3. 7.10.3. Prawa człowieka w kontekście terapii manualnych

7.10.3.1. Prawo do odmowy dotyku w dowolnym momencie (nawet w trakcie trwania sesji)

• Powszechna Deklaracja Praw Człowieka (1948), art. 3: „Każdy człowiek ma prawo do życia, wolności i bezpieczeństwa swej osoby."
• Powszechna Deklaracja Praw Człowieka, art. 5: „Nikt nie może być poddany torturom ani okrutnemu, nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu."
• Europejska Konwencja Praw Człowieka (1950), art. 3: „Nikt nie może być poddany torturom ani nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu."
• Europejska Konwencja Praw Człowieka, art. 8: „Każdy ma prawo do poszanowania swojego życia prywatnego i rodzinnego, swojego mieszkania i swojej korespondencji." (Prawo do integralności cielesnej jest częścią prawa do życia prywatnego – orzecznictwo ETPC: X i Y przeciwko Holandii, 1985; Y.F. przeciwko Turcji, 2003).
• Konstytucja RP, art. 41: „Każdemu zapewnia się nietykalność osobistą i wolność osobistą."
• Konstytucja RP, art. 47: „Każdy ma prawo do ochrony prawnej życia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia oraz do decydowania o swoim życiu osobistym."
• Ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (2008), art. 6: „Pacjent ma prawo do wyrażenia zgody na udzielenie określonych świadczeń zdrowotnych lub odmowy takiej zgody."
• Ustawa o prawach pacjenta, art. 16: „Pacjent ma prawo do poszanowania intymności i godności, w szczególności w czasie udzielania mu świadczeń zdrowotnych."
• Kodeks karny, art. 217: „Kto uderza człowieka lub w inny sposób narusza jego nietykalność cielesną, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku."
• Kodeks karny, art. 197-199: Przestępstwa przeciwko wolności seksualnej (zgwałcenie, seksualne wykorzystanie bezradności, seksualne wykorzystanie stosunku zależności).

• Przed zabiegiem: „Nie chcę masażu. Nie chcę tego zabiegu. Nie chcę, aby mnie dotykano." – bez podawania przyczyny, bez uzasadnienia, bez „ale dlaczego?".
• W trakcie zabiegu: „Przerwij. Stop. Nie chcę. Nie tę okolicę. Nie tak. Nie teraz." – w dowolnym momencie, bez podawania przyczyny, bez uzasadnienia.
• Po zabiegu: „Nie chcę, abyś mnie dotykał/a po zabiegu. Nie chcę przytulenia. Nie chcę uścisku dłoni." – bez podawania przyczyny.
• W odniesieniu do określonej okolicy: „Nie chcę, aby dotykano moich pleców / nóg / brzucha / głowy." – terapeuta respektuje – bez negocjacji, bez „ale to jest potrzebne".
• W odniesieniu do określonej osoby: „Nie chcę, aby ten terapeuta mnie dotykał. Chcę innego terapeutę / terapeutkę." – terapeuta / organizacja respektuje – bez obrażania się, bez karania, bez „ale ja jestem najlepszy/a".
• W odniesieniu do określonej techniki: „Nie chcę masażu olejnego. Chcę suchy masaż. Nie chcę Shirodhary. Chcę Abhyangę." – terapeuta respektuje – bez „ale to jest lepsze dla ciebie".

• Informowanie: Terapeuta ma obowiązek poinformować pacjenta o jego prawie do odmowy – przed zabiegiem, w trakcie zabiegu, po zabiegu. „Ma Pani/Pan prawo przerwać zabieg w dowolnym momencie. Wystarczy powiedzieć 'stop', 'przerwij', 'nie chcę'. Natychmiast się zatrzymam. Bez pytań, bez komentarzy, bez konsekwencji."
• Respektowanie: Terapeuta ma obowiązek natychmiast respektować odmowę – bez pytań („ale dlaczego?"), bez komentarzy („ale to jest potrzebne", „ale jeszcze 5 minut"), bez negocjacji („ale może spróbujemy inaczej"), bez obrażania się, bez karania (skrócenie zabiegu, zmiana tonu głosu, „zimne" traktowanie).
• Bez konsekwencji: Odmowa dotyku nie może mieć jakichkolwiek konsekwencji dla pacjenta – finansowych (zwrot kosztów, „opłata za przerwanie"), relacyjnych („obrażenie się", „zimne traktowanie", „wykluczenie"), emocjonalnych (poczucie winy, wstydu, „zawiedzenia" terapeuty), duchowych („grzech", „karma", „nieposłuszeństwo").
• Bez oceny: Terapeuta nie ocenia odmowy – nie komentuje, nie analizuje, nie „diagnozuje" („Pani/Pan ma problem z dotykiem", „To jest trauma", „To jest lęk"). Odmowa jest prawem – nie „problemem do rozwiązania".
• Dokumentacja: Odmowa jest odnotowywana w karcie zabiegowej – data, moment odmowy, okolica, reakcja terapeuty (przerwanie, respektowanie). Bez oceny, bez komentarza.

