinica jest przejściowa, wynika ze skurczu mięśni oddechowych).

• Zanotowanie godziny rozpoczęcia napadu.
• Napad trwający krócej niż 5 minut zwykle ustępuje samoistnie.
• Napad trwający dłużej niż 5 minut lub seria napadów bez powrotu świadomości między nimi stanowi stan zagrożenia życia (status epilepticus) i wymaga natychmiastowego wezwania pogotowia ratunkowego.

• Ułożenie ucznia w pozycji bocznej bezpiecznej (pozycja boczna ustalona) – w celu zabezpieczenia dróg oddechowych przed zachłyśnięciem śliną, wymiocinami lub krwią (np. z przygryzionego języka).
• Sprawdzenie drożności dróg oddechowych – usunięcie ewentualnych wydzielin z jamy ustnej.
• Ocena oddechu i krążenia.
• Pozostawienie ucznia w spokoju – nie należy go budzić, potrząsać, polewać wodą.
• Okrycie ucznia kocem lub kurtką – po napadzie może być mu zimno.

• Uczeń może być splątany, przestraszony, senny, zdezorientowany.
• Higienistka powinna mówić spokojnym, cichym głosem, informować ucznia, że jest bezpieczny, że napad się skończył.
• Pozwolenie na odpoczynek lub sen, jeśli uczeń tego potrzebuje.
• Sprawdzenie, czy nie doszło do urazów podczas napadu (szczególnie głowy, języka).

• Napad trwa dłużej niż 5 minut.
• Kolejny napad następuje przed odzyskaniem przytomności.
• Napad wystąpił po raz pierwszy w życiu.
• Uczeń doznał urazu podczas napadu.
• Napad wystąpił w wodzie.
• Uczeń nie odzyskuje przytomności po ustąpieniu drgawek.
• Napad wystąpił u ucznia z cukrzycą (podejrzenie hipoglikemii jako przyczyny).
• Napad wystąpił u ucznia z gorączką (podejrzenie zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych lub mózgu).

• Identyfikacja uczniów z padaczką i opracowanie Indywidualnego Planu Opieki we współpracy z rodzicami i neurologiem.
• Szkolenie nauczycieli i personelu w zakresie rozpoznawania napadów i postępowania.
• Zapewnienie dostępu do leków ratunkowych (jeśli przepisane przez lekarza – np. diazepam w mikrowlewkach doodbytniczych lub midazolam donosowy).
• Edukacja rówieśników (za zgodą rodziców ucznia) – normalizacja choroby, zapobieganie stygmatyzacji.
• Dostosowanie aktywności fizycznej – unikanie sytuacji wysokiego ryzyka (pływanie bez nadzoru, wspinaczka) bez indywidualnych ograniczeń.

6.1.1.4. Reakcje alergiczne – od łagodnych (pokrzywka) po ciężkie (wstrząs anafilaktyczny)

• Pokrzywka – bąble pokrzywkowe (uniesione, swędzące zmiany skórne), obrzęk naczynioruchowy (angioedema) obejmujący wargi, powieki, język.
• Nieżyt nosa, kichanie, łzawienie oczu.
• Ograniczone zmiany skórne – zaczerwienienie, świąd.

• Rozległa pokrzywka obejmująca dużą powierzchnię ciała.
• Obrzęk naczynioruchowy twarzy, szyi.
• Objawy ze strony przewodu pokarmowego – nudności, wymioty, bóle brzucha, biegunka.
• Duszność, świszczący oddech (początek skurczu oskrzeli).

• Nagły początek (minuty do kilkunastu minut po ekspozycji na alergen).
• Objawy skórne: rozległa pokrzywka, obrzęk naczynioruchowy, zaczerwienienie.
• Objawy oddechowe: obrzęk krtani, języka, gardła; duszność, stridor, świsty, sinica.
• Objawy krążeniowe: tachykardia, hipotensja, zaburzenia rytmu, zapaść krążeniowa.
• Objawy neurologiczne: niepokój, zawroty głowy, zaburzenia świadomości, utrata przytomności.
• Objawy ze strony przewodu pokarmowego: wymioty, silne bóle brzucha, biegunka.

• Usunięcie alergenu (jeśli możliwy do identyfikacji – np. przerwanie posiłku, usunięcie żądła owada).
• Obserwacja ucznia – monitorowanie, czy reakcja nie postępuje.
• Podanie leku przeciwhistaminowego (jeśli dostępny w apteczce i za zgodą rodziców) – np. cetyryzyna, loratadyna.
• Zastosowanie zimnego okładu na miejsce obrzęku.
• Poinformowanie rodziców.
• Obserwacja przez minimum 30–60 minut (ryzyko późnej fazy reakcji).

• Natychmiastowe wezwanie pogotowia ratunkowego (999 lub 112).
• Podanie adrenaliny domięśniowo – LEK PIERWSZEGO RZUTU w anafilaksji.
• Ułożenie ucznia:
  • Jeśli dominują objawy oddechowe – pozycja siedząca lub półsiedząca (ułatwienie oddychania).
  • Jeśli dominują objawy krążeniowe (hipotensja, omdlenie) – pozycja leżąca z uniesionymi kończynami dolnymi.
  • Jeśli uczeń jest nieprzytomny – pozycja boczna bezpieczna.
• Zapewnienie drożności dróg oddechowych.
• Monitorowanie oddechu, tętna, ciśnienia.
• W razie zatrzymania krążenia – rozpoczęcie RKO.
• Podanie tlenu (jeśli dostępny).
• Rozważenie drugiej dawki adrenaliny po 5–15 minutach, jeśli objawy nie ustępują.

• Objawy ze strony układu oddechowego (duszność, świsty, stridor, obrzęk dróg oddechowych).
• Objawy ze strony układu krążenia (hipotensja, zaburzenia świadomości, omdlenie). LUB
• Ekspozycja na znany alergen + objawy ze strony co najmniej dwóch układów (skóra, oddech, krążenie, przewód pokarmowy). LUB
• Hipotensja po ekspozycji na znany alergen.

• Identyfikacja uczniów z alergiami i opracowanie Indywidualnego Planu Opieki.
• Szkolenie personelu kuchni szkolnej w zakresie alergenów i kontaminacji krzyżowej.
• Zakaz spożywania znanych alergenów na terenie szkoły (np. zakaz przynoszenia orzechów do klasy, jeśli w klasie jest dziecko z ciężką alergią na orzechy – decyzja należy do dyrekcji w porozumieniu z rodzicami).
• Dostępność autoinpektorów z adrenaliną – w gabinecie higienistki oraz w lokalizacjach, gdzie uczeń z alergią przebywa (stołówka, sala gimnastyczna, boisko).
• Edukacja ucznia z alergią (dostosowana do wieku) – rozpoznawanie objawów, unikanie alergenów, umiejętność wezwania pomocy.
• Edukacja rówieśników – zrozumienie powagi alergii, unikanie żartów i prowokacji.

6.1.1.5. Obsługa autoinpektorów z adrenaliną (EpiPen, Jext) – wskazania, technika podania, bezpieczeństwo

• Obrzęk języka, gardła, krtani z trudnościami w oddychaniu lub połykaniu.
• Świszczący oddech, duszność, stridor.
• Hipotensja, zawroty głowy, zaburzenia świadomości, omdlenie.
• Rozległa pokrzywka z objawami ze strony układu oddechowego lub krążeniowego.
• Wymioty i bóle brzucha po ekspozycji na znany alergen w połączeniu z objawami skórnymi lub oddechowymi.

• EpiPen Junior (0,15 mg adrenaliny) – dla dzieci o masie ciała 15–30 kg.
• EpiPen (0,3 mg adrenaliny) – dla dzieci o masie ciała powyżej 30 kg i dorosłych.
• Jext 150 (0,15 mg) i Jext 300 (0,3 mg) – odpowiedniki EpiPen.
• Emerade (0,15 mg, 0,3 mg, 0,5 mg) – dostępny w niektórych krajach.

• Wyjęcie autoinpektorów z opakowania lub futerału.
• Sprawdzenie daty ważności i przejrzystości roztworu (powinien być bezbarwny).
• Zdjęcie zabezpieczenia (niebieska nasadka w EpiPen, pomarańczowa w Jext).
• Chwycenie autoinpektorów w dominującą rękę, kciuk z dala od końcówki iniekcyjnej.

• Ustalenie miejsca iniekcji – przednio-boczna powierzchnia uda (w 1/3 środkowej, po zewnętrznej stronie).
• W razie potrzeby podanie przez odzież (tkanina nie stanowi istotnej bariery dla igły autoinpektorów).
• Mocne dociśnięcie autoinpektorów prostopadle do powierzchni uda (do usłyszenia „kliknięcia").
• Utrzymanie w tej pozycji przez 3 sekundy (EpiPen) lub 10 sekund (Jext, Emerade) – zgodnie z instrukcją producenta.
• Usunięcie autoinpektorów i delikatny masaż miejsca iniekcji przez 10 sekund.

• Zabezpieczenie zużytego autoinpektorów (igła wysuwa się automatycznie – nie należy jej dotykać).
• Wezwanie pogotowia ratunkowego (jeśli jeszcze nie wezwano) z informacją o podaniu adrenaliny.
• Ułożenie ucznia w odpowiedniej pozycji (siedząca przy duszności, leżąca z uniesionymi nogami przy hipotensji, boczna przy nieprzytomności).
• Monitorowanie stanu ucznia – oddech, tętno, świadomość.
• Jeśli po 5–15 minutach objawy nie ustępują lub nawracają – podanie drugiej dawki adrenaliny (jeśli dostępna).
• Nawet po ustąpieniu objawów uczeń musi pozostać pod obserwacją lekarską przez minimum 4–6 godzin (ryzyko dwufazowej reakcji anafilaktycznej).

• W stanie zagrożenia życia (anafilaksja) NIE MA bezwzględnych przeciwwskazań do podania adrenaliny.
• Adrenalina podana domięśniowo w dawce terapeutycznej jest bezpieczna dla dzieci i młodzieży.
• Możliwe działania niepożądane: tachykardia, kołatanie serca, drżenie, bladość, niepokój – są przejściowe i ustępują samoistnie.
• Podanie adrenaliny nie zwalnia z obowiązku wezwania pogotowia ratunkowego.

• Autoinpektorów powinny być przechowywane w gabinecie higienistki, w miejscu oznakowanym, znanym personelowi, w temperaturze pokojowej (nie w lodówce, nie w bezpośrednim świetle słonecznym).
• Uczeń z alergią powinien mieć dostęp do adrenaliny również w miejscach, gdzie spożywa posiłki (stołówka) i gdzie odbywa się wychowanie fizyczne.
• Higienistka prowadzi rejestr uczniów z alergiami, ich alergenów, lokalizacji autoinpektorów i Indywidualnych Planów Opieki.
• Regularna kontrola dat ważności autoinpektorów – co miesiąc.
• Szkolenie personelu (nauczyciele, personel kuchni, opiekunowie wycieczek) w obsłudze autoinpektorów – minimum raz w roku, z użyciem urządzeń treningowych.

6.1.1.6. Ataki astmy – inhalatory ratunkowe, pozycja ułatwiająca oddychanie, wezwanie pogotowia

• Duszność – uczeń skarży się na „brak powietrza", „nie mogę oddychać".
• Świszczący oddech – słyszalny szczególnie podczas wydechu.
• Kaszel – suchy, napadowy, nasilający się w nocy lub po wysiłku.
• Uczucie ściskania w klatce piersiowej.
• Widoczna praca dodatkowych mięśni oddechowych – wciąganie przestrzeni międzyżebrowych, dołka nadmostkowego.
• Tachypnoe (przyspieszony oddech), tachykardia.
• Trudności w mówieniu pełnymi zdaniami.
• W ciężkim ataku – sinica, pobudzenie lub senność, „cicha klatka piersiowa" (brak słyszalnych świstów z powodu krytycznego zwężenia oskrzeli).

• Łagodny/umiarkowany: uczeń mówi pełnymi zdaniami, świsty słyszalne, tętno poniżej 110/min (dzieci), saturacja powyżej 92%.
• Ciężki: uczeń mówi pojedynczymi słowami, wyraźna duszność, praca dodatkowych mięśni oddechowych, tętno powyżej 120/min, saturacja 88–92%.
• Zagrażający życiu: uczeń nie jest w stanie mówić, sinica, „cicha klatka piersiowa", zaburzenia świadomości, saturacja poniżej 88%.

• Salbutamol (Ventolin) – lek pierwszego rzutu.
• Podanie przez inhalator ciśnieniowy z komorą inhalacyjną (spejser):
  • Zdjęcie nasadki z inhalatora, wstrząśnięcie.
  • Umieszczenie inhalatora w komorze inhalacyjnej.
  • Uczeń obejmuje ustnik spejsera wargami.
  • Uwolnienie 1 dawki leku do komory.
  • Uczeń wykonuje 5–10 spokojnych oddechów przez spejser.
  • Powtórzenie po 30–60 sekundach.
• Dawkowanie w ataku astmy:
  • Łagodny/umiarkowany: 2–4 dawki salbutamolu (100 µg każda), powtarzane co 20 minut do 3 razy.
  • Ciężki: 4–8 dawek salbutamolu co 20 minut.
  • Zagrażający życiu: 8–10 dawek salbutamolu, jednoczesne wezwanie pogotowia.

• Uczeń powinien siedzieć lub stać, lekko pochylony do przodu, podparty na rękach (np. o biurko, kolana).
• NIE należy układać ucznia w pozycji leżącej – pogarsza to wentylację.
• Poluzowanie ciasnej odzieży.
• Zapewnienie dopływu świeżego powietrza.

• Ocena częstości oddechów, tętna, saturacji (jeśli dostępny pulsoksymetr).
• Ocena zdolności mówienia pełnymi zdaniami.
• Obserwacja pracy mięśni oddechowych.
• Dokumentacja podanych leków i odpowiedzi na leczenie.

• Brak poprawy po 3 dawkach salbutamolu.
• Ciężki lub zagrażający życiu atak astmy.
• Pierwszy atak astmy w życiu ucznia.
• Uczeń nie posiada własnego inhalatora.
• Nawrót objawów po początkowej poprawie.
• Uczeń sinieje, traci przytomność, przestaje oddychać – natychmiastowe RKO i wezwanie pogotowia.

• Identyfikacja uczniów z astmą i opracowanie Indywidualnego Planu Opieki.
• Dostępność inhalatora ratunkowego ucznia – uczeń powinien mieć go przy sobie lub w łatwo dostępnym miejscu.
• Szkolenie nauczycieli WF w zakresie astmy wysiłkowej – rozgrzewka, możliwość użycia inhalatora przed wysiłkiem.
• Unikanie znanych alergenów w środowisku szkolnym.
• Zapewnienie możliwości odpoczynku podczas intensywnego wysiłku.
• Edukacja ucznia (dostosowana do wieku) – rozpoznawanie objawów, technika inhalacji, kiedy wezwać pomoc.

6.1.1.7. Napady paniki i hiperwentylacja – odróżnienie od chorób somatycznych, techniki uspokajania

• Atak astmy oskrzelowej.
• Hipoglikemię (szczególnie u uczniów z cukrzycą).
• Reakcję alergiczną / anafilaksję.
• Napad padaczkowy.
• Zaburzenia rytmu serca.
• Odmę opłucnową.
• Zatorowość płucną (rzadko u dzieci, ale możliwa u młodzieży z czynnikami ryzyka).
• Zatrucie substancjami psychoaktywnymi.

• Odprowadzenie ucznia do cichego, odosobnionego miejsca (gabinet higienistki, pusta sala).
• Higienistka mówi spokojnym, pewnym głosem: „Jesteś bezpieczny/a. To, co czujesz, jest bardzo nieprzyjemne, ale nie jest niebezpieczne. To minie. Jestem przy tobie."
• Unikanie bagatelizowania („nic ci nie jest", „nie przesadzaj") – uczeń przeżywa realne cierpienie.
• Unikanie nadmiernego zainteresowania i gromadzenia się osób.

• Prowadzenie oddychania: „Wdychaj powietrze nosem, licząc do czterech. Zatrzymaj na dwa. Wydychaj ustami, licząc do sześciu."
• Oddychanie do złączonych dłoni lub papierowej torebki (kontrowersyjne – stosować ostrożnie, krótko, pod nadzorem) – zwiększa stężenie CO₂ w powietrzu wdychanym.
• Metoda 4-7-8: wdech 4 sekundy, zatrzymanie 7 sekund, wydech 8 sekund.
• Higienistka oddycha razem z uczniem, dając wzorzec do naśladowania.

• Metoda 5-4-3-2-1: „Nazwij 5 rzeczy, które widzisz. 4 rzeczy, które możesz dotknąć. 3 rzeczy, które słyszysz. 2 rzeczy, które czujesz zapachem. 1 rzecz, którą możesz posmakować."
• Trzymanie zimnego przedmiotu w dłoniach (butelka z zimną wodą, kostka lodu).
• Skupienie uwagi na bodźcach zewnętrznych, nie na objawach wewnętrznych.

• Aktywna obecność – higienistka nie zostawia ucznia samego.
• Walidacja emocji: „Rozumiem, że to jest bardzo trudne. Masz prawo się bać."
• Brak oceniania, brak moralizowania.
• Pytanie: „Czy jest ktoś, do kogo chciałbyś/chciałabyś zadzwonić?"