• Dzieci (<18 lat): Dziecko ma prawo odmówić dotyku – nawet jeśli rodzic / opiekun wyraził zgodę. Zgoda rodzica nie unieważnia prawa dziecka do odmowy. Jeśli dziecko mówi „nie chcę", „nie", „przestań" – terapeuta respektuje – nawet jeśli rodzic mówi „ale ja chcę, aby masaż był wykonany". Prawo dziecka do integralności cielesnej jest nadrzędne wobec woli rodzica.
• Osoby starsze / niepełnosprawne / zależne: Osoby starsze, niepełnosprawne, zależne (od opiekuna, od instytucji) – mają takie samo prawo do odmowy – jak każda inna osoba. Ich zależność nie unieważnia ich prawa do autonomii. Terapeuta nie może „zakładać", że osoba zależna „nie ma prawa odmówić" – lub że „opiekun decyduje za nią".
• Osoby z historią traumy (PTSD, przemoc seksualna, przemoc domowa): Osoby z historią traumy mają szczególne prawo do odmowy – i terapeuta musi być szczególnie wrażliwy na sygnały odmowy – nie tylko werbalne („nie"), ale i niewerbalne (napięcie, zamrożenie, odsunięcie, wstrzymanie oddechu, łzy, drżenie). Zamrożenie (freeze response) NIE jest zgodą – jest reakcją obronną – i terapeuta musi ją interpretować jako odmowę – i natychmiast przerwać.
• Osoby pod wpływem substancji (alkohol, leki, narkotyki): Osoby pod wpływem substancji nie są w stanie wyrazić świadomej zgody – i jakikolwiek dotyk / zabieg wykonany u osoby pod wpływem substancji – bez jej wcześniejszej, trzeźwej zgody – jest naruszeniem prawa do integralności cielesnej.

• Wolna wola jako dar Boga: Bóg stworzył człowieka z wolną wolą – zdolnością do wyboru, do „tak" i „nie", do przyjęcia i odrzucenia. „Kładę dziś przed tobą życie i śmierć, błogosławieństwo i przekleństwo. Wybierajcie więc życie" (Pwt 30,19). Prawo do odmowy dotyku jest wyrazem wolnej woli – daru Boga – i jakiekolwiek naruszenie tego prawa jest naruszeniem boskiego porządku.
• Chrystus szanował wolną wolę: Chrystus nigdy nie zmuszał do dotyku, do uzdrowienia, do bliskości. „Czy chcesz być uzdrowiony?" (J 5,6) – pytał, nie rozkazywał. „Jeśli chcesz, możesz mnie oczyścić" (Mt 8,2) – prosił, nie wymuszał. „Nikt nie przychodzi do Mnie, jeśli go nie pociągnie Ojciec" (J 6,44) – Bóg pociąga, nie zmusza. Terapeuta, który zmusza do dotyku – działa przeciwko Bogu – przeciwko wolnej woli, przeciwko godności osoby, przeciwko porządkowi stworzenia.
• Ciało jako świątynia – wymaga zgody „mieszkańca": Jeśli ciało jest świątynią Ducha Świętego – to „wejście" do świątyni (dotyk, masaż, zabieg) wymaga zgody „mieszkańca" – osoby, w której ta świątynia się znajduje. Bez zgody – „wejście" jest wtargnięciem – profanacją – naruszeniem świętości.