• Jeśli objawy ustąpiły – obserwacja, rozmowa uspokajająca, kontakt z rodzicami.
• Jeśli objawy nie ustępują po 20–30 minutach lub nasilają się – wezwanie pogotowia ratunkowego (wykluczenie przyczyn somatycznych).
• Poinformowanie rodziców – zalecenie konsultacji z psychologiem lub psychiatrą dziecięcym.
• Dokumentacja zdarzenia.

6.1.1.8. Udary cieplne i słoneczne – profilaktyka, rozpoznawanie, chłodzenie, nawadnianie

• Udar słoneczny – wynik bezpośredniego działania promieniowania słonecznego na głowę i kark, prowadzącego do podrażnienia ośrodków termoregulacji i obrzęku opon mózgowych.
• Udar cieplny – wynik przegrzania organizmu z powodu zaburzenia oddawania ciepła do otoczenia (wysoka temperatura, duża wilgotność, brak wiatru, intensywny wysiłek fizyczny). Temperatura ciała wzrasta powyżej 40°C, dochodzi do uszkodzenia narządów wewnętrznych.

• Obfite pocenie się, bladość, wilgotna skóra.
• Osłabienie, zawroty głowy, nudności, wymioty.
• Bóle głowy, skurcze mięśni.
• Tachykardia, hipotensja ortostatyczna.
• Temperatura ciała zwykle poniżej 40°C.

• Temperatura ciała powyżej 40°C.
• Skóra gorąca, sucha (w udarze cieplnym) lub wilgotna (w wysiłkowym).
• Zaburzenia świadomości – splątanie, pobudzenie, agresja, senność, drgawki, utrata przytomności.
• Tachykardia, tachypnoe, hipotensja.
• Możliwe objawy ogniskowe OUN.

• Przeniesienie ucznia do chłodnego, zacienionego miejsca.
• Ułożenie w pozycji leżącej z lekko uniesionymi kończynami dolnymi.
• Rozluźnienie odzieży.
• Chłodzenie – zimne okłady na szyję, pachy, pachwiny; wachlowanie.
• Nawadnianie – letnia woda, napoje izotoniczne (małymi łykami, nie lodowate).
• Obserwacja przez minimum 30 minut.
• Poinformowanie rodziców.

• Natychmiastowe wezwanie pogotowia ratunkowego (999 lub 112).
• Przeniesienie do chłodnego miejsca.
• Agresywne chłodzenie:
  • Zanurzenie w zimnej wodzie (jeśli dostępny zbiornik, basen).
  • Owinięcie mokrymi ręcznikami, ciągłe polewanie wodą.
  • Okłady z lodu na szyję, pachy, pachwiny.
  • Wachlowanie, wentylator.
• Monitorowanie temperatury ciała (jeśli dostępny termometr).
• Jeśli uczeń traci przytomność – pozycja boczna bezpieczna.
• Jeśli dochodzi do zatrzymania krążenia – RKO.
• NIE podawać leków przeciwgorączkowych (paracetamol, ibuprofen) – nie są skuteczne w udarze cieplnym.

• Monitorowanie prognoz pogody – odwoływanie zajęć WF na świeżym powietrzu w dni upalne (temperatura powyżej 30°C).
• Zapewnienie dostępu do wody pitnej – zachęcanie do regularnego picia.
• Nakrycia głowy podczas zajęć na świeżym powietrzu.
• Cieniowanie boisk i placów zabaw (jeśli możliwe).
• Ograniczenie intensywnego wysiłku fizycznego w godzinach 11:00–15:00.
• Edukacja uczniów i nauczycieli w zakresie objawów przegrzania.
• Szczególna ostrożność wobec uczniów z nadwagą, przyjmujących leki, z chorobami przewlekłymi.

6.1.1.9. Hipotermia – postępowanie w przypadku wychłodzenia podczas zajęć zimowych

• Hipotermia łagodna (35–32°C): intensywne drżenie, bladość, zimna skóra, tachykardia, dezorientacja, zaburzenia koordynacji ruchowej.
• Hipotermia umiarkowana (32–28°C): ustąpienie drżenia (zły znak prognostyczny), bradykardia, hipotensja, senność, zaburzenia świadomości, mowa bełkotliwa.
• Hipotermia ciężka (poniżej 28°C): utrata przytomności, migotanie komór, ryzyko zatrzymania krążenia.

• Ochrona przed dalszą utratą ciepła – usunięcie z zimna, wiatru, wilgoci.
• Delikatne przenoszenie – unikanie gwałtownych ruchów (ryzyko migotania komór w hipotermii umiarkowanej/ciężkiej).

• Zdjęcie przemoczonych ubrań, butów, skarpet.
• Owinięcie ucznia suchymi kocami, śpiworem, folią NRC (srebrną stroną do ciała).

• Hipotermia łagodna: ogrzewanie pasywne – ciepłe pomieszczenie, koce, ciepłe napoje (jeśli uczeń jest w pełni przytomny).
• Hipotermia umiarkowana/ciężka: ogrzewanie aktywne zewnętrzne – butelki z ciepłą wodą (nie gorącą!) w okolicę pach, pachwin, szyi; ciepłe okłady.
• NIE ogrzewać kończyn (ryzyko napływu zimnej krwi do serca – „afterdrop").
• NIE nacierać skóry alkoholem ani śniegiem.
• NIE podawać alkoholu ani kofeiny.

• Ciepłe, słodzone napoje (herbata z cukrem, bulion) – tylko jeśli uczeń jest w pełni przytomny i zdolny do połykania.
• Unikanie gorących napojów – ryzyko oparzenia.

• Hipotermia umiarkowana i ciężka – bezwzględne wezwanie pogotowia.
• Hipotermia łagodna nieustępująca po 30 minutach ogrzewania.
• Zaburzenia świadomości, drgawki, zaburzenia rytmu serca.

• Kontrola oddechu i tętna.
• W przypadku zatrzymania krążenia – RKO (w hipotermii resuscytacja może być przedłużona – zasada: „nikt nie jest martwy, dopóki nie jest ciepły i martwy").

• Wymaganie odpowiedniego ubioru na zajęcia zimowe (czapka, rękawiczki, ciepłe buty, kurtka).
• Ograniczenie czasu zajęć na świeżym powietrzu w silnym mrozie (poniżej -10°C).
• Zapewnienie możliwości ogrzania się i wysuszenia odzieży.
• Monitorowanie uczniów podczas wycieczek zimowych i obozów.
• Edukacja uczniów i rodziców w zakresie odpowiedniego ubioru i rozpoznawania objawów wychłodzenia.
• Szczególna ostrożność wobec uczniów szczupłych, niedożywionych, z chorobami przewlekłymi.

2. 6.1.2. Postępowanie przy urazach mechanicznych (skaleczenia, zwichnięcia, złamania)

6.1.2.1. Rany i skaleczenia – oczyszczanie, dezynfekcja, opatrunki, kiedy skierować do lekarza

• Otarcia naskórka – powierzchowne uszkodzenie skóry bez przerwania jej pełnej grubości, powstałe w wyniku tarcia o szorstką powierzchnię (np. upadek na asfalt podczas biegu na boisku).
• Rany cięte – powstałe w wyniku działania ostrego narzędzia (nóż, szkło, kartka papieru), charakteryzujące się gładkimi, równymi brzegami i zwykle obfitym krwawieniem.
• Rany kłute – powstałe w wyniku działania wąskiego, ostrego przedmiotu (gwóźdź, szpilka, ołówek, drzazga), o małym otworze wejściowym, ale potencjalnie głębokim kanale, z ryzykiem uszkodzenia struktur głębokich i zakażenia.
• Rany szarpane – powstałe w wyniku działania tępej siły rozciągającej, o nierównych, poszarpanych brzegach, często z towarzyszącym stłuczeniem okolicznych tkanek.
• Rany miażdżone – powstałe w wyniku zgniecenia tkanek, często z rozległym uszkodzeniem naczyń i nerwów.
• Rany kąsane – powstałe w wyniku ugryzienia przez zwierzę (pies, kot) lub człowieka, o wysokim ryzyku zakażenia.

• Mechanizm urazu: Co spowodowało ranę? Czy przedmiot był czysty, brudny, zardzewiały? Czy doszło do kontaktu z ziemią, śliną zwierzęcia, substancjami chemicznymi?
• Lokalizacja i rozmiar: Gdzie znajduje się rana? Jaka jest jej długość, głębokość, szerokość?
• Krwawienie: Czy krwawienie jest tętnicze (jasnoczerwona krew, wypływa pulsująco), żylne (ciemnoczerwona, wypływa równomiernie) czy włośniczkowe (sączenie)?
• Uszkodzenia towarzyszące: Czy widoczne są ciała obce w ranie? Czy istnieje podejrzenie uszkodzenia ścięgien (brak możliwości ruchu palcem), nerwów (drętwienie, brak czucia), naczyń krwionośnych (nasilone krwawienie)?
• Stan ogólny ucznia: Czy uczeń jest przytomny, czy nie ma objawów wstrząsu (bladość, tachykardia, poty, niepokój)?
• Status szczepień: Czy uczeń jest zaszczepiony przeciwko tężcowi? (Informacja od rodziców lub z karty szczepień).

• Umycie lub dezynfekcja rąk higienistki przed przystąpieniem do zabiegu.
• Założenie rękawiczek jednorazowych (nitrylowych lub lateksowych).
• Przygotowanie materiałów: jałowe gaziki, pęseta (jeśli dostępna i wysterylizowana), środek dezynfekcyjny, opatrunek, plaster lub bandaż.

• Rany powierzchowne (otarcia, drobne skaleczenia): przemywanie czystą wodą bieżącą lub solą fizjologiczną (0,9% NaCl) przez 2–5 minut w celu usunięcia zanieczyszczeń (piasek, żwir, ziemia).
• Rany głębsze: delikatne przemycie solą fizjologiczną, usunięcie widocznych ciał obcych jałową pęsetą (tylko jeśli są powierzchowne i łatwo dostępne).
• Ciała obce wbite głęboko (gwóźdź, szkło, drzazga głęboka) – NIE usuwać samodzielnie; zabezpieczyć przed przemieszczeniem i skierować do lekarza lub wezwać pogotowie.
• NIE stosować wody utlenionej (nadtlenek wodoru) do głębokich ran – uszkadza tkanki i opóźnia gojenie. Dopuszczalne jedynie do powierzchownych otarć w celu mechanicznego oczyszczenia.

• Zastosowanie środka antyseptycznego na bazie oktenidyny (np. Octenisept) lub poliheksanidu – środki te nie powodują bólu i nie uszkadzają tkanek.
• Dezynfekcja skóry wokół rany, od brzegów rany na zewnątrz (od środka na zewnątrz), aby nie wprowadzać zanieczyszczeń do rany.
• Unikanie jodyny i spirytusu bezpośrednio na ranę – powodują ból i uszkodzenie tkanek.
• W przypadku ran kąsanych – obfite przemycie wodą z mydłem przez minimum 5 minut, następnie dezynfekcja i bezwzględne skierowanie do lekarza.

• Rany małe, powierzchowne: jałowy gazik lub plaster z opatrunkiem, zmieniany codziennie lub przy zabrudzeniu/zamoczeniu.
• Rany większe: jałowy kompres gazowy przymocowany bandażem dzianym lub elastycznym; opatrunek nie może być zbyt ciasny (kontrola krążenia obwodowego).
• Rany sączące: opatrunek hydrokoloidowy lub alginianowy (jeśli dostępny), umożliwiający absorpcję wysięku.
• Rany na stawach (kolano, łokieć): opatrunek z zachowaniem możliwości ruchu, zabezpieczony siatką elastyczną.
• Rany na dłoniach i palcach: opatrunek umożliwiający funkcję ręki, zalecenie unikania moczenia.

• Zapisanie w karcie zgłoszenia: data, godzina, mechanizm urazu, lokalizacja i charakter rany, podjęte czynności, zalecenia.
• Poinformowanie rodziców/opiekunów ucznia o zdarzeniu – telefonicznie lub pisemnie, z opisem rany i podjętych działań.
• Zalecenie dalszej obserwacji rany w domu (objawy zakażenia: narastający ból, zaczerwienienie, obrzęk, ropna wydzielina, gorączka).

• Rana głęboka, z widoczną tkanką podskórną, mięśniami lub kośćmi.
• Rana wymagająca szycia (długość powyżej 1–2 cm, rozchodzące się brzegi).
• Rana kłuta głęboka (szczególnie na stopie, dłoni, w okolicy stawów).
• Rana z ciałem obcym, którego nie można bezpiecznie usunąć.
• Rana kąsana przez zwierzę lub człowieka – ryzyko wścieklizny, tężca, zakażenia.
• Rana zanieczyszczona ziemią, nawozem, rdzą – ryzyko tężca; weryfikacja statusu szczepień.
• Rana z objawami uszkodzenia ścięgien, nerwów lub naczyń.
• Krwawienie niemożliwe do opanowania prostymi metodami.
• Rana na twarzy – ryzyko blizny, konieczność zaopatrzenia chirurgicznego.
• Objawy zakażenia rany pojawiające się w ciągu kolejnych dni.

• Tężec jest chorobą bakteryjną wywoływaną przez Clostridium tetani, której zarodniki występują powszechnie w glebie, kurzu i odchodach zwierząt.
• W przypadku rany zanieczyszczonej ziemią, nawozem lub powstałej w kontakcie z zardzewiałym metalem, należy zweryfikować status szczepień ucznia.
• W Polsce szczepienie przeciwko tężcowi jest obowiązkowe – ostatnia dawka przypominająca podawana jest w 14. roku życia.
• Jeśli od ostatniego szczepienia minęło więcej niż 5–10 lat i rana jest zanieczyszczona – skierowanie do lekarza w celu podania dawki przypominającej.
• W przypadku braku szczepień lub niepewnego statusu – skierowanie na SOR w celu podania immunoglobuliny przeciwtężcowej i szczepionki.

6.1.2.2. Krwawienia – techniki tamowania (ucisk, opatrunek uciskowy, punkty uciskowe)

• Krwawienie włośniczkowe (kapilarne): krew sączy się równomiernie z powierzchni rany, kolor jasnoczerwony, zwykle samoistnie ustępuje w ciągu kilku minut. Typowe dla otarć i powierzchownych skaleczeń.
• Krwawienie żylne: krew wypływa równomiernym strumieniem, kolor ciemnoczerwony (odtlenowana), nasilenie zależne od rozmiaru uszkodzonej żyły. Wymaga ucisku.
• Krwawienie tętnicze: krew wypływa pulsująco, w rytm skurczów serca, kolor jasnoczerwony (utlenowana), intensywne, zagrażające życiu przy uszkodzeniu dużych tętnic. Wymaga natychmiastowego działania.

• Założenie rękawiczek jednorazowych.
• Przyłożenie jałowego gazika lub czystej tkaniny bezpośrednio na ranę.
• Naciskanie dłonią przez minimum 5–10 minut BEZ przerywania (nie zaglądać co chwilę pod opatrunek – zaburza to tworzenie skrzepu).
• Jeśli gazik przesiąka krwią – dołożyć kolejną warstwę na wierzch, NIE zdejmować pierwszej.
• Ucisk musi być na tyle silny, aby zatrzymać krwawienie, ale nie na tyle, aby powodować niedokrwienie tkanek poniżej rany.
• Utrzymywanie ucisku do czasu ustania krwawienia lub przyjazdu pogotowia.

• Uniesienie krwawiącej kończyny powyżej poziomu serca (jeśli nie ma podejrzenia złamania).
• Metoda wspomagająca ucisk bezpośredni, szczególnie skuteczna w krwawieniach z dłoni, przedramion, stóp.
• Nie stosować jako jedynej metody – zawsze w połączeniu z uciskiem.

• Po opanowaniu krwawienia uciskiem bezpośrednim – założenie opatrunku uciskowego.
• Na ranę nałożyć jałowy kompres gazowy (gruby, np. 10x10 cm).
• Owinąć bandażem elastycznym lub dzianym z umiarkowanym uciskiem.
• Na opatrunek nałożyć dodatkowy element uciskający (np. rolka bandaża, kłębek waty) i przymocować go kolejną warstwą bandaża.
• Sprawdzić krążenie obwodowe poniżej opatrunku: kolor skóry, temperatura, czucie, tętno (np. na tętnicy promieniowej dla opatrunku na przedramieniu).
• Jeśli palce poniżej opatrunku sinieją, bledną, są zimne lub uczeń zgłasza drętwienie – opatrunek jest zbyt ciasny i należy go poluzować.

• Stosowany, gdy ucisk bezpośredni jest niewystarczający lub niemożliwy (np. ciało obce w ranie).
• Uciskanie tętnicy powyżej rany, w miejscu jej przebiegu blisko kości:
  • Tętnica ramienna: ucisk w połowie ramienia, po stronie przyśrodkowej (krwawienia z przedramienia, dłoni).
  • Tętnica udowa: ucisk w pachwinie, w połowie więzadła pachwinowego (krwawienia z uda, podudzia, stopy).
  • Tętnica skroniowa: ucisk przed uchem (krwawienia z okolicy skroniowej głowy).
  • Tętnica podobojczykowa: ucisk nad obojczykiem (krwawienia z ramienia, barku).
• Ucisk na punkty tętnicze jest metodą tymczasową – do czasu założenia opatrunku uciskowego lub przyjazdu pogotowia.

• Stosowana WYŁĄCZNIE w przypadku masywnego krwawienia tętniczego z kończyny, niemożliwego do opanowania innymi metodami, zagrażającego życiu.
• W warunkach szkolnych sytuacja ekstremalnie rzadka.
• Zakładanie: 5–7 cm powyżej rany (nie na stawie), zaciśnięcie do ustania krwawienia.
• Zanotowanie DOKŁADNEGO czasu założenia opaski.
• NIE poluzowywać i NIE zdejmować opaski do czasu przyjazdu zespołu ratownictwa medycznego.
• Wezwanie pogotowia natychmiastowe.

• Bardzo częste u dzieci (bogate unaczynienie błony śluzowej nosa, wysuszenie powietrza, urazy podczas zabawy).
• Postępowanie:
  • Uczeń siada, pochyla głowę LEKKO DO PRZODU (nie do tyłu – krew spływa do gardła, powodując nudności).
  • Uciskanie skrzydełek nosa (miękkiej części) kciukiem i palcem wskazującym przez 10–15 minut.
  • Oddychanie przez usta.
  • Zimny okład na nasadę nosa lub kark.
  • NIE wkładać tamponów z waty głęboko do nosa.
  • Jeśli krwawienie nie ustępuje po 15–20 minutach ucisku – skierowanie do lekarza lub wezwanie pogotowia.
  • Po ustaniu krwawienia – zalecenie unikania wysiłku, wydmuchiwania nosa, gorących napojów przez 24 godziny.

• Może świadczyć o urazie głowy (złamanie kości skroniowej) – NIE tamować, nie zatykać ucha, ułożyć ucznia w pozycji bezpiecznej i wezwać pogotowie.

• Najczęściej po urazie zębów, dziąseł, języka lub wargi.
• Ucisk jałowym gazikiem na miejsce krwawienia.
• W przypadku przygryzienia języka – ucisk, zimny okład zewnętrzny.
• Krwawienie utrzymujące się powyżej 15 minut lub bardzo obfite – skierowanie do lekarza.

6.1.2.3. Złamania i zwichnięcia – unieruchamianie, unikanie repozycji, transport

• Złamanie typu „zielonej gałązki" – niepełne przerwanie ciągłości kości, jedno strona kości jest złamana, druga jedynie zgięta (analogia do łamania młodej gałązki drzewa). Typowe dla dzieci.
• Złamanie podokostnowe – kość złamana, ale okostna zachowana, co ogranicza przemieszczenie odłamów.
• Złamanie w obrębie płytki wzrostowej (nasadowe) – szczególnie istotne, ponieważ uszkodzenie płytki wzrostowej może prowadzić do zaburzeń wzrostu kończyny.

• Złamanie zamknięte – skóra nad miejscem złamania jest nieuszkodzona.
• Złamanie otwarte – odłamy kostne przebijają skórę, rana komunikuje się z miejscem złamania; wysokie ryzyko zakażenia.

• Ból nasilający się przy ruchu i ucisku.
• Obrzęk, zasinienie, deformacja kończyny.
• Ograniczenie lub zniesienie funkcji kończyny (uczeń nie może poruszać ręką/nogą, nie chce obciążać kończyny).
• Patologiczna ruchomość lub trzeszczenie odłamów (NIE sprawdzać celowo!).
• W złamaniu otwartym – widoczna kość lub odłamy w ranie.

• Stawu barkowego (upadek na wyciągniętą rękę).
• Stawu łokciowego.
• Stawów palców (piłka, gry zespołowe).
• Stawu kolanowego.
• Stawu skokowego.

• Uszkodzenia naczyń krwionośnych i nerwów.
• Przekształcenia złamania zamkniętego w otwarte.
• Uszkodzenia płytki wzrostowej u dziecka.
• Pogorszenia rokowania i konieczności skomplikowanego leczenia operacyjnego.

• Ocenę mechanizmu urazu, lokalizację bólu, deformację, funkcję kończyny.
• W przypadku podejrzenia złamania lub zwichnięcia – unieruchomienie i skierowanie do lekarza lub wezwanie pogotowia.
• W przypadku złamania otwartego – wezwanie pogotowia (999/112) jest bezwzględne.

• Zasada ogólna: unieruchamiamy DWA STAWY sąsiadujące ze złamaniem (powyżej i poniżej miejsca urazu) lub dwie kości w przypadku złamania kości przedramienia/podudzia.
• Unieruchamiamy kończynę W POZYCJI, W JAKIEJ SIĘ ZNAJDUJE – nie prostować, nie zginać, nie nastawiać.

• Złamanie/zwichnięcie palca: Przywiązanie chorego palca do sąsiedniego zdrowego palca (tzw. buddy taping) z miękkim materiałem między palcami.
• Złamanie/zwichnięcie nadgarstka, przedramienia: Unieruchomienie na szynie lub improwizowanej deszczułce (linijka, tektura, złożona gazeta), owinięcie bandażem, podwieszenie na temblaku (chuście trójkątnej).
• Złamanie kości ramiennej: Podwieszenie na temblaku, przywiązanie ramienia do tułowia.
• Złamanie/zwichnięcie stawu łokciowego: Unieruchomienie w pozycji zastanej na temblaku lub szynie.
• Złamanie kości udowej: Unieruchomienie całej kończyny dolnej – od stopy do biodra. W warunkach szkolnych – ułożenie na desce lub noszach, unieruchomienie obu nóg razem (zdrowa noga jako szyna dla chorej), wezwanie pogotowia.
• Złamanie podudzia: Unieruchomienie od stopy do kolana na szynie lub między nogami.
• Złamanie/zwichnięcie stawu skokowego: Unieruchomienie na szynie, zakaz obciążania, uniesienie kończyny, zimny okład, wezwanie pogotowia lub transport do lekarza.

• Szyny Kramer'a (druciane, modelowalne) – jeśli dostępne w apteczce.
• Chusty trójkątne – do temblaków i unieruchamiania ramienia.
• Bandaże elastyczne i dziane.
• Improwizowane szyny: złożone gazety, tektura, linijki, deski, parasole.
• Poduszki, koce – do stabilizacji.

• Zimny okład na miejsce urazu (przez tkaninę, nie bezpośrednio na skórę) – zmniejszenie obrzęku i bólu.
• Uniesienie kończyny (jeśli możliwe i nie powoduje bólu).
• Zakaz obciążania kończyny.
• Monitorowanie krążenia obwodowego poniżej unieruchomienia (kolor, temperatura, czucie palców).
• Uspokojenie ucznia, wyjaśnienie dalszych kroków.
• Wezwanie rodziców lub pogotowia.

• Wezwanie pogotowia (999/112) – bezwzględne.
• NIE usuwać ciał obcych z rany.
• NIE wciskać wystających odłamów z powrotem.
• Założenie jałowego opatrunku na ranę (nie uciskać wystających kości).
• Opatrunek w formie „obwarzanka" – zbudowanie wałka z gazy wokół wystającej kości, zabezpieczenie bez ucisku na odłamy.
• Unieruchomienie kończyny w pozycji zastanej.
• Kontrola krwawienia – ucisk powyżej rany, nie na ranę.
• Profilaktyka przeciwtężcowa – informacja dla zespołu ratunkowego.

• W przypadku złamań kończyn górnych – uczeń może być przetransportowany do lekarza przez rodziców (po przybyciu do szkoły).
• W przypadku złamań kończyn dolnych, miednicy, kręgosłupa – transport wyłącznie przez zespół ratownictwa medycznego.
• NIE przenosić ucznia ze złamaniem bez unieruchomienia.
• NIE pozwalać uczniowi chodzić ze złamaniem/zwichnięciem kończyny dolnej.

6.1.2.4. Urazy głowy i kręgosłupa – podejrzenie urazu czaszkowo-mózgowego, unieruchomienie szyi

• Krótkotrwała utrata przytomności (do 15 minut) lub jej brak.
• Niepamięć wsteczna (uczeń nie pamięta zdarzenia).
• Ból głowy, zawroty głowy, nudności, wymioty.
• Zaburzenia równowagi, nadwrażliwość na światło i dźwięk.
• Senność, drażliwość, trudności z koncentracją.
• Objawy mogą pojawić się z opóźnieniem (kilka godzin po urazie).

• Dłuższa utrata przytomności.
• Objawy ogniskowe (niedowład kończyny, zaburzenia mowy, asymetria źrenic).
• Wymioty, drgawki.
• Wymaga natychmiastowej hospitalizacji.

• Może wystąpić po „okresie jasnym" (uczeń początkowo czuje się dobrze, po czym następuje gwałtowne pogorszenie).
• Narastający ból głowy, wymioty, zaburzenia świadomości, asymetria źrenic, drgawki.
• Stan zagrożenia życia – wymaga natychmiastowej interwencji neurochirurgicznej.

• Utrata przytomności (nawet krótkotrwała).
• Wymioty (szczególnie wielokrotne).
• Narastający ból głowy.
• Zaburzenia świadomości, splątanie, bełkotliwa mowa.
• Nierówne źrenice, asymetria twarzy.
• Wyciek płynu mózgowo-rdzeniowego lub krwi z nosa/uszu.
• Drgawki.
• Niedowład kończyn.
• Uraz spowodowany dużą siłą (upadek z wysokości, zderzenie).
• Uczeń poniżej 2. roku życia z jakimkolwiek urazem głowy.

• Sprawdzenie przytomności (AVPU: Alert, Voice, Pain, Unresponsive).
• Sprawdzenie oddechu i krążenia.
• Ocena źrenic (symetria, reakcja na światło).
• Pytanie o ból głowy, nudności, zaburzenia widzenia.

• Uczeń przytomny: ułożenie w pozycji półsiedzącej (głowa uniesiona o 30°), spokój, zakaz wysiłku.
• Uczeń nieprzytomny, oddychający: pozycja boczna bezpieczna (z zachowaniem osi kręgosłupa – jeśli podejrzenie urazu szyi, pozycję boczną wykonuje się z stabilizacją głowy i szyi).
• Uczeń nieprzytomny, nieoddychający: RKO.

• Na miejsce stłuczenia (guz, obrzęk) – zimny okład przez tkaninę, 15–20 minut.
• NIE uciskać rany głowy, szczególnie jeśli podejrzewa się złamanie kości czaszki.

• Każdy uczeń po urazie głowy wymaga obserwacji przez minimum 24 godziny.
• W szkole: obserwacja przez higienistkę do czasu przekazania rodzicom.
• Zalecenie rodzicom: budzenie dziecka co 2–3 godziny w nocy, obserwacja zachowania, wymiotów, bólu głowy.
• W przypadku jakiegokolwiek pogorszenia – natychmiastowy kontakt z lekarzem/SOR.

• Szczegółowy opis mechanizmu urazu, objawów, podjętych działań.
• Poinformowanie rodziców, przekazanie zaleceń obserwacyjnych.
• W przypadku wezwania pogotowia – przekazanie informacji zespołowi ratunkowemu.

• Upadku z wysokości powyżej 1 metra.
• Uderzenia w głowę lub szyję (nurkowanie do płytkiej wody, zderzenie głowami).
• Wypadku komunikacyjnego.
• Upadku na głowę lub szyję (np. podczas gimnastyki, na trampolinie).
• Urazu głowy z utratą przytomności.
• Uczeń skarży się na ból szyi, pleców, drętwienie kończyn.

• NIE PRZEMIESZCZAĆ ucznia (chyba że istnieje bezpośrednie zagrożenie życia – np. pożar, ryzyko zawalenia).
• NIE podnosić głowy, NIE zginać szyi, NIE obracać tułowia.
• Stabilizacja głowy i szyi w pozycji zastanej – ręczna stabilizacja (higienistka klęka za głową ucznia, obejmuje głowę dłońmi, utrzymując ją nieruchomo w osi ciała) do czasu przyjazdu pogotowia.
• Jeśli uczeń leży – nie podnosić, nie sadzać, nie przesuwać.
• Jeśli uczeń wymiotuje – obrócenie na bok JAKO JEDNOŚĆ (głowa-szyja-tułów jako jeden blok), najlepiej z pomocą drugiej osoby.
• Jeśli uczeń jest nieprzytomny i oddycha – stabilizacja głowy i szyi, oczekiwanie na pogotowie.
• Jeśli uczeń nie oddycha – RKO z zachowaniem stabilizacji szyi (odchylenie głowy zastąpić wysunięciem żuchwy – rękoczyn Esmarcha).
• Wezwanie pogotowia (999/112) – BEZWZGLĘDNE.

6.1.2.5. Urazy oczu – ciała obce, urazy chemiczne, postępowanie doraźne

• Objawy: uczucie „piasku pod powieką", ból, łzawienie, światłowstręt, zaczerwienienie.
• Postępowanie:
  • Umycie rąk, założenie rękawiczek.
• Polecenie uczniowi, aby nie trzeć oka (tarcie może wbić ciało obce głębiej lub porysować rogówkę).
  • Próba wypłukania ciała obcego czystą wodą lub solą fizjologiczną – skierowanie strumienia od kąta wewnętrznego oka ku zewnętrznemu.
  • Jeśli ciało obce jest widoczne na spojówce – delikatne usunięcie wilgotnym, jałowym gazikiem (jednym ruchem, od kąta zewnętrznego ku wewnętrznemu).
  • NIE próbować usuwać ciał obcych wbitych w rogówkę (centralną, przezroczystą część oka).
  • NIE używać ostrych narzędzi (igieł, pęset) do usuwania ciał obcych z oka.
  • Po usunięciu – przepłukanie oka solą fizjologiczną.
  • Jeśli ból i łzawienie utrzymują się – skierowanie do okulisty.

• Objawy: widoczny przedmiot wbity w gałkę oczną, ból, krwawienie, wyciek treści oka.
• Postępowanie:
  • NIE WYCIĄGAĆ ciała obcego!
  • NIE uciskać oka.
  • Założenie luźnego opatrunku na OBYDWA oczy (unieruchomienie obu oczu zapobiega ruchom chorego oka, ponieważ oczy poruszają się synchronicznie).
  • Uspokojenie ucznia, zakaz wysiłku, pochylania się.
  • Natychmiastowe wezwanie pogotowia lub transport do okulisty/SOR.

• Zasady:
  • Natychmiastowe, obfite płukanie oka czystą wodą lub solą fizjologiczną przez minimum 15–20 minut.
  • Kierunek płukania: od kąta wewnętrznego (od strony nosa) ku zewnętrznemu – aby substancja chemiczna nie spływała do zdrowego oka.
  • Uczeń powinien otworzyć oko jak najszerzej (jeśli ból uniemożliwia otwarcie – delikatne odciągnięcie powiek).
  • Jeśli uczeń nosi soczewki kontaktowe – usunąć je w trakcie płukania (jeśli możliwe).
  • Płukanie kontynuować do czasu przyjazdu pogotowia lub przez minimum 15–20 minut.
  • NIE neutralizować substancji chemicznych (np. nie stosować kwasu na zasadę i odwrotnie) – reakcja egzotermiczna może pogorszyć uszkodzenie.
  • Po płukaniu – luźny opatrunek na oba oczy, wezwanie pogotowia.
• W pracowniach chemicznych/fizycznych szkoły MUSI znajdować się płuczka do oczu lub butelka z solą fizjologiczną.

• Stłuczenie oka (np. uderzenie piłką): zimny okład (bez ucisku na gałkę oczną), obserwacja, skierowanie do okulisty.
• Zranienie powieki: zaopatrzenie jak rany skóry, ale z zachowaniem szczególnej ostrożności – NIE uciskać gałki ocznej, skierowanie do lekarza.
• Krwiak podspojówkowy (czerwona plama na białku oka): zwykle niegroźny, wchłania się samoistnie, ale wymaga obserwacji.

• Obowiązkowe okulary ochronne w pracowniach chemicznych i fizycznych.
• Zakaz rzucania przedmiotami, patykami, kamieniami na boisku.
• Nadzór podczas zajęć WF – szczególnie gier z piłką.
• Edukacja uczniów: nie trzeć oczu brudnymi rękami, nie patrzeć w słońce, nie bawić się ostrymi przedmiotami w pobliżu twarzy.

6.1.2.6. Urazy zębów – wybicie, złamanie, przechowywanie zęba, pilna wizyta u stomatologa

• Złamanie korony zęba – uszkodzenie szkliwa i/lub zębiny, bez lub z odsłonięciem miazgi.
• Złamanie korzenia – uszkodzenie niewidoczne w jamie ustnej, wymaga diagnostyki RTG.
• Zwichnięcie zęba – rozchwianie, przemieszczenie (wysunięcie, wbicie, przesunięcie boczne).
• Wybicie zęba (awulsja) – całkowite wypadnięcie zęba z zębodołu.
• Złamanie wyrostka zębodołowego – uszkodzenie kości, w której osadzone są zęby.

• Sprawdzenie, czy uczeń jest przytomny, czy nie ma urazu głowy (szczególnie przy uderzeniu w twarz).
• Ocena krwawienia z jamy ustnej – ucisk gazikiem.
• Identyfikacja uszkodzonego zęba: mleczny czy stały? (Kluczowe – postępowanie różni się zasadniczo!).

• Odnalezienie odłamanego fragmentu zęba (jeśli dostępny) – przechowywanie w soli fizjologicznej lub mleku.
• Przemycie jamy ustnej letnią wodą.
• Zimny okład na wargę/policzek (od zewnątrz).
• Skierowanie do stomatologa – im szybciej, tym lepiej (do 24 godzin).

• NIE próbowac nastawiać ani wyciągać zęba.
• Zimny okład zewnętrzny.
• Zakaz nagryzania na uszkodzony ząb.
• Pilne skierowanie do stomatologa.