7.10.3.2. Prawo do obecności osoby trzeciej (chaperone) podczas zabiegów wymagających dużej ekspozycji ciała

• Chaperone (osoba towarzysząca, świadek) – jest osobą trzecią, obecną podczas zabiegu – w celu:
  • Ochrony pacjenta: Przed nadużyciem (seksualnym, fizycznym, emocjonalnym), przed naruszeniem granic, przed „dwuznacznością".
  • Ochrony terapeuty: Przed fałszywym oskarżeniem, przed „dwuznacznością", przed „nieporozumieniem".
  • Wsparcia emocjonalnego: Dla pacjenta – poczucie bezpieczeństwa, „nie jestem sam/a", „ktoś jest przy mnie".
  • Świadectwa: W razie jakichkolwiek wątpliwości, skarg, oskarżeń – chaperone jest świadkiem – który może potwierdzić lub zaprzeczyć przebiegowi zabiegu.

• Zabiegi wymagające dużej ekspozycji ciała: Abhyanga pełna (Sarvanga), Takradhara (Sarvanga), Parisheka (Sarvanga), Pinda Sweda (Sarvanga) – gdy pacjent jest odsłonięty (w bieliźnie lub nago, pod okryciem).
• Zabiegi u pacjentów płci przeciwnej: Terapeuta mężczyzna – pacjentka kobieta (i odwrotnie) – przy zabiegach wymagających ekspozycji ciała.
• Zabiegi u dzieci (<18 lat): Obecność rodzica / opiekuna – OBOWIĄZKOWA – przy każdym zabiegu wymagającym ekspozycji ciała.
• Zabiegi u osób z historią traumy: Obecność chaperone – OBOWIĄZKOWA – jeśli pacjent tego zażąda (lub jeśli terapeuta zaproponuje i pacjent się zgodzi).
• Zabiegi u osób niepełnosprawnych / zależnych: Obecność opiekuna / chaperone – OBOWIĄZKOWA.
• Zabiegi w okolicach intymnych / wrażliwych: (np. masaż pośladków, wewnętrznej strony ud, dolnej części brzucha – w kontekście medycznym, fizjoterapeutycznym) – obecność chaperone – OBOWIĄZKOWA.
• Na żądanie pacjenta: W każdym przypadku – jeśli pacjent zażąda obecności chaperone – terapeuta / organizacja ma obowiązek to zapewnić – bez pytania „dlaczego", bez „ale to nie jest potrzebne".

• Małżonek / partner pacjenta: Najczęstszy wybór – osoba bliska, zaufana.
• Rodzic / opiekun: W przypadku dzieci, osób niepełnosprawnych, zależnych.
• Przyjaciel / członek rodziny: Osoba zaufana, wybrana przez pacjenta.
• Pracownik organizacji / gabinetu: Pielęgniarka, asystentka, recepcjonistka – przeszkolona w roli chaperone (zna protokół, wie co obserwować, wie jak reagować).
• Współmałżonek terapeuty / członek wspólnoty: W kontekście Kościołów Rodzinnych – osoba zaufana, znana pacjentowi i terapeucie.
• Wymagania wobec chaperone: Pełnoletność, trzeźwość, zdolność do obserwacji i reagowania, znajomość protokołu, dyskrecja (tajemnica zawodowa / poufność).

• Przed zabiegiem: Chaperone jest informowany/a o przebiegu zabiegu, o okolicach, które będą masowane, o czasie trwania. Chaperone potwierdza swoją obecność i rolę.
• W trakcie zabiegu: Chaperone jest obecny/a w pomieszczeniu (lub za zasłoną / parawanem – jeśli pacjent preferuje) – obserwuje przebieg zabiegu, reakcje pacjenta, zachowanie terapeuty. Chaperone nie uczestniczy w zabiegu (nie masuje, nie podaje oleju, nie rozmawia – chyba że pacjent zainicjuje rozmowę).
• W razie nieprawidłowości: Chaperone ma prawo i obowiązek przerwać zabieg – jeśli obserwuje naruszenie granic, nieprawidłowe zachowanie terapeuty, dyskomfort pacjenta. Chaperone mówi: „Przepraszam, przerywam zabieg. [Do pacjenta:] Czy wszystko jest w porządku? Czy chce Pani/Pan kontynuować?"
• Po zabiegu: Chaperone jest obecny/a przy osuszaniu, okrywaniu, wstawaniu pacjenta. Chaperone może zapytać pacjenta (na osobności): „Czy wszystko było w porządku? Czy czuł/a się Pan/Pani bezpiecznie? Czy jest coś, co chciał/a Pan/Pani zgłosić?"
• Dokumentacja: Chaperone podpisuje kartę zabiegową – potwierdzając swoją obecność, przebieg zabiegu, brak nieprawidłowości (lub odnotowując nieprawidłowości).