• Odnalezienie zęba.
• Chwycenie zęba ZA KORONĘ (białą część), NIGDY za korzeń (żółtą część) – dotknięcie korzenia uszkadza komórki niezbędne do replantacji.
• Jeśli ząb jest brudny – delikatne przepłukanie solą fizjologiczną lub mlekiem przez maksymalnie 10 sekund. NIE szorować, NIE czyścić, NIE dezynfekować.
• Opcja 1 (najlepsza): Wsadzenie zęba z powrotem do zębodołu (replantacja) – jeśli uczeń jest przytomny, współpracuje i nie ma ryzyka zachłyśnięcia. Uczeń delikatnie nagryza na gazik, aby utrzymać ząb w pozycji.
• Opcja 2: Przechowywanie zęba w odpowiednim medium do czasu wizyty u stomatologa:
  • Mleko (najlepiej zimne, UHT) – najlepsze dostępne medium w szkole.
  • Sól fizjologiczna (0,9% NaCl).
  • Ślina ucznia (ząb pod językiem – TYLKO u starszych uczniów, ryzyko połknięcia u młodszych).
  • Specjalny płyn do przechowywania zębów (np. Save-A-Tooth) – jeśli dostępny w apteczce.
  • NIE przechowywać w wodzie wodociągowej (hipotoniczna – uszkadza komórki korzenia).
  • NIE owijać w suchą gazę, papier, chusteczkę – wysuszenie zabija komórki.
• Natychmiastowe skierowanie do stomatologa lub na SOR stomatologiczny – najlepiej w ciągu 30 minut.

• Zęba mlecznego NIE replantujemy (ryzyko uszkodzenia zawiązka zęba stałego).
• Ucisk gazikiem na zębodół w celu opanowania krwawienia.
• Zimny okład zewnętrzny.
• Skierowanie do stomatologa w celu oceny uszkodzenia.

• Zapisanie: który ząb, jaki typ urazu, o której godzinie, co zrobiono, gdzie przechowywany jest ząb/fragment.
• Poinformowanie rodziców – pilny kontakt stomatologiczny.
• W przypadku wybicia zęba stałego – przekazanie zęba rodzicom lub zespołowi ratunkowemu z informacją o medium i czasie.

• Ochraniacze na zęby (mouthguard) podczas sportów kontaktowych (hokej, rugby, sztuki walki, koszykówka).
• Zakaz gryzienia twardych przedmiotów (ołówe, długopisy, lód).
• Nadzór podczas zabaw na boisku – unikanie uderzeń w twarz.
• Edukacja: co robić, gdy ząb zostanie wybity (uczniowie starsi).

6.1.2.7. Oparzenia termiczne i chemiczne – chłodzenie, opatrunki, kiedy wezwać pogotowie

• Stopień I (oparzenie powierzchowne): zaczerwienienie, ból, obrzęk, bez pęcherzy. Dotyczy naskórka. Przykład: lekkie oparzenie słoneczne, dotknięcie gorącej szklanki.
• Stopień IIa (oparzenie częściowe powierzchowne): pęcherze wypełnione płynem surowiczym, silny ból, zaczerwienienie, wilgotna powierzchnia. Dotyczy naskórka i górnej warstwy skóry właściwej.
• Stopień IIb (oparzenie częściowe głębokie): pęcherze, powierzchnia blada lub czerwonawa, ból osłabiony (uszkodzenie zakończeń nerwowych).
• Stopień III (oparzenie pełnej grubości): skóra biała, szara lub czarna, sucha, skórzasta, bezbolesna (zniszczenie nerwów). Wymaga leczenia szpitalnego.

• Głowa i szyja: 9% powierzchni ciała.
• Każda kończyna górna: 9%.
• Tułów przód: 18%, tułów tył: 18%.
• Każda kończyna dolna: 18%.
• Okolica krocza: 1%.

• Odsunięcie ucznia od źródła ciepła.
• Ugaszenie płonącej odzieży (jeśli dotyczy) – kocem, wodą, „stop, upadnij, przetocz się".

• Natychmiastowe chłodzenie oparzonego miejsca pod strumieniem CHŁODNEJ (nie lodowatej!) wody bieżącej przez MINIMUM 20 minut.
• Temperatura wody: 15–25°C.
• Chłodzenie rozpoczynamy jak najszybciej – nawet do 30 minut po oparzeniu.
• NIE stosować lodu, zamrożonych okładów – ryzyko odmrożenia i pogłębienia uszkodzenia.
• NIE stosować masła, oleju, pasty do zębów, mąki, białka jaja – pogarszają stan rany, utrudniają ocenę, zwiększają ryzyko zakażenia.

• Delikatne usunięcie odzieży z okolicy oparzenia – JEŚLI nie przykleiła się do skóry.
• Odzież przyklejoną do rany – NIE odrywać, wyciąć wokół.
• Usunięcie pierścionków, zegarków, bransoletek z okolicy oparzenia (narastający obrzęk może je zacisnąć).

• Na oparzenie I stopnia: żel hydrożelowy (np. Aqua-Gel) lub opatrunek hydrokoloidowy; chłodzenie, ewentualnie paracetamol (za zgodą rodziców).
• Na oparzenie II stopnia (z pęcherzami): NIE przekłuwać pęcherzy! Założenie jałowego opatrunku nieprzywierającego (np. tulle gras, siatka parafinowa) + jałowy kompres + bandaż.
• Na oparzenie III stopnia: luźny, jałowy opatrunek, wezwanie pogotowia.
• NIE stosować waty, ligniny bezpośrednio na ranę oparzeniową (przywierają).

• Oparzenia III stopnia (jakiegokolwiek rozmiaru).
• Oparzenia II stopnia obejmującego więcej niż 5% powierzchni ciała u dziecka.
• Oparzenia twarzy, szyi, dłoni, stóp, krocza, dużych stawów.
• Oparzenia okrężnego kończyny (ryzyko zespołu ciasnoty przedziałów).
• Oparzenia dróg oddechowych (wdychanie gorącego powietrza, pary – objawy: chrypka, kaszel, sadza w jamie ustnej, duszność).
• Oparzenia chemicznego.
• Oparzenia elektrycznego.
• Oparzenia u dziecka poniżej 5. roku życia.
• Oparzenia z towarzyszącymi objawami wstrząsu.

• Ułożenie ucznia w pozycji leżącej (jeśli oparzenie nie uniemożliwia).
• Okrycie kocem (ochrona przed hipotermią – rozległe oparzenia powodują utratę ciepła).
• Podanie płynów doustnie (woda, napoje izotoniczne) – jeśli uczeń jest w pełni przytomny i nie ma nudności.
• Monitorowanie oddechu, tętna, świadomości.

• Usunięcie substancji chemicznej:
  • Substancje sypkie (proszki) – najpierw zetrzeć suchym materiałem, POTEM płukać wodą.
  • Substancje płynne – natychmiastowe, obfite płukanie wodą przez minimum 20–30 minut.
• Zdjęcie skażonej odzieży.
• NIE neutralizować substancji chemicznych.
• Ochrona ratownika – rękawiczki, okulary (uniknięcie kontaktu z substancją).
• Wezwanie pogotowia – każde oparzenie chemiczne wymaga oceny lekarskiej.
• Jeśli substancja dostała się do oczu – patrz punkt 6.1.2.5.

• NIE dotykać ucznia, jeśli nadal jest w kontakcie ze źródłem prądu.
• Odłączenie źródła prądu (wyłączenie bezpiecznika, odciągnięcie przewodu suchym, nieprzewodzącym przedmiotem).
• Wezwanie pogotowia – KAŻDE oparzenie elektryczne wymaga badania lekarskiego (ryzyko zaburzeń rytmu serca, uszkodzenia narządów wewnętrznych).
• Ocena oddechu i krążenia – gotowość do RKO.

6.1.2.8. Urazy brzucha i klatki piersiowej – podejrzenie uszkodzeń wewnętrznych, monitoring

• Silny, narastający ból brzucha.
• Napięcie, deskowatość brzucha (brzuch twardy jak deska).
• Nudności, wymioty (szczególnie z krwią).
• Objawy wstrząsu: bladość, tachykardia, poty, spadek ciśnienia, niepokój.
• Krew w moczu (podejrzenie urazu nerek).
• Wybroczyny, krwiaki na skórze brzucha.
• Ból promieniujący do barku (podejrzenie krwawienia z śledziony lub wątroby – krew podrażnia przeponę).

• Ułożenie ucznia w pozycji leżącej, z lekko ugiętymi kolanami (zmniejsza napięcie mięśni brzucha).
• Zakaz podawania jedzenia i picia (w razie konieczności operacji).
• NIE podawać leków przeciwbólowych (maskują objawy, utrudniają diagnozę).
• Zimny okład na brzuch (jeśli uczeń toleruje).
• Monitorowanie: tętno, oddech, ciśnienie (jeśli dostępny ciśnieniomierz), świadomość, ból.
• WEZWANIE POGOTOWIA – każde podejrzenie uszkodzenia narządów jamy brzusznej wymaga oceny lekarskiej.

• Ból w klatce piersiowej nasilający się przy oddychaniu.
• Duszność, płytki oddech, tachypnoe.
• Asymetria ruchów klatki piersiowej.
• Krwioplucie (kaszel z krwią).
• Trzeszczenie pod skórą (odma podskórna).
• Objawy wstrząsu.

• Ułożenie w pozycji półsiedzącej lub siedzącej (ułatwia oddychanie).
• Jeśli uczeń jest nieprzytomny – pozycja boczna na stronie uszkodzonej (chroni zdrowe płuco).
• Rozluźnienie odzieży.
• Monitorowanie oddechu i krążenia.
• WEZWANIE POGOTOWIA – każde podejrzenie urazu klatki piersiowej z objawami oddechowymi wymaga oceny lekarskiej.

• NIE WYCIĄGAĆ ciała obcego!
• Stabilizacja przedmiotu w pozycji zastanej (obłożenie gazikami, bandażem).
• Wezwanie pogotowia.
• Monitorowanie, gotowość do RKO.

• Ból w lewym podżebrzu, promieniujący do lewego barku.
• Może wystąpić „okres jasny" – uczeń początkowo czuje się dobrze, po czym następuje nagłe pogorszenie (krwawienie wewnętrzne).
• Obserwacja przez minimum 24 godziny.
• Wezwanie pogotowia przy jakichkolwiek objawach alarmowych.

6.1.2.9. Zespoły przeciążeniowe – skręcenia stawów, naciągnięcia mięśni, RICE (Rest, Ice, Compression, Elevation)

• Staw skokowy (skręcenie kostki – najczęstszy uraz sportowy u dzieci).
• Staw kolanowy.
• Staw nadgarstka.
• Stawy palców.

• Stopień I (łagodny): mikroskopijne naderwanie włókien więzadła, niewielki ból, lekki obrzęk, funkcja stawu zachowana.
• Stopień II (umiarkowany): częściowe naderwanie więzadła, wyraźny ból, obrzęk, zasinienie, ograniczenie funkcji.
• Stopień III (ciężki): całkowite zerwanie więzadła, silny ból, duży obrzęk, niestabilność stawu, zniesienie funkcji.

• Najczęstsze lokalizacje: mięśnie uda (czworogłowy, dwugłowy), mięśnie łydki, mięśnie obręczy barkowej.
• Objawy: nagły ból podczas wysiłku, uczucie „szarpnięcia", obrzęk, zasinienie, ograniczenie funkcji.

• Natychmiastowe przerwanie aktywności fizycznej.
• Zakaz obciążania uszkodzonej kończyny.
• Uczeń siada lub kładzie się w bezpiecznym miejscu.
• Zakaz kontynuowania gry/zajęć WF „przez ból".

• Zastosowanie zimnego okładu na miejsce urazu:
  • Lód owinięty w ręcznik/tkaninę (NIGDY bezpośrednio na skórę – ryzyko odmrożenia).
  • Żelowy okład zimny (cold pack) – jeśli dostępny w apteczce.
  • Woreczek z mrożonymi warzywami owinięty w ściereczkę.
  • Strumień zimnej wody.
• Czas aplikacji: 15–20 minut, co 2–3 godziny przez pierwsze 24–48 godzin.
• Cel: zmniejszenie obrzęku, krwawienia wewnętrznego i bólu.

• Założenie opaski elastycznej lub bandaża uciskowego na uszkodzony staw.
• Ucisk umiarkowany – ma ograniczyć obrzęk, ale nie zaburzyć krążenia.
• Kontrola: palce poniżej opaski muszą być ciepłe, różowe, z zachowanym czuciem.
• Opatrunek uciskowy utrzymujemy przez 24–48 godzin (zdejmujemy na noc lub poluzowujemy).

• Uniesienie uszkodzonej kończyny powyżej poziomu serca.
• Noga: ułożenie na poduszce, plecaku, krześle.
• Ręka: podwieszenie na temblaku, ułożenie na poduszce.
• Cel: zmniejszenie obrzęku przez ułatwienie odpływu żylnego.

• Ocena funkcji stawu – czy uczeń może poruszać kończyną, obciążać ją?
• W przypadku podejrzenia skręcenia III stopnia lub złamania – unieruchomienie i skierowanie do lekarza/wzwanie pogotowia.
• W przypadku skręcenia I/II stopnia – obserwacja, RICE, skierowanie do lekarza jeśli objawy nie ustępują po 48 godzinach.
• NIE stosować ciepła, masażu, rozciągania w pierwszych 48 godzinach (pogarszają krwawienie i obrzęk).
• NIE podawać aspiryny (kwasu acetylosalicylowego) u dzieci – ryzyko zespołu Reye'a; ewentualnie paracetamol za zgodą rodziców.

• Deformacja stawu, podejrzenie zwichnięcia lub złamania.
• Całkowity brak możliwości obciążenia kończyny.
• Duży obrzęk, rozległe zasinienie.
• Ból bardzo silny, nieustępujący po 30 minutach.
• Objawy neurologiczne: drętwienie, mrowienie, osłabienie kończyny poniżej urazu.
• Niestabilność stawu (uczucie „uciekania" kolana, kostki).
• Brak poprawy po 48 godzinach postępowania RICE.

• Obowiązkowa rozgrzewka przed każdą lekcją WF.
• Stopniowe zwiększanie obciążeń – unikanie nagłego, intensywnego wysiłku u uczniów niewytrenowanych.
• Odpowiednie obuwie sportowe – dopasowane, z dobrą amortyzacją.
• Ochraniacze na stawy (kolana, kostki, nadgarstki) podczas sportów wysokiego ryzyka.
• Równomierny rozwój wszystkich grup mięśniowych – unikanie jednostronnych obciążeń.
• Edukacja uczniów: „ból jest sygnałem ostrzegawczym – nie ignoruj go".
• Dostosowanie intensywności zajęć do możliwości uczniów – unikanie presji współzawodnictwa kosztem zdrowia.

1. Bezpieczeństwo: Najpierw bezpieczeństwo ratownika, potem poszkodowanego.
2. Ocena: Szybka, systematyczna ocena stanu ucznia i mechanizmu urazu.
3. Działanie w granicach kompetencji: Higienistka udziela pierwszej pomocy, nie leczy. W razie wątpliwości – kieruje do lekarza lub wzywa pogotowie.
4. Dokumentacja: Każdy uraz jest dokumentowany w karcie zgłoszenia.
5. Informacja: Rodzice są informowani o każdym urazie wymagającym interwencji.
6. Godność ucznia: Poszanowanie prywatności, skromności, emocji dziecka w każdym przypadku.
7. Prawda i sprawiedliwość: Rzetelna informacja, brak bagatelizowania, brak nadmiernej medykalizacji.
8. Cnota roztropności: W razie wątpliwości – działanie na korzyść bezpieczeństwa ucznia.
9. Cnota męstwa: Gotowość do działania w stresie, opanowanie, zdecydowanie.
10. Miłość bliźniego: Każdy uczeń jest osobą obdarzoną nienaruszalną godnością, zasługującą na troskę, szacunek i obecność w cierpieniu.

3. 6.1.3. Nagłe zachorowania o podłożu psychicznym

6.1.3.1. Próby samobójcze i samouszkodzenia – rozpoznawanie, interwencja, wezwanie pomocy

• Wypowiedzi bezpośrednie: „Nie chcę już żyć", „Wolałbym nie istnieć", „Chcę zniknąć", „Niedługo już nie będę wam przeszkadzać".
• Wypowiedzi pośrednie: „Nikt by nie zauważył, gdyby mnie nie było", „Wszystko jest bez sensu", „Nie widzę wyjścia", „Jestem ciężarem dla wszystkich".
• Pytania o śmierć, umieranie, życie po śmierci w kontekście osobistym.
• Pisanie tekstów, wierszy, prowadzenie dziennika o tematyce śmierci, końca, beznadziei.

• Wycofanie się z kontaktów z rówieśnikami, izolacja, unikanie zajęć grupowych.
• Utrata zainteresowania dotychczasowymi pasjami, hobby, sportem.
• Zaniedbywanie wyglądu, higieny, obowiązków szkolnych.
• Nagłe pogorszenie wyników w nauce lub – przeciwnie – nadmierne „porządkowanie spraw" (oddawanie długów, rozdawanie osobistych przedmiotów, pisanie pożegnań).
• Poszukiwanie dostępu do środków autodestrukcji w internecie lub w otoczeniu.
• Samouszkodzenia: cięcia, oparzenia, zadrapania, uderzanie się – najczęściej na przedramionach, udach, brzuchu, często ukrywane pod odzieżą.
• Zmiana rytmu snu (bezsenność lub nadmierna senność), apetytu (utrata lub nadmierne jedzenie).
• Nadużywanie substancji psychoaktywnych jako forma autodestrukcji.
• Ryzykowne zachowania: brawura, prowokowanie sytuacji zagrożenia.

• Obniżony nastrój, smutek, płaczliwość, apatia.
• Drażliwość, wybuchy gniewu, agresja (szczególnie u chłopców).
• Lęk, niepokój, poczucie beznadziei, bezradności.
• Poczucie winy, wstydu, niskiej wartości.
• Nagły, niewytłumaczalny spokój po okresie silnego cierpienia – może oznaczać podjęcie decyzji o próbie samobójczej.

• Śmierć bliskiej osoby, szczególnie przez samobójstwo.
• Rozwód lub konflikt rodziców, przemoc domowa.
• Doświadczenie przemocy rówieśniczej, hejtu, cyberprzemocy, wykluczenia.
• Zawód miłosny, rozstanie, odrzucenie.
• Porażka szkolna, presja egzaminacyjna, lęk przed oceną.
• Doświadczenie wykorzystania seksualnego, traumy.
• Ujawnienie lub konflikt związany z tożsamością, seksualnością.
• Choroba somatyczna, szczególnie przewlekła lub zmieniająca wygląd ciała.
• Ciąża nastoletnia, lęk przed reakcją otoczenia.

• Ocena ciężkości obrażeń: głębokość, rozległość, lokalizacja, krwawienie, ryzyko uszkodzenia ścięgien, naczyń, nerwów.
• Zaopatrzenie ran zgodnie z procedurami opisanymi w rozdziale 6.1.2: oczyszczenie, dezynfekcja, opatrunek.
• W przypadku ran głębokich, rozległych, z uszkodzeniem struktur głębokich – wezwanie pogotowia ratunkowego.
• W przypadku zatruć lekami lub substancjami – postępowanie zgodnie z rozdziałem 6.1.3.4.

• Spokojna, nieoceniająca obecność. Higienistka nie krzyczy, nie zawstydza, nie moralizuje w pierwszym kontakcie.
• Komunikaty pełne szacunku: „Widzę, że cierpisz. Jestem tu, żeby ci pomóc. Twoje życie jest ważne."
• Unikanie pytań oskarżycielskich: „Dlaczego to zrobiłeś/aś?", „Jak mogłeś/aś?", „Co ty sobie myślisz?".
• Pytania otwarte, pełne troski: „Czy możesz mi powiedzieć, co się dzieje?", „Jak mogę ci teraz pomóc?", „Czy jest ktoś, do kogo chciałbyś/chciałabyś zadzwonić?".

• Delikatne, bezpośrednie pytanie o myśli samobójcze: „Czy kiedykolwiek myślałeś/aś o tym, żeby zrobić sobie krzywdę lub zakończyć życie?", „Czy teraz masz takie myśli?", „Czy masz plan, jak to zrobić?", „Czy masz dostęp do środków, które mogłyby ci w tym pomóc?".
• Pytanie o myśli samobójcze NIE zwiększa ryzyka samobójstwa – jest aktem odwagi i troski, który otwiera przestrzeń do rozmowy.
• Jeśli uczeń potwierdza myśli samobójcze z planem i dostępem do środków – jest to stan zagrożenia życia wymagający natychmiastowego wezwania pogotowia ratunkowego i zapewnienia stałej obecności do czasu przyjazdu służb.

• Każde samouszkodzenie i każda myśl samobójcza muszą być przekazane rodzicom lub opiekunom prawnym ucznia.
• Informacja przekazywana jest osobiście lub telefonicznie, w sposób spokojny, rzeczowy, bez panikowania, ale z jasnym wskazaniem powagi sytuacji.
• Higienistka informuje rodziców o konieczności pilnej konsultacji psychiatrycznej lub psychologicznej.
• W sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia – wezwanie pogotowia ratunkowego następuje niezależnie od zgody rodziców, zgodnie z zasadą wyższej konieczności i obowiązkiem ratowania życia.

• Zapisanie w karcie zgłoszenia: data, godzina, okoliczności ujawnienia, charakter obrażeń (bez szczegółowego opisu metody, który mógłby stanowić materiał wrażliwy), podjęte działania, przekazane informacje, kontakt z rodzicami.
• Dokumentacja przechowywana jest w sposób ściśle poufny, z ograniczonym dostępem, zgodnie z RODO i tajemnicą zawodową.

• Natychmiastowe zadzwonienie pod numer 999 lub 112.
• Przekazanie dyspozytorowi informacji: wiek ucznia, stan świadomości, charakter obrażeń lub zatrucia, czas zdarzenia, podjęte dotychczas działania.
• Nie przerywanie połączenia do czasu uzyskania instrukcji od dyspozytora.

• Usunięcie z otoczenia przedmiotów mogących stanowić zagrożenie.
• Zapewnienie prywatności – wyprowadzenie innych uczniów, zamknięcie drzwi, ochrona przed gapiami i nagrywaniem.
• Stała obecność przy uczniu – higienistka lub wyznaczona osoba nie opuszcza ucznia ani na chwilę do czasu przekazania go zespołowi ratownictwa medycznego.

• W przypadku krwawienia – tamowanie zgodnie z procedurami z rozdziału 6.1.2.2.
• W przypadku zatrucia – postępowanie zgodnie z rozdziałem 6.1.3.4.
• W przypadku utraty przytomności – pozycja boczna bezpieczna, monitorowanie oddechu i krążenia.
• W przypadku zatrzymania krążenia – RKO zgodnie z algorytmem z rozdziału 6.2.1.
• NIE pozostawianie ucznia samego, nawet na chwilę.

• Mówienie spokojnym, ciepłym głosem, nawet jeśli uczeń nie reaguje.
• Trzymanie za rękę (jeśli uczeń na to pozwala).
• Komunikaty: „Jestem przy tobie", „Pomoc już jedzie", „Nie jesteś sam/sama", „Twoje życie jest ważne".
• Modlitwa wewnętrzna – w duchu wiary, higienistka może powierzać ucznia Bogu, Matce Bożej, świętym patronom, nie narzucając jednak praktyk religijnych uczniowi, który ich nie życzy.

• Przekazanie informacji o stanie ucznia, podjętych działaniach, czasie zdarzenia, ewentualnych substancjach lub lekach.
• Przekazanie dokumentacji (jeśli sporządzona).
• Wskazanie rodziców lub opiekunów, jeśli są już obecni.

• Po zdarzeniu – wsparcie psychologiczne dla uczniów i personelu, którzy byli świadkami lub są blisko związani z poszkodowanym.
• Współpraca z psychologiem szkolnym, pedagogiem, dyrekcją.
• Unikanie szczegółowego opisywania zdarzenia w komunikatach szkolnych – ochrona godności poszkodowanego i zapobieganie efektowi naśladownictwa.
• W przypadku śmierci ucznia – postępowanie zgodnie z procedurami opisanymi w rozdziale 6.3.6.

• Mówić spokojnie, rzeczowo, bez oskarżania rodziców.
• Nie wyrażać ocen moralnych wobec ucznia ani wobec rodziców.
• Wskazać konkretne kroki: konsultacja psychiatryczna, hospitalizacja (jeśli zalecona), terapia, wsparcie duszpasterskie.
• Zaproponować pomoc w nawiązaniu kontaktu z odpowiednimi instytucjami: poradnią zdrowia psychicznego, szpitalem psychiatrycznym, telefonem zaufania, duszpasterstwem.
• Uszanować prawo rodziców do decydowania o dalszym leczeniu dziecka, jednocześnie jasno wskazując, że próba samobójcza jest stanem wymagającym profesjonalnej pomocy psychiatrycznej.

• Budowanie atmosfery bezpieczeństwa i zaufania w gabinecie – uczeń musi wiedzieć, że może przyjść z każdym problemem, nie zostanie oceniony ani wyśmiany.
• Edukację uczniów w zakresie zdrowia psychicznego – rozpoznawania emocji, radzenia sobie ze stresem, szukania pomocy.
• Szkolenie nauczycieli i personelu w zakresie rozpoznawania sygnałów ostrzegawczych.
• Współpracę z psychologiem szkolnym, pedagogiem, katechetą w tworzeniu systemu wsparcia.
• Promowanie wartości nadających życiu sens: wiary, nadziei, miłości, wspólnoty, służby, piękna, prawdy.
• Edukację w zakresie odpowiedzialnego korzystania z mediów społecznościowych – ochrona przed treściami promującymi autodestrukcję, samobójstwo, zaburzenia odżywiania.
• Budowanie kultury życia w szkole – w duchu Ewangelii życia, przeciwko kulturze śmierci.

6.1.3.2. Ostre reakcje stresowe – ataki paniki, dysocjacja, postępowanie doraźne

• Oszołomienie, zawężenie pola świadomości, dezorientację.
• Trudności w rozumieniu bodźców, poczucie „nierealności" otoczenia.
• Wycofanie, otępienie emocjonalne lub – przeciwnie – pobudzenie, lęk, gniew.
• Objawy somatyczne: tachykardia, pocenie się, drżenie, duszność, nudności.
• Dysocjację: poczucie oddzielenia od własnego ciała (depersonalizacja) lub od otoczenia (derealizacja).

• Depersonalizacja: uczeń opisuje poczucie bycia „obserwatorem własnego ciała", „jakby był poza sobą", „jak w filmie".
• Derealizacja: otoczenie wydaje się nierealne, odległe, zamglone, „jak za szybą".
• Oszołomienie dysocjacyjne: uczeń jest przytomny, ale nie reaguje na bodźce, wpatruje się w przestrzeń, nie odpowiada na pytania.
• Amnezja dysocjacyjna: uczeń nie pamięta fragmentu zdarzenia lub całego zdarzenia.
• Fuga dysocjacyjna: uczeń oddala się z miejsca zdarzenia, nie pamiętając, kim jest i dokąd idzie (rzadko u dzieci).

• Odprowadzenie ucznia do cichego, bezpiecznego miejsca.
• Usunięcie z otoczenia bodźców mogących pogłębiać dysocjację: hałasu, jaskrawego światła, gapiów.
• Stała, spokojna obecność higienistki.

• Technika 5-4-3-2-1: higienistka prosi ucznia o nazwanie:
  • 5 rzeczy, które widzi.
  • 4 rzeczy, które może dotknąć (i dotknięcie ich).
  • 3 rzeczy, które słyszy.
  • 2 rzeczy, które czuje zapachem.
  • 1 rzeczy, którą może posmakować.
• Kontakt z zimnem: podanie zimnej wody do picia, kostki lodu do trzymania, zimnego ręcznika na kark.
• Kontakt z ciałem: polecenie uczniowi, aby poczuł stopy na podłodze, dotknął swoich dłoni, policzył palce.
• Kontakt z głosem: higienistka mówi spokojnym, pewnym głosem, nazywając ucznia po imieniu: „[Imię], jesteś bezpieczny/a. Jesteś w szkole. Jestem przy tobie. To, co czujesz, minie."
• Oddychanie: prowadzenie powolnego oddechu – wdech na 4, zatrzymanie na 2, wydech na 6.

• NIE krzyczeć, nie potrząsać uczniem, nie polewać go wodą.
• NIE zmuszać do mówienia o zdarzeniu, jeśli uczeń nie jest gotowy.
• NIE bagatelizować przeżyć ucznia („nic się nie stało", „przesadzasz").
• NIE zostawiać ucznia samego.
• NIE diagnozować – dysocjacja może być objawem wielu stanów, w tym urazów głowy, zatruć, padaczki.

• Wykluczenie przyczyn organicznych dysocjacji: uraz głowy, hipoglikemia, zatrucie, napad padaczkowy.
• W razie wątpliwości – wezwanie pogotowia ratunkowego.

• Poinformowanie rodziców o zdarzeniu.
• Zalecenie konsultacji psychologicznej lub psychiatrycznej.
• Dokumentacja zdarzenia.
• W przypadku nawracających epizodów dysocjacji – współpraca z psychologiem szkolnym, pedagogiem, poradnią zdrowia psychicznego.

• Zapewnia bezpieczeństwo fizyczne i emocjonalne ucznia.
• Stosuje techniki uziemiania i uspokajania.
• Nie zmusza do opowiadania o zdarzeniu.
• Łączy ucznia z bliskimi – kontakt z rodzicami, opiekunami.
• Informuje o naturalności reakcji: „To, co czujesz, jest normalną reakcją na nienormalną sytuację. To minie. Nie jesteś sam/sama."
• Kieruje do psychologa szkolnego, poradni zdrowia psychicznego, duszpasterza.
• Monitoruje stan ucznia w kolejnych dniach i tygodniach – ryzyko rozwoju PTSD.

6.1.3.3. Zaburzenia odżywiania z ostrymi powikłaniami – omdlenia, zaburzenia elektrolitowe

• Jadłowstręt psychiczny (anorexia nervosa): celowe ograniczanie jedzenia, intensywny lęk przed przytyciem, zaburzony obraz własnego ciała, niska masa ciała.
• Bulimia psychiczna (bulimia nervosa): nawracające epizody napadowego objadania się, po których następują zachowania kompensacyjne: wymioty, nadużywanie środków przeczyszczających, głodówki, nadmierny wysiłek fizyczny.
• Zaburzenie z napadami objadania się (binge eating disorder): nawracające epizody objadania się bez zachowań kompensacyjnych.
• Ortoreksja: obsesyjne skupienie na „zdrowym" jedzeniu, prowadzące do drastycznych ograniczeń diety.
• Inne zaburzenia odżywiania: unikanie jedzenia z powodów sensorycznych (szczególnie u dzieci z autyzmem), neofobia żywieniowa.

• Wynik niedożywienia, głodówek, pomijania posiłków.
• Objawy: drżenie, poty, bladość, tachykardia, dezorientacja, drgawki, utrata przytomności.
• Postępowanie: zgodnie z rozdziałem 6.1.1.2.

• Hipokaliemia (niedobór potasu) – najczęstsza i najgroźniejsza, wynik wymiotów, nadużywania środków przeczyszczających, głodówek. Prowadzi do zaburzeń rytmu serca, zatrzymania krążenia.
• Hiponatremia (niedobór sodu) – wynik nadmiernego picia wody, wymiotów. Prowadzi do obrzęku mózgu, drgawek, śpiączki.
• Hipomagnezemia, hipofosfatemia – wynik niedożywienia.
• Objawy: osłabienie, skurcze mięśni, drgawki, zaburzenia rytmu serca, zaburzenia świadomości.
• Postępowanie: wezwanie pogotowia ratunkowego – zaburzenia elektrolitowe wymagają leczenia szpitalnego.

• Bradykardia (zwolnienie akcji serca) w anoreksji.
• Tachykardia, migotanie przedsionków, częstoskurcz komorowy w hipokaliemii.
• Nagłe zatrzymanie krążenia – ryzyko zgonu.

• Wynik wymiotów, środków przeczyszczających, ograniczania płynów.
• Objawy: suchość błon śluzowych, obniżone ciśnienie, tachykardia, zawroty głowy, omdlenia.

• Wynik hipoglikemii, odwodnienia, hipotonii, zaburzeń elektrolitowych.
• Postępowanie: zgodnie z rozdziałem 6.1.1.1.

• W przypadku napadowego objadania się – ryzyko ostrego rozszerzenia żołądka, perforacji.
• W przypadku nadużywania środków przeczyszczających – zaburzenia perystaltyki, niedrożność.
• Objawy: silny ból brzucha, wymioty, wzdęcie, gorączka.
• Postępowanie: wezwanie pogotowia ratunkowego, zakaz podawania jedzenia i picia.

• W przypadku wymiotów wywoływanych w bulimii – ryzyko zachłyśnięcia, szczególnie w stanie osłabienia lub po środkach uspokajających.
• Postępowanie: pozycja boczna bezpieczna, udrożnienie dróg oddechowych, wezwanie pogotowia.

• Znacząca utrata masy ciała lub wahania masy ciała.
• Unikanie posiłków w stołówce, dzielenie jedzenia na małe kawałki, jedzenie w samotności.
• Częste wizyty w toalecie po posiłkach (podejrzenie wymiotów).
• Nadmierny wysiłek fizyczny, ćwiczenia pomimo choroby, zimna, zmęczenia.
• Noszenie luźnej, wielowarstwowej odzieży (ukrywanie utraty masy ciała).
• Bladość, suchość skóry, wypadanie włosów, łamliwość paznokci.
• Omdlenia, zasłabnięcia, zawroty głowy.
• Obrzęki ślinianek przyusznych (w bulimii).
• Zmiany nastroju, drażliwość, wycofanie, depresja.
• Obsesyjne liczenie kalorii, ważenie się, komentowanie własnego ciała w sposób negatywny.

• W przypadku omdlenia, zasłabnięcia, drgawek, zaburzeń świadomości – postępowanie zgodnie z odpowiednimi rozdziałami (6.1.1.1, 6.1.1.2) i wezwanie pogotowia ratunkowego.
• W przypadku podejrzenia zaburzeń elektrolitowych lub zaburzeń rytmu serca – wezwanie pogotowia ratunkowego.

• Spokojna, nieoceniająca, pełna troski.
• Komunikaty: „Martwię się o ciebie", „Zauważyłam, że [konkretne obserwacje], i chciałabym ci pomóc", „Nie musisz radzić sobie z tym sam/sama".
• Unikanie komentarzy na temat wyglądu, masy ciała, jedzenia – mogą pogłębiać zaburzenia.
• Unikanie moralizowania, zawstydzania, porównywania z innymi.