• Pacjent ma prawo wybrać chaperone – spośród osób, które zna, którym ufa, przy których czuje się bezpiecznie.
• Terapeuta / organizacja nie może narzucić chaperone – bez zgody pacjenta.
• Pacjent ma prawo odmówić obecności chaperone – jeśli nie chce (np. „Nie chcę, aby mój mąż widział mnie nago", „Nie chcę, aby ktoś obcy był w pomieszczeniu"). Odmowa obecności chaperone jest prawem pacjenta – i terapeuta respektuje – ale informuje o ryzyku i dokumentuje odmowę.
• Pacjent ma prawo zmienić chaperone – w dowolnym momencie – bez podawania przyczyny.

• „Gdzie są dwaj albo trzej zebrani w imię moje, tam jestem pośród nich" (Mt 18,20): Obecność chaperone jest fizycznym wyrazem tej prawdy – „nie jesteśmy sami" – jest „trzeci" – który jest świadkiem, strażnikiem, wsparciem. Obecność chaperone jest „sakramentem wspólnoty" – znakiem, że uzdrowienie nie jest aktem „samotnym" – ale aktem wspólnotowym – w obecności Boga, w obecności bliźniego, w obecności świadka.
• „Jeden drugiego brzemiona noście" (Ga 6,2): Chaperone „nosi brzemię" pacjenta – jest przy nim, chroni go, wspiera – jest fizycznym wyrazem miłości bliźniego, solidarności, „nie jesteś sam/a".

7.10.3.3. Ochrona przed przemocą, przymusem i manipulacją – terapeuta jako sługa zdrowia, a nie pan nad ciałem pacjenta

• Nadmierny nacisk: Nacisk wykraczający poza terapeutyczne uzasadnienie – powodujący ból, siniaki, uszkodzenie tkanek.
• Uderzenie, szarpnięcie, pchnięcie: Jakikolwiek gwałtowny, agresywny kontakt – bez terapeutycznego uzasadnienia.
• Przytrzymywanie, unieruchamianie: Fizyczne „blokowanie" pacjenta – bez jego zgody, bez terapeutycznego uzasadnienia.
• Masaż stref intymnych: Jakikolwiek kontakt z okolicami intymnymi – bez medycznego uzasadnienia, bez pisemnej zgody, bez chaperone.
• Zabieg wbrew woli pacjenta: Wykonywanie zabiegu / kontynuowanie zabiegu – mimo odmowy pacjenta („nie", „stop", „przerwij", zamrożenie, odsunięcie).

• Zgoda: Każdy zabieg wymaga świadomej, dobrowolnej, pisemnej zgody pacjenta. Bez zgody – zabieg jest naruszeniem nietykalności cielesnej (art. 217 KK).
• Prawo do odmowy: Pacjent ma prawo przerwać zabieg w dowolnym momencie – terapeuta natychmiast przerywa – bez pytań, bez komentarzy, bez konsekwencji.
• Delikatność: Każdy ruch, każdy nacisk – jest delikatny, uzasadniony terapeutycznie, poprzedzony informacją. Terapeuta nie używa siły – używa masy ciała, techniki, wiedzy.
• Monitorowanie: Terapeuta nieustannie monitoruje reakcje pacjenta – ból, dyskomfort, napięcie, zamrożenie – i natychmiast reaguje – zmniejsza nacisk, przerywa, pyta.
• Chaperone: Przy zabiegach wymagających ekspozycji ciała – obecność chaperone – ochrona przed przemocą, przed „dwuznacznością", przed fałszywym oskarżeniem.
• Dokumentacja: Każdy zabieg jest dokumentowany – przebieg, reakcje pacjenta, ewentualne zdarzenia niepożądane. Dokumentacja jest ochroną – dla pacjenta (dowód przebiegu) i dla terapeuty (dowód prawidłowości).