• Każde podejrzenie zaburzeń odżywiania musi być przekazane rodzicom lub opiekunom.
• Informacja przekazywana jest delikatnie, rzeczowo, z wskazaniem konkretnych obserwacji.
• Zalecenie pilnej konsultacji lekarskiej (pediatra, psychiatra dziecięcy, dietetyk kliniczny).

• Psycholog szkolny, pedagog.
• Poradnia zdrowia psychicznego dla dzieci i młodzieży.
• Lekarz POZ, psychiatra dziecięcy, dietetyk kliniczny.
• W przypadku ciężkich zaburzeń – szpital, oddział psychiatryczny, oddział pediatrii.

• Zapisanie obserwacji, podjętych działań, kontaktu z rodzicami, skierowań.
• Przechowywanie w sposób poufny.

• Promowanie zdrowego, naturalnego żywienia bez obsesyjnego liczenia kalorii i demonizowania pokarmów.
• Edukację w zakresie krytycznego odbioru mediów – rozpoznawanie nierealistycznych wzorców ciała, retuszu, filtrów.
• Budowanie kultury akceptacji ciała jako daru, a nie przedmiotu do poprawiania.
• Przeciwdziałanie przemocy rówieśniczej związanej z wyglądem – hejtowi, wyśmiewaniu, komentowaniu ciała.
• Współpracę z rodzicami – edukacja w zakresie zdrowych nawyków żywieniowych bez presji i kontroli.
• Wczesne rozpoznawanie sygnałów ostrzegawczych i kierowanie do specjalistów.

6.1.3.4. Reakcje na używanie substancji psychoaktywnych – zatrucia alkoholowe, narkotykowe

• Zapach alkoholu z ust.
• Zaburzenia koordynacji ruchowej, chwiejny chód.
• Zaburzenia mowy – bełkotliwa, niewyraźna.
• Zaburzenia świadomości – od pobudzenia do senności, śpiączki.
• Nudności, wymioty.
• Hipotermia (alkohol rozszerza naczynia skórne, prowadząc do utraty ciepła).
• Hipoglikemia (szczególnie niebezpieczna u dzieci).
• W ciężkim zatruciu: depresja oddechowa, zatrzymanie krążenia, zgon.

• Zaczerwienienie spojówek.
• Pobudzenie lub senność, euforia lub lęk.
• Zaburzenia koordynacji, spowolnienie reakcji.
• Napady paniki, paranoja (szczególnie przy dużych dawkach lub u osób podatnych).
• Tachykardia.
• W przypadku syntetycznych kannabinoidów („dopalacze"): drgawki, psychoza, zaburzenia rytmu serca, zgon.

• Pobudzenie psychoruchowe, euforia, gadatliwość.
• Tachykardia, nadciśnienie, hipertermia.
• Rozszerzone źrenice.
• Poty, drżenie.
• W ciężkich przypadkach: drgawki, udar, zawał serca, psychoza, hipertermia zagrażająca życiu.

• Zwężone źrenice (szpilkowate).
• Senność, oszołomienie, śpiączka.
• Depresja oddechowa – powolny, płytki oddech lub bezdech.
• Hipotensja, bradykardia.
• Zasinienie skóry, hipotermia.
• Zatrzymanie krążenia – wysokie ryzyko zgonu.
• Szczególne zagrożenie: fentanyl i jego pochodne – minimalne dawki mogą być śmiertelne.

• Senność, oszołomienie, zaburzenia koordynacji.
• Zaburzenia mowy.
• Depresja oddechowa (szczególnie w połączeniu z alkoholem lub opioidami).
• Śpiączka.

• Zapach substancji z ust, odzieży.
• Pobudzenie, euforia, zawroty głowy.
• Zaburzenia koordynacji, mowy.
• Nudności, wymioty.
• W ciężkich przypadkach: drgawki, zaburzenia rytmu serca, zatrzymanie krążenia (tzw. sudden sniffing death syndrome).

• Nieprzewidywalne działanie – często nieznanego składu.
• Mogą powodować: pobudzenie, psychozę, drgawki, hipertermię, zaburzenia rytmu serca, niewydolność wielonarządową.
• Wysokie ryzyko zgonu.

• Ocena przytomności, oddechu, krążenia.
• W przypadku zaburzeń świadomości, depresji oddechowej, drgawek, hipertermii, zaburzeń rytmu serca – natychmiastowe wezwanie pogotowia ratunkowego (999 lub 112).
• Przekazanie dyspozytorowi informacji: wiek ucznia, stan, podejrzewana substancja (jeśli znana), czas zdarzenia.

• Ułożenie w pozycji bocznej bezpiecznej (jeśli nieprzytomny, ale oddycha) – ochrona przed zachłyśnięciem wymiocinami.
• W przypadku wymiotów – głowa na bok, oczyszczenie jamy ustnej.
• W przypadku drgawek – zabezpieczenie przed urazem, nie wkładanie niczego do ust, czas trwania drgawek.
• W przypadku zatrzymania krążenia – RKO zgodnie z algorytmem.
• W przypadku depresji oddechowej – monitorowanie oddechu, gotowość do oddechów ratunkowych.

• Ustalenie, jaką substancję uczeń przyjął, w jakiej ilości, kiedy, jaką drogą.
• Zabezpieczenie ewentualnych pozostałości substancji, opakowań, strzykawek – przekazanie zespołowi ratownictwa medycznego (ułatwia identyfikację i leczenie).
• Pytanie świadków – rówieśników, nauczycieli – o okoliczności zdarzenia.

• W przypadku hipotermii – okrycie kocem, ogrzewanie.
• W przypadku hipertermii – chłodzenie (zimne okłady, wachlowanie).
• W przypadku hipoglikemii – podanie glukozy (jeśli uczeń przytomny i zdolny do połykania).
• Stałe monitorowanie oddechu, tętna, ciśnienia, świadomości.
• NIE podawanie niczego doustnie uczniowi z zaburzeniami świadomości.
• NIE wywoływanie wymiotów – ryzyko zachłyśnięcia, szczególnie przy zatruciu substancjami żrącymi, węglowodorami, opioidami.

• Przekazanie informacji o stanie ucznia, podejrzewanej substancji, czasie zdarzenia, podjętych działaniach.
• Przekazanie zabezpieczonych substancji lub opakowań.
• Wskazanie rodziców lub opiekunów.

• Każde zatrucie substancją psychoaktywną musi być przekazane rodzicom lub opiekunom.
• Informacja przekazywana jest rzeczowo, spokojnie, bez moralizowania, z wskazaniem powagi sytuacji.
• Zalecenie dalszej diagnostyki i leczenia – toksykologicznego, psychiatrycznego, uzależnieniowego.

• Zapisanie w karcie zgłoszenia: data, godzina, okoliczności, podejrzewana substancja, stan ucznia, podjęte działania, kontakt z rodzicami, przekazanie służbom.
• Dokumentacja przechowywana w sposób poufny.

• Nie prowadzi przesłuchań ucznia.
• Nie stosuje kar ani gróźb.
• Nie informuje rówieśników o zdarzeniu.
• Chroni prywatność ucznia w zakresie danych medycznych.
• Współpracuje z dyrekcją, pedagogiem, psychologiem w zakresie dalszego postępowania wychowawczego.
• W przypadku podejrzenia, że uczeń jest ofiarą przemocy, wykorzystania lub zmuszania do przyjmowania substancji – informuje odpowiednie służby zgodnie z procedurami opisanymi w rozdziale 4.4.1.

• Edukację uczniów w zakresie zagrożeń związanych z używaniem substancji psychoaktywnych – prawdziwą, opartą na faktach, bez straszenia, ale z jasnym wskazaniem konsekwencji zdrowotnych, prawnych i moralnych.
• Promowanie zdrowego stylu życia, naturalnych źródeł radości i satysfakcji: sportu, sztuki, muzyki, relacji, wiary, służby.
• Budowanie umiejętności odmawiania, radzenia sobie z presją rówieśniczą, asertywności.
• Wczesne rozpoznawanie sygnałów ostrzegawczych używania substancji.
• Współpracę z rodzicami – edukacja w zakresie rozpoznawania sygnałów, rozmowy z dziećmi, ochrony przed dostępem do substancji.
• Współpracę z organizacjami zajmującymi się profilaktyką uzależnień, policją, poradniami uzależnień.
• Promowanie wartości nadających życiu sens, które chronią przed ucieczką w substancje: wiary, nadziei, miłości, wspólnoty, służby, prawdy, piękna.

6.1.3.5. Towarzyszenie emocjonalne – obecność, spokój, brak oceny, wezwanie specjalistów

• Higienistka jest fizycznie obecna przy uczniu – nie zostawia go samego, nie odchodzi, nie przerywa kontaktu.
• Obecność jest spokojna, niewymuszona, cierpliwa.
• Czasem wystarczy po prostu być – siedzieć obok, milczeć, trzymać za rękę.
• Obecność mówi: „Nie jesteś sam/sama. Jestem tu. Twoje cierpienie jest ważne."

• Higienistka mówi spokojnym, pewnym głosem, nawet w sytuacjach dramatycznych.
• Nie krzyczy, nie panikuje, nie okazuje lęku (nawet jeśli go odczuwa – może go powierzyć Bogu, kolegom, duszpasterzowi po zdarzeniu).
• Spokój higienistki jest kotwicą dla ucznia w kryzysie – jeśli dorosły jest spokojny, uczeń może poczuć, że sytuacja jest pod kontrolą.
• Spokój nie oznacza obojętności – jest wyrazem siły, kompetencji i troski.

• Higienistka nie ocenia moralnie ucznia w momencie kryzysu.
• Nie mówi: „Jak mogłeś/aś?", „Co ty sobie myślisz?", „Wstydź się", „Inni mają gorzej", „Weź się w garść".
• Nie moralizuje, nie karze, nie zawstydza.
• Nie porównuje z innymi uczniami.
• Nie bagatelizuje cierpienia: „Nic się nie stało", „Przesadzasz", „To nie jest powód do płaczu".
• Akceptuje ucznia takim, jakim jest w tym momencie – cierpiącym, zagubionym, przestraszonym – bez warunkowania akceptacji zmianą zachowania.

• Higienistka słucha ucznia, nie przerywa, nie kończy zdań za niego.
• Utrzymuje kontakt wzrokowy (jeśli uczeń tego chce).
• Potwierdza, że słucha: kiwanie głową, krótkie „rozumiem", „słyszę cię", „to trudne".
• Parafrazuje wypowiedzi ucznia: „Czy dobrze rozumiem, że czujesz się...?", „Mówisz, że...".
• Waliduje emocje: „Masz prawo tak się czuć", „To, co czujesz, jest zrozumiałe w tej sytuacji", „Każdy na twoim miejscu czułby się podobnie".

• Higienistka zadaje pytania otwarte, które zapraszają do rozmowy, nie przesłuchują:
  • „Czy możesz mi powiedzieć, co się dzieje?"
  • „Jak mogę ci teraz pomóc?"
  • „Czy jest ktoś, do kogo chciałbyś/chciałabyś zadzwonić?"
  • „Co teraz czujesz?"
• Unika pytań zamkniętych, które wymagają odpowiedzi „tak/nie", oraz pytań oskarżycielskich.

• Higienistka nie składa fałszywych obietnic: „Wszystko będzie dobrze", „Nic ci nie będzie", „Nikt się nie dowie".
• Mówi prawdę, ale z nadzieją: „To, co przeżywasz, jest bardzo trudne. Ale nie musisz radzić sobie z tym sam/sama. Jest pomoc. Jest nadzieja."
• Wskazuje na konkretne możliwości pomocy: rodziców, psychologa, psychiatrę, telefon zaufania, duszpasterza.
• W duchu wiary – może, za zgodą ucznia, wskazać na obecność Boga, który nie opuszcza w cierpieniu.

• Higienistka nie zmusza ucznia do rozmowy, do modlitwy, do przyjęcia pomocy.
• Szanuje prawo ucznia do milczenia, do odmowy, do własnego tempa.
• Jednocześnie jasno wskazuje granice: życie jest nienaruszalne, pomoc jest konieczna, rodzice muszą być poinformowani.
• Wolność ucznia nie oznacza prawa do autodestrukcji – higienistka działa w duchu ochrony życia, nawet jeśli uczeń się temu opiera.

• Próba samobójcza.
• Samouszkodzenia zagrażające życiu.
• Zatrucie substancjami psychoaktywnymi.
• Zaburzenia świadomości, drgawki, depresja oddechowa.
• Ostre powikłania zaburzeń odżywiania.
• Każdy stan, w którym życie lub zdrowie ucznia jest zagrożone.

• Myśli samobójcze bez planu i bez dostępu do środków.
• Samouszkodzenia bez bezpośredniego zagrożenia życia.
• Ostre reakcje stresowe.
• Podejrzenie zaburzeń odżywiania.
• Podejrzenie używania substancji psychoaktywnych.
• Kryzysy emocjonalne wymagające wsparcia psychologicznego.

• Nawracające myśli samobójcze.
• Nawracające samouszkodzenia.
• Podejrzenie depresji, zaburzeń lękowych, PTSD.
• Podejrzenie zaburzeń odżywiania.
• Podejrzenie uzależnienia.
• Kryzysy psychiczne wymagające diagnostyki i leczenia.

• Myśli samobójcze z planem.
• Objawy psychotyczne.
• Ciężka depresja.
• Zaburzenia odżywiania z powikłaniami somatycznymi.
• Uzależnienie wymagające leczenia.
• Konieczność farmakoterapii.

• Kryzysy duchowe, poczucie utraty sensu, złość na Boga.
• Potrzeba modlitwy, sakramentów, rozmowy duchowej.
• Wsparcie w żałobie, cierpieniu, chorobie.
• Towarzyszenie w procesie nawrócenia, uzdrowienia wewnętrznego.

• Datę, godzinę, okoliczności zdarzenia.
• Stan ucznia w momencie kontaktu.
• Podjęte działania: rozmowa, techniki uspokajania, wezwanie specjalistów, kontakt z rodzicami.
• Przekazane informacje i zalecenia.
• Dalsze ustalenia: kontrola, współpraca ze specjalistami.

• Informuje rodziców o każdym kryzysie psychicznym ucznia – osobiście lub telefonicznie, w sposób spokojny, rzeczowy, bez oskarżania.
• Wskazuje konkretne kroki: konsultacja psychologiczna, psychiatryczna, terapia, wsparcie duszpasterskie.
• Oferuje pomoc w nawiązaniu kontaktu z odpowiednimi instytucjami.
• Szanuje prawo rodziców do decydowania o dalszym leczeniu dziecka, jednocześnie jasno wskazując na konieczność profesjonalnej pomocy w sytuacjach zagrożenia życia.
• Wspiera rodziców w ich własnym kryzysie – poczuciu winy, lęku, bezradności.
• Nie zastępuje rodziców, ale wspiera ich w ich roli.

• Regularna superwizja – możliwość omówienia trudnych przypadków z psychologiem, pedagogiem, innym specjalistą.
• Wsparcie zespołu – dzielenie się doświadczeniami z kolegami, wspólne rozwiązywanie problemów.
• Dbanie o odpoczynek – sen, urlop, czas wolny, hobby.
• Aktywność fizyczna – ruch, spacer, kontakt z naturą.
• Życie duchowe – modlitwa, sakramenty, kierownictwo duchowe, rekolekcje, lektura Pisma Świętego.
• Wspólnota – udział w grupach wsparcia, wspólnotach zawodowych, wspólnotach wiary.
• Profesjonalna pomoc – w razie potrzeby, skorzystanie z pomocy psychologa lub terapeuty.

• Przed spotkaniem z uczniem – o światło, mądrość, cierpliwość, miłość.
• W trakcie spotkania – wewnętrznie, krótkimi aktami strzelistymi: „Jezu, ufam Tobie", „Maryjo, módl się za nami", „Panie, pomóż mi".
• Po spotkaniu – dziękując za obecność, powierzając ucznia Bogu, prosząc o uzdrowienie i nadzieję.
• Za siebie – o siłę, ochronę przed wypaleniem, radość służby.

4. 6.1.4. Specyfika nagłych zachorowań u dzieci z chorobami przewlekłymi

6.1.4.1. Cukrzyca typu 1 – hipoglikemia, hiperglikemia, kwasica ketonowa, plan ratunkowy

• Intensywny wysiłek fizyczny bez wcześniejszego zmniejszenia dawki insuliny lub dodatkowego posiłku.
• Pominięcie lub opóźnienie posiłku.
• Zbyt duża dawka insuliny podana przed lekcjami.
• Stres egzaminacyjny (zwiększone zużycie glukozy przez mózg).
• Upał (przyspieszone wchłanianie insuliny z tkanki podskórnej).
• Infekcja przebiegająca z wymiotami lub biegunką.

• Drżenie rąk i całego ciała.
• Pocenie się (szczególnie czoło, kark, dłonie).
• Bladość skóry.
• Uczucie silnego głodu.
• Tachykardia, kołatanie serca.
• Niepokój, drażliwość, lęk.
• Trudności z koncentracją.

• Zaburzenia widzenia (podwójne widzenie, niewyraźny obraz).
• Bełkotliwa mowa, przypominająca stan upojenia alkoholowego.
• Dezorientacja, zaburzenia orientacji.
• Zmiany zachowania – agresja, płaczliwość, apatia, nadmierna senność.
• Zaburzenia koordynacji ruchowej.
• Drgawki (w ciężkiej hipoglikemii).
• Utrata przytomności.

• Uczeń z rozpoznaną cukrzycą typu 1 – pomiar glikemii glukometrem (jeśli dostępny).
• Uczeń bez glukometru lub z objawami klinicznymi – postępowanie objawowe zgodnie z zasadą: „W razie wątpliwości – traktuj jako hipoglikemię".

• Podanie 15–20 g szybko wchłanialnych węglowodanów:
  • 3–4 tabletki glukozy (najlepsza opcja w szkole).
  • 150–200 ml soku owocowego lub napoju słodzonego (nie dietetycznego).
  • 1–2 łyżki cukru rozpuszczonego w wodzie.
  • Żel glukozowy (jeśli dostępny w apteczce).
• Odczekanie 10–15 minut.
• Ponowna ocena stanu ucznia i pomiar glikemii (jeśli możliwe).
• Jeśli objawy nie ustąpiły lub glikemia nadal poniżej 70 mg/dl – powtórzenie podania glukozy.
• Po ustąpieniu objawów – podanie posiłku złożonego z węglowodanów złożonych i białka (kanapka, biszkopty z mlekiem) w celu zapobieżenia nawrotowi hipoglikemii.

• Bezwzględny zakaz podawania czegokolwiek doustnie.
• Ułożenie w pozycji bocznej bezpiecznej.
• Natychmiastowe wezwanie pogotowia ratunkowego (999 lub 112).
• Podanie glukagonu – jeśli uczeń posiada przepisany zestaw ratunkowy i higienistka jest przeszkolona:
  • Glukagon domięśniowo lub podskórnie: 0,5 mg dla dzieci poniżej 25 kg, 1 mg dla dzieci powyżej 25 kg i młodzieży.
  • Glukagon donosowy (Baqsimi) – 3 mg, jedna dawka do jednego nozdrza.
• Monitorowanie oddechu i krążenia do czasu przyjazdu zespołu ratownictwa medycznego.
• Po odzyskaniu przytomności – podanie glukozy doustnie, jeśli uczeń jest w stanie połykać.

• Zapisanie w karcie zgłoszenia: data, godzina, okoliczności, wartość glikemii (jeśli zmierzona), podjęte działania, stan ucznia po interwencji.
• Poinformowanie rodziców o zdarzeniu.
• W przypadku ciężkiej hipoglikemii – przekazanie informacji zespołowi ratownictwa medycznego.

• Pominięcie dawki insuliny.
• Zbyt mała dawka insuliny.
• Obfity posiłek z dużą ilością węglowodanów prostych.
• Stres (zwiększone wydzielanie hormonów kontrregulacyjnych).
• Infekcja.
• Awaria pompy insulinowej.

• Wzmożone pragnienie (polidypsja).
• Częste oddawanie moczu (poliuria).
• Suchość w ustach.
• Zmęczenie, senność.
• Ból głowy.
• Nudności, ból brzucha (przy narastającej ketozie).
• Zapach acetonu z ust (przy kwasicy ketonowej).

• Umożliwienie uczniowi pomiaru glikemii i podania korekcyjnej dawki insuliny (zgodnie z indywidualnym planem opieki).
• Zapewnienie dostępu do wody – uczeń powinien pić dużo płynów.
• Umożliwienie skorzystania z toalety.
• Obserwacja ucznia – jeśli objawy narastają, pojawiają się nudności, wymioty, ból brzucha, zapach acetonu z ust – podejrzenie kwasicy ketonowej.
• Poinformowanie rodziców.

• Hiperglikemia (zwykle powyżej 250 mg/dl).
• Nudności, wymioty, silny ból brzucha (może imitować ostry brzuch).
• Oddech Kussmaula – głęboki, przyspieszony oddech (kompensacja kwasicy).
• Zapach acetonu z ust (zapach „zgniłych jabłek").
• Narastające odwodnienie: suchość błon śluzowych, obniżone napięcie skóry, tachykardia.
• Zaburzenia świadomości: senność, splątanie, śpiączka.
• Hipotensja (w ciężkiej DKA).

• Natychmiastowe wezwanie pogotowia ratunkowego (999 lub 112).
• Ułożenie ucznia w pozycji bocznej bezpiecznej (jeśli zaburzenia świadomości) lub półsiedzącej (jeśli przytomny i ma duszność).
• NIE podawanie insuliny przez higienistkę (leczenie DKA wymaga monitorowania szpitalnego).
• NIE podawanie jedzenia i picia (ryzyko wymiotów, ewentualnej intubacji).
• Monitorowanie oddechu, tętna, świadomości.
• W przypadku wymiotów – zabezpieczenie przed zachłyśnięciem.
• W przypadku utraty przytomności – monitorowanie oddechu, gotowość do RKO.
• Przekazanie zespołowi ratunkowemu informacji: rozpoznanie cukrzycy, czas od ostatniej dawki insuliny, objawy, czas narastania.

• Dane ucznia: imię, nazwisko, klasa, wiek, masa ciała.
• Rozpoznanie: cukrzyca typu 1, data rozpoznania, sposób leczenia (wielokrotne wstrzyknięcia / pompa insulinowa).
• Kontakt do rodziców/opiekunów: telefony, adresy.
• Kontakt do lekarza prowadzącego: telefon przychodni/poradni diabetologicznej.
• Zasady pomiaru glikemii: kiedy, jak, wartości docelowe.
• Zasady podawania insuliny: dawki, godziny, sposób podania, miejsce podania.
• Postępowanie w hipoglikemii: co podać, ile, kiedy powtórzyć, kiedy wezwać pogotowie.
• Postępowanie w hiperglikemii: dawki korekcyjne insuliny, kiedy wezwać rodziców.
• Postępowanie w kwasicy ketonowej: objawy alarmowe, wezwanie pogotowia.
• Glukagon: lokalizacja zestawu ratunkowego, sposób podania, dawkowanie.
• Zgody rodziców: na pomiar glikemii, podanie glukozy, podanie glukagonu, wezwanie pogotowia.
• Informacje o alergiach, innych chorobach, przyjmowanych lekach.
• Zalecenia dotyczące aktywności fizycznej: kiedy zmniejszyć dawkę insuliny, kiedy dodatkowy posiłek, kiedy przerwać wysiłek.

• Indywidualny plan opieki – w gabinecie higienistki, w segregatorze z planami opieki, dostępny dla personelu.
• Glukometr i paski testowe – w gabinecie higienistki oraz (jeśli uczeń posiada własny) w plecaku ucznia.
• Tabletki glukozy / sok / żel glukozowy – w gabinecie higienistki, w sali lekcyjnej ucznia (za zgodą rodziców), w sali gimnastycznej.
• Glukagon – w lodówce w gabinecie higienistki (jeśli wymaga przechowywania w lodówce) lub w temperaturze pokojowej (zależnie od preparatu), z oznakowaniem i instrukcją podania.
• Insulina ucznia – w lodówce w gabinecie higienistki (jeśli uczeń nie posiada własnej), z oznakowaniem imieniem i nazwiskiem ucznia.

6.1.4.2. Astma oskrzelowa – zaostrzenia, status astmaticus, postępowanie krok po kroku

• Wysiłek fizyczny (astma wysiłkowa) – szczególnie podczas lekcji WF, biegów, gier zespołowych.
• Alergeny: pyłki (sezonowo), roztocza kurzu domowego (w salach z dywanami, tapicerką), sierść zwierząt, pleśnie.
• Infekcje wirusowe górnych dróg oddechowych.
• Zimne powietrze – zajęcia na świeżym powietrzu w okresie jesienno-zimowym.
• Dym tytoniowy (narażenie bierne), zanieczyszczenie powietrza, smog.
• Stres, silne emocje.
• Substancje drażniące: farby, kleje, środki czyszczące (w pracowniach).

• Duszność – uczeń skarży się na „brak powietrza", „nie mogę oddychać", „nie mogę złapać tchu".
• Świszczący oddech – słyszalny szczególnie podczas wydechu.
• Kaszel – suchy, napadowy, nasilający się w nocy lub po wysiłku.
• Uczucie ściskania, ciasnoty w klatce piersiowej.
• Widoczna praca dodatkowych mięśni oddechowych – wciąganie przestrzeni międzyżebrowych, dołka nadmostkowego, dołków podobojczykowych.
• Tachypnoe (przyspieszony oddech), tachykardia.
• Trudności w mówieniu pełnymi zdaniami – uczeń mówi pojedynczymi słowami.
• Pozycja wymuszona – siedząca, pochylona do przodu, podparta na rękach.
• W ciężkim zaostrzeniu – sinica, pobudzenie lub senność, „cicha klatka piersiowa".

• Szybka ocena: czy uczeń może mówić pełnymi zdaniami? Czy widoczna jest praca dodatkowych mięśni oddechowych? Czy słyszalne są świsty? Jaka jest częstość oddechów i tętno?
• Jeśli dostępny pulsoksymetr – pomiar saturacji.

• Salbutamol (Ventolin, Airomir) – lek pierwszego rzutu, beta-2-mimetyk krótko działający.
• Podanie przez inhalator ciśnieniowy (MDI) z komorą inhalacyjną (spejser):
  • Zdjęcie nasadki z inhalatora, energiczne wstrząśnięcie.
  • Umieszczenie inhalatora w komorze inhalacyjnej.
  • Uczeń obejmuje ustnik spejsera wargami (lub maska – u młodszych dzieci).
  • Uwolnienie 1 dawki leku do komory.
  • Uczeń wykonuje 5–10 spokojnych oddechów przez spejser (lub 1 głęboki wdech z zatrzymaniem na 10 sekund – u starszych).
  • Odczekanie 30–60 sekund.
  • Powtórzenie kolejnych dawek.
• Dawkowanie w zaostrzeniu astmy:
  • Łagodne/umiarkowane: 2–4 dawki salbutamolu (100 µg każda), powtarzane co 20 minut do 3 razy w ciągu pierwszej godziny.
  • Ciężkie: 4–8 dawek salbutamolu co 20 minut.
  • Zagrażające życiu: 8–10 dawek salbutamolu, jednoczesne wezwanie pogotowia.

• Uczeń powinien siedzieć lub stać, lekko pochylony do przodu, podparty na rękach (np. o biurko, kolana, oparcie krzesła).
• NIE należy układać ucznia w pozycji leżącej – pogarsza to wentylację.
• Poluzowanie ciasnej odzieży – kołnierzyka, krawata, paska.
• Zapewnienie dopływu świeżego powietrza – otwarcie okna, rozproszenie zgromadzonych osób.
• Spokojny, pewny głos higienistki: „Oddychaj spokojnie. Jestem przy tobie. Lek zaraz zacznie działać."

• Ocena częstości oddechów, tętna, saturacji (jeśli dostępny pulsoksymetr).
• Ocena zdolności mówienia pełnymi zdaniami.
• Obserwacja pracy mięśni oddechowych.
• Dokumentacja podanych leków (nazwa, dawka, godzina podania) i odpowiedzi na leczenie.

• Brak poprawy po 3 dawkach salbutamolu w ciągu 20 minut.
• Ciężkie lub zagrażające życiu zaostrzenie astmy.
• Pierwszy atak astmy w życiu ucznia (podejrzenie innego rozpoznania).
• Uczeń nie posiada własnego inhalatora.
• Nawrót objawów po początkowej poprawie.
• Uczeń sinieje, traci przytomność, przestaje oddychać – natychmiastowe RKO i wezwanie pogotowia.
• „Cicha klatka piersiowa" – brak słyszalnych świstów przy narastającej duszności (krytyczne zwężenie oskrzeli).
• Wyczerpanie mięśni oddechowych – uczeń nie jest w stanie kontynuować wysiłku oddechowego.

• Kontynuacja podawania salbutamolu co 20 minut.
• Utrzymanie pozycji siedzącej/półsiedzącej.
• Stały kontakt z uczniem – mówienie spokojnym głosem, uspokajanie.
• Monitorowanie oddechu, tętna, świadomości.
• W przypadku utraty przytomności – udrożnienie dróg oddechowych, ocena oddechu, gotowość do RKO.

• Natychmiastowe wezwanie pogotowia ratunkowego.
• Kontynuacja podawania salbutamolu w maksymalnych dawkach.
• Podanie tlenu (jeśli dostępny w szkole) – przez maskę tlenową z przepływem 10–15 l/min.
• Ułożenie w pozycji siedzącej/półsiedzącej.
• Monitorowanie saturacji, częstości oddechów, tętna, świadomości.
• Gotowość do RKO w przypadku zatrzymania krążenia.
• Przekazanie zespołowi ratunkowemu pełnej informacji o czasie trwania napadu, podanych lekach i odpowiedzi na leczenie.

• Identyfikacja uczniów z astmą i opracowanie indywidualnych planów opieki.
• Dostępność inhalatora ratunkowego ucznia – uczeń powinien mieć go zawsze przy sobie lub w łatwo dostępnym, oznakowanym miejscu.
• Szkolenie nauczycieli WF w zakresie astmy wysiłkowej – rozgrzewka, możliwość użycia inhalatora przed wysiłkiem, przerwy w trakcie wysiłku.
• Unikanie znanych alergenów w środowisku szkolnym – regularne sprzątanie, ograniczenie kurzu, pleśni.
• Zapewnienie możliwości odpoczynku podczas intensywnego wysiłku fizycznego.
• Edukacja ucznia (dostosowana do wieku) – rozpoznawanie objawów zaostrzenia, prawidłowa technika inhalacji, kiedy wezwać pomoc.
• Edukacja rówieśników (za zgodą rodziców ucznia) – zrozumienie choroby, unikanie stygmatyzacji.
• Monitorowanie jakości powietrza – ograniczenie zajęć na świeżym powietrzu w dni o wysokim stężeniu alergenów lub smogu.

6.1.4.3. Padaczka – status epilepticus, kiedy wezwać pogotowie, bezpieczeństwo ucznia

• Napad toniczno-kloniczny trwający dłużej niż 5 minut.
• Kolejne napady następujące jeden po drugim bez powrotu świadomości.
• Napady nieświadomości trwające dłużej niż 30 minut (status napadów nieświadomości – rzadziej, ale możliwy).
• Przedłużający się napad częściowy złożony.

• Natychmiastowe wezwanie pogotowia ratunkowego (999 lub 112) – informacja: „Uczeń z padaczką, napad trwa ponad 5 minut, podejrzewam status epilepticus".
• Zabezpieczenie ucznia przed urazem – usunięcie niebezpiecznych przedmiotów, podłożenie czegoś miękkiego pod głowę.
• Udrożnienie dróg oddechowych – po ustąpieniu fazy tonicznej, ułożenie w pozycji bocznej bezpiecznej.
• NIE wkładanie niczego do ust ucznia.
• NIE przytrzymywanie siłowo kończyn.
• Monitorowanie czasu trwania napadu – zapisanie godziny rozpoczęcia.
• Monitorowanie oddechu i krążenia.
• W przypadku zatrzymania krążenia – RKO.
• Podanie leku ratunkowego – jeśli uczeń posiada przepisany lek i higienistka jest przeszkolona:
  • Diazepam w mikrowlewce doodbytniczej (Stesolid) – dawka 0,5 mg/kg masy ciała, maksymalnie 10 mg.
  • Midazolam donosowy lub domięśniowy – dawka 0,2 mg/kg masy ciała, maksymalnie 10 mg.
  • Lek podawany zgodnie z indywidualnym planem ratunkowym ucznia, za pisemną zgodą rodziców i zleceniem lekarza.
• Dokumentacja: czas rozpoczęcia napadu, czas podania leku, czas ustąpienia napadu, stan ucznia po napadzie.

• Napad trwa dłużej niż 5 minut.
• Kolejny napad następuje przed odzyskaniem przytomności.
• Napad wystąpił po raz pierwszy w życiu.
• Uczeń doznał urazu podczas napadu (szczególnie uraz głowy).
• Napad wystąpił w wodzie.
• Uczeń nie odzyskuje przytomności po ustąpieniu drgawek.
• Napad wystąpił u ucznia z cukrzycą (podejrzenie hipoglikemii jako przyczyny).
• Napad wystąpił u ucznia z gorączką (podejrzenie zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych lub mózgu).
• Napad wystąpił u ucznia, który nie przyjmuje leków przeciwpadaczkowych lub zmienił dawkowanie.
• Podanie leku ratunkowego nie przerwało napadu.

• Identyfikacja uczniów z padaczką i opracowanie indywidualnych planów opieki we współpracy z rodzicami i neurologiem.
• Szkolenie nauczycieli i personelu w zakresie rozpoznawania napadów i postępowania – minimum raz w roku szkolnym.
• Zapewnienie dostępu do leków ratunkowych (jeśli przepisane przez lekarza) – w gabinecie higienistki, w miejscu znanym personelowi, z instrukcją podania.
• Dostosowanie aktywności fizycznej:
  • Pływanie – wyłącznie pod bezpośrednim nadzorem ratownika lub nauczyciela, który wie o padaczce ucznia.
  • Wspinaczka, gimnastyka na przyrządach – z zabezpieczeniem (materace, asekuracja).
  • Jazda na rowerze – w kasku, na bezpiecznym terenie.
  • Unikanie sytuacji, w których napad mógłby prowadzić do poważnego urazu (praca na wysokości, przy otwartym ogniu, przy maszynach).
• Edukacja rówieśników (za zgodą rodziców ucznia) – normalizacja choroby, zapobieganie stygmatyzacji, nauka postępowania w przypadku napadu.
• Zapewnienie uczniowi możliwości odpoczynku po napadzie – sen, spokój, brak presji natychmiastowego powrotu do zajęć.
• Ochrona prywatności ucznia – nie informowanie osób nieupoważnionych o chorobie, nie komentowanie napadów w obecności innych.

6.1.4.4. Alergie ciężkie – anafilaksja, autoinpektor, plan działania, szkolenie personelu

• Dane ucznia: imię, nazwisko, klasa, wiek, masa ciała.
• Rozpoznanie: rodzaj alergii, alergen, historia reakcji (kiedy, jak ciężka, czym leczona).
• Kontakt do rodziców/opiekunów: telefony, adresy.
• Kontakt do lekarza prowadzącego (alergologa): telefon przychodni/poradni.
• Opis objawów anafilaksji u danego ucznia – mogą być nietypowe.
• Instrukcja podania adrenaliny: nazwa autoinpektorów, dawka, technika podania.
• Wskazania do podania drugiej dawki adrenaliny.
• Zgody rodziców: na podanie adrenaliny, wezwanie pogotowia, podanie leków przeciwhistaminowych.
• Informacje o alergiach krzyżowych, innych alergiach, przyjmowanych lekach.
• Zalecenia dotyczące diety (w przypadku alergii pokarmowej): lista zakazanych produktów, ryzyko kontaminacji krzyżowej.
• Zalecenia dotyczące aktywności na świeżym powietrzu (w przypadku alergii na jad owadów): unikanie boso chodzenia po trawie, unikanie jaskrawych kolorów i perfum, ostrożność podczas jedzenia na zewnątrz.

• Gabinet higienistki – główne miejsce przechowywania.
• Stołówka – jeśli uczeń z alergią pokarmową spożywa posiłki w szkole.
• Sala gimnastyczna / boisko – jeśli uczeń uczestniczy w zajęciach WF.
• Plecak ucznia (jeśli rodzice zapewniają drugi autoinpektorów) – uczeń starszy może nosić autoinpektorów przy sobie.
• Wychowawca klasy – informacja o lokalizacji autoinpektorów i planie działania.

• Rozpoznawanie objawów anafilaksji – kryteria diagnostyczne.
• Znaczenie szybkiego podania adrenaliny – każda minuta opóźnienia zwiększa ryzyko zgonu.
• Technikę podania autoinpektorów – ćwiczenia praktyczne z użyciem urządzeń treningowych (EpiPen Trainer, Jext Trainer).
• Postępowanie po podaniu adrenaliny – wezwanie pogotowia, ułożenie ucznia, monitorowanie.
• Podanie drugiej dawki adrenaliny – kiedy i jak.
• Zasady profilaktyki – unikanie alergenów, czytanie etykiet, kontaminacja krzyżowa.
• Częstotliwość szkolenia: minimum raz w roku szkolnym, dodatkowo przy przyjęciu nowego ucznia z alergią.
• Dokumentacja szkolenia – lista uczestników, zakres, podpis prowadzącego.

• W przypadku alergii pokarmowej:
  • Szkolenie personelu kuchni szkolnej w zakresie alergenów i kontaminacji krzyżowej.
  • Oznakowanie posiłków zawierających alergeny.
  • Zakaz przynoszenia znanych alergenów do klasy (np. orzechów, jeśli w klasie jest dziecko z ciężką alergią na orzechy) – decyzja dyrekcji w porozumieniu z rodzicami.
  • Mycie rąk przed i po posiłkach.
  • Czyszczenie powierzchni stołów i ławek po posiłkach.
• W przypadku alergii na jad owadów:
  • Unikanie jedzenia i picia na zewnątrz bez nadzoru (szczególnie słodkich napojów, owoców).
  • Unikanie chodzenia boso po trawie, szczególnie wiosną i latem.
  • Unikanie jaskrawych kolorów odzieży i perfum podczas zajęć na świeżym powietrzu.
  • Zamykanie okien w salach lekcyjnych w okresie intensywnego lotu owadów.
  • Sprawdzenie terenu boiska i placu zabaw przed zajęciami – usuwanie gniazd owadów.
• W przypadku alergii na leki:
  • Informacja o alergii w dokumentacji ucznia i w planie opieki.
  • Zakaz podawania leków, na które uczeń jest uczulony.
  • Informacja dla personelu medycznego (w razie wezwania pogotowia).

6.1.4.5. Choroby serca – wady wrodzone, zaburzenia rytmu, ograniczenia aktywności fizycznej

• Ograniczenia aktywności fizycznej – wynikające z zaleceń kardiologa.
• Ryzyko nagłego zatrzymania krążenia – szczególnie w kardiomiopatii przerostowej, zespole długiego QT, zespole Brugadów, anomaliach naczyń wieńcowych.
• Profilaktyka infekcyjnego zapalenia wsierdzia – u uczniów z wadami serca wymagającymi antybiotykoterapii profilaktycznej.
• Zastosowanie leków kardiologicznych – beta-blokerów, antyarytmików, leków przeciwkrzepliwych.

• Kardiomiopatia przerostowa – najczęstsza przyczyna nagłego zgonu sercowego u młodych sportowców.
• Zespół długiego QT – ryzyko częstoskurczu komorowego typu torsade de pointes.
• Zespół Brugadów.
• Anomalie naczyń wieńcowych.
• Zapalenie mięśnia sercowego (szczególnie w przebiegu infekcji wirusowych).
• Arytmie komorowe w przebiegu wad serca po korekcji chirurgicznej.
• Zatorowość płucna (u uczniów z wadami serca z przeciekiem).

• Natychmiastowe wezwanie pogotowia ratunkowego (999 lub 112).
• Rozpoczęcie RKO zgodnie z algorytmem BLS (rozdział 6.2.1).
• Jak najszybsze użycie AED – jeśli dostępny w szkole.
• Kontynuacja RKO do czasu przyjazdu zespołu ratownictwa medycznego.
• Przekazanie informacji o rozpoznanej chorobie serca, przyjmowanych lekach, ewentualnym rozruszniku serca lub kardiowerterze-defibrylatorze (ICD).

• Informacja o ograniczeniach – w indywidualnym planie opieki, przekazana nauczycielom WF i wychowawcom.
• Rodzaje ograniczeń:
  • Całkowite zwolnienie z WF – rzadko, w przypadku ciężkich wad serca, kardiomiopatii z wysokim ryzykiem NZK.
  • Częściowe ograniczenia – zakaz intensywnego wysiłku, sportów kontaktowych, pływania na głębokość.
  • Dostosowanie intensywności – uczeń ćwiczy w swoim tempie, z możliwością przerw.
• Alternatywne formy aktywności – spacer, stretching, joga, gry planszowe (jeśli uczeń jest całkowicie zwolniony z WF).
• NIE zmuszanie ucznia do wysiłku ponad jego możliwości.
• NIE stygmatyzowanie ucznia z powodu ograniczeń – ochrona przed wyśmiewaniem przez rówieśników.
• Umożliwienie uczniowi odpoczynku w trakcie wysiłku, jeśli tego potrzebuje.

• Omdlenie lub zasłabnięcie podczas wysiłku fizycznego (nie po wysiłku, ale w trakcie).
• Ból w klatce piersiowej podczas wysiłku.
• Kołatanie serca, uczucie „przeskakiwania" serca.
• Duszność nieproporcjonalna do wysiłku.
• Sinica (szczególnie warg, paznokci) podczas wysiłku.
• Zawroty głowy, zaburzenia widzenia podczas wysiłku.
• Nagłe osłabienie, uczucie „pustki" w głowie.

6.1.4.6. Choroby neurologiczne – wodogłowie, porażenie mózgowe, padaczka lekooporna

• Dysfunkcja shuntu – zatkanie, infekcja, przemieszczenie. Objawy: narastający ból głowy, nudności, wymioty, zaburzenia widzenia, senność, drażliwość, zaburzenia świadomości. Jest to stan zagrożenia życia wymagający natychmiastowej interwencji neurochirurgicznej.
• Infekcja shuntu – gorączka, ból głowy, sztywność karku, objawy oponowe.
• Uraz głowy – ryzyko uszkodzenia shuntu.

• Znajomość indywidualnego planu opieki ucznia z wodogłeczem.
• Rozpoznawanie objawów dysfunkcji shuntu – każdy ból głowy z nudnościami i wymiotami u ucznia z shuntem wymaga pilnej konsultacji lekarskiej.
• W przypadku objawów dysfunkcji shuntu – natychmiastowe wezwanie pogotowia ratunkowego lub kontakt z rodzicami i pilne skierowanie do neurochirurga.
• Ochrona głowy ucznia podczas zajęć WF – unikanie sportów kontaktowych, uderzeń w głowę.
• Informacja dla personelu – objawy alarmowe, kontakt do neurochirurga.

• Napady padaczkowe – padaczka towarzyszy porażeniu mózgowemu u 30–50% dzieci. Postępowanie jak w rozdziale 6.1.1.3 i 6.1.4.3.
• Zaburzenia połykania – ryzyko zachłyśnięcia podczas posiłków. Postępowanie: pozycja siedząca, kontrola konsystencji pokarmów, znajomość technik ratunkowych przy zadławieniu.
• Problemy oddechowe – zwiększone ryzyko infekcji dróg oddechowych, aspiracji.
• Problemy ortopedyczne – ryzyko złamań (osteoporoza z unieruchomienia), zwichnięć stawów.
• Problemy z termoregulacją – zwiększone ryzyko hipotermii i hipertermii.

• Znajomość indywidualnego planu opieki, w tym: sposób karmienia (jeśli uczeń wymaga specjalnej diety lub sposobu podawania posiłków), leki, ograniczenia ruchowe, sposób komunikacji (jeśli uczeń jest niemówiący).
• Dostosowanie środowiska – dostępność, pomoc w przemieszczaniu się, ochrona przed urazami.
• Rozpoznawanie objawów bólu u ucznia niemówiącego – zmiana zachowania, płacz, grymasy, napięcie mięśni.
• Współpraca z rodzicami, fizjoterapeutą, logopedą, neurologiem.

• Napady mogą być częste i różnorodne – toniczno-kloniczne, nieświadomości, miokloniczne, atoniczne.
• Uczeń może przyjmować wiele leków przeciwpadaczkowych – ryzyko interakcji, działań niepożądanych.
• Zwiększone ryzyko status epilepticus – konieczność posiadania leku ratunkowego w szkole.
• Możliwe towarzyszące zaburzenia: niepełnosprawność intelektualna, zaburzenia zachowania, problemy z uczeniem się.
• Potrzeba indywidualnego planu opieki z szczegółowym opisem typów napadów, postępowania, leków ratunkowych.

• Znajomość indywidualnego planu opieki – typy napadów, czas trwania, postępowanie, leki ratunkowe.
• Dokumentacja napadów – data, godzina, typ, czas trwania, okoliczności, podjęte działania.
• Przekazywanie informacji rodzicom i lekarzowi prowadzącemu – częstotliwość napadów może wpływać na modyfikację leczenia.
• Zapewnienie bezpieczeństwa podczas napadów – ochrona przed urazem, pozycja boczna, monitoring.
• Ochrona godności ucznia – dyskrecja, unikanie komentowania napadów w obecności rówieśników.
• Współpraca z nauczycielami – dostosowanie wymagań edukacyjnych, zapewnienie dodatkowego czasu na zadania (jeśli leki powodują senność, spowolnienie).

6.1.4.7. Indywidualne plany opieki – współpraca z rodzicami, lekarzem, dostępność leków

• Imię i nazwisko ucznia, klasa, data urodzenia, PESEL.
• Rozpoznanie choroby przewlekłej, data rozpoznania, lekarz prowadzący.
• Kontakt do rodziców/opiekunów prawnych: imiona, nazwiska, telefony, adresy e-mail.
• Kontakt do lekarza prowadzącego: imię i nazwisko, specjalizacja, telefon, adres przychodni/poradni.
• Kontakt do lekarza POZ ucznia.

• Charakter choroby, sposób leczenia, przyjmowane leki (nazwa, dawka, częstotliwość, sposób podania).
• Alergie (leki, pokarmy, inne).
• Ograniczenia aktywności fizycznej – zakres, uzasadnienie.
• Specjalne potrzeby żywieniowe.
• Specjalne potrzeby edukacyjne (jeśli choroba wpływa na uczenie się).

• Objawy alarmowe – co powinno zaniepokoić.
• Algorytm postępowania – krok po kroku.
• Leki ratunkowe – nazwa, dawka, sposób podania, lokalizacja.
• Wskazania do wezwania pogotowia ratunkowego.
• Wskazania do kontaktu z rodzicami.

• Lista leków przechowywanych w szkole – nazwa, dawka, lokalizacja, data ważności.
• Sprzęt medyczny – glukometr, inhalator, spejser, autoinpektorów, glukagon, lek ratunkowy w padaczce.
• Osoby odpowiedzialne za podanie leków – higienistka, wychowawca, nauczyciel WF (w zależności od ustaleń).
• Zasady przechowywania leków – temperatura, zabezpieczenie przed dostępem osób nieupoważnionych.

• Pisemna zgoda rodziców na: pomiar glikemii, podanie insuliny, podanie glukozy, podanie glukagonu, podanie salbutamolu, podanie adrenaliny, podanie leku ratunkowego w padaczce, wezwanie pogotowia ratunkowego.
• Upoważnienie do kontaktu z lekarzem prowadzącym.
• Zgoda na przekazywanie informacji o stanie zdrowia dziecka wskazanym osobom (wychowawca, nauczyciel WF, pedagog).

• Osoby odpowiedzialne za realizację IPO – higienistka, wychowawca, nauczyciel WF, dyrekcja.
• Zasady komunikacji – kto informuje rodziców, kto dokumentuje zdarzenia, kto raportuje dyrekcji.
• Częstotliwość aktualizacji IPO – minimum raz w roku szkolnym, dodatkowo przy każdej zmianie stanu zdrowia ucznia.

• Spotkanie inauguracyjne – na początku roku szkolnego lub w momencie przyjęcia ucznia z chorobą przewlekłą. Omówienie choroby, potrzeb ucznia, zasad opieki w szkole, opracowanie IPO.
• Regularny kontakt – telefoniczny, e-mailowy, osobisty. Informowanie o zdarzeniach, konsultowanie zmian w stanie zdrowia, aktualizacja IPO.
• Szanowanie kompetencji rodziców – rodzice znają swoje dziecko najlepiej. Higienistka słucha ich wskazówek, obaw, sugestii. Nie kwestionuje decyzji medycznych rodziców (np. odmowy szczepień, wyboru metody leczenia), chyba że są one sprzeczne z prawem lub bezpośrednio zagrażają życiu dziecka.
• Informowanie, nie alarmowanie – przekazanie informacji o zdarzeniu w sposób spokojny, rzeczowy, z konkretnymi zaleceniami.
• Ochrona prywatności – informacje o chorobie dziecka są przekazywane wyłącznie osobom bezpośrednio zaangażowanym w opiekę, za zgodą rodziców.

• Higienistka, za zgodą rodziców, może kontaktować się z lekarzem prowadzącym ucznia w celu wyjaśnienia zaleceń, aktualizacji IPO, konsultacji w sytuacjach wątpliwych.
• Lekarz prowadzący dostarcza zaświadczenia lekarskie, zlecenia na leki ratunkowe, informacje o ograniczeniach aktywności fizycznej.
• W przypadku zmiany leczenia, pogorszenia stanu zdrowia, nowych zaleceń – aktualizacja IPO.
• Higienistka nie modyfikuje leczenia ucznia – jej rolą jest realizacja zaleceń lekarskich i rodzicielskich, nie samodzielne podejmowanie decyzji terapeutycznych.

• Leki ucznia przechowywane są w gabinecie higienistki, w szafce zamykanej na klucz, z ograniczonym dostępem.
• Leki wymagające przechowywania w lodówce (insulina, niektóre preparaty glukagonu, leki biologiczne) – w lodówce medycznej z termometrem i rejestracją temperatury.
• Każdy lek oznakowany: imię i nazwisko ucznia, klasa, nazwa leku, dawka, data ważności, sposób podania.
• Regularna kontrola dat ważności – minimum raz w miesiącu.
• Rejestr podanych leków – data, godzina, nazwa, dawka, osoba podająca, okoliczności.
• Leki psychotropowe i narkotyczne (jeśli uczeń przyjmuje) – przechowywane zgodnie z odrębnymi przepisami, w sejfie, z prowadzeniem rejestru.
• Leki ratunkowe (adrenalina, glukagon, diazepam/midazolam) – w miejscu łatwo dostępnym, oznakowanym, znanym personelowi, z instrukcją podania.

• Szkolenie ogólne – dla całego personelu: rozpoznawanie objawów alarmowych, zasady postępowania, wezwanie pogotowia, lokalizacja leków ratunkowych.
• Szkolenie szczegółowe – dla higienistki, wychowawców, nauczycieli WF: obsługa glukometru, podanie insuliny (jeśli uczeń wymaga), podanie salbutamolu przez inhalator, podanie autoinpektorów z adrenaliną, podanie leku ratunkowego w padaczce.
• Szkolenie praktyczne – ćwiczenia z użyciem urządzeń treningowych (EpiPen Trainer, inhalator z placebo, glukometr treningowy).
• Częstotliwość: minimum raz w roku szkolnym, dodatkowo przy przyjęciu nowego ucznia z chorobą przewlekłą.
• Dokumentacja szkolenia – lista uczestników, zakres, podpis prowadzącego.