• Przymus fizyczny: Fizyczne „zmuszenie" pacjenta do zabiegu – przytrzymywanie, unieruchamianie, „blokowanie" wyjścia.
• Przymus emocjonalny: „Jeśli nie zgodzisz się na masaż, to znaczy, że mi nie ufasz / nie kochasz mnie / nie szanujesz mnie / jesteś nieposłuszny/a." – manipulacja emocjonalna, wywoływanie poczucia winy, wstydu, lęku.
• Przymus duchowy: „Jeśli nie zgodzisz się na zabieg, to Bóg cię ukarze / będziesz chory/a / będziesz miał/a złą karmę / nie będziesz zbawiony/a." – manipulacja duchowa, straszenie, wywoływanie lęku przed Bogiem / karą / „karmą".
• Przymus finansowy: „Jeśli nie zgodzisz się na pełny pakiet zabiegów, to nie będziesz uzdrowiony/a / nie będziesz miał/a efektów / zmarnujesz pieniądze." – manipulacja finansowa, wywoływanie lęku przed „zmarnowaniem" inwestycji.
• Przymus relacyjny: „Jeśli nie zgodzisz się na zabieg, to nie będziesz częścią wspólnoty / nie będziesz mile widziany/a / będziesz wykluczony/a." – manipulacja relacyjna, groźba wykluczenia, izolacji.

• Dobrowolność: Każdy zabieg jest dobrowolny – pacjent sam decyduje – bez przymusu, bez manipulacji, bez „ale".
• Brak konsekwencji: Odmowa zabiegu nie ma jakichkolwiek konsekwencji – finansowych, relacyjnych, emocjonalnych, duchowych, wspólnotowych.
• Brak straszenia: Terapeuta nie straszy pacjenta – „jeśli nie zrobisz zabiegu, to...", „jeśli przerwiesz, to...", „jeśli nie przyjdziesz, to...". Informacja o ryzykach jest faktualna, neutralna, bez emocjonalnego nacisku.
• Brak wywoływania poczucia winy: Terapeuta nie wywołuje poczucia winy – „zawiodłeś/aś mnie", „zmarnowałeś/aś mój czas", „nie doceniasz mojej pracy". Odmowa jest prawem – nie „zawodem", nie „zdradą", nie „niewdzięcznością".
• Brak groźby wykluczenia: Terapeuta / wspólnota / organizacja nie grozi wykluczeniem, izolacją, „zimnym traktowaniem" – w razie odmowy. Pacjent jest częścią wspólnoty – niezależnie od tego, czy korzysta z terapii, czy nie.

• Manipulacja informacyjna: Podawanie fałszywych, przesadzonych, niepełnych informacji – w celu „sprzedania" zabiegu, „przekonania" pacjenta, „wymuszenia" zgody. Np. „Ten zabieg wyleczy twoją cukrzycę" (fałsz), „Bez tego zabiegu będziesz miał/a zawał" (straszenie), „Tylko ja mogę ci pomóc" (tworzenie zależności).
• Manipulacja emocjonalna: Wywoływanie lęku, poczucia winy, wstydu, wdzięczności, „długu" – w celu „wymuszenia" zgody, „przedłużenia" terapii, „zwiększenia" częstotliwości. Np. „Po tym wszystkim, co dla ciebie zrobiłem/am..." (wywoływanie „długu"), „Jeśli mnie kochasz, to zgodzisz się..." (manipulacja emocjonalna).
• Manipulacja duchowa: Wykorzystywanie wiary, autorytetu duchowego, „Bożego polecenia" – w celu „wymuszenia" zgody, „podporządkowania", „posłuszeństwa". Np. „Bóg mi powiedział, że masz zrobić ten zabieg" (manipulacja duchowa), „Jeśli nie zrobisz zabiegu, to nie będziesz posłuszny/a Bogu" (manipulacja duchowa), „Jestem twoim przewodnikiem duchowym i mówię ci, że masz to zrobić" (nadużycie autorytetu).
• Manipulacja relacyjna: Wykorzystywanie relacji (terapeuta-pacjent, przełożony-podwładny, rodzic-dziecko, mąż-żona) – w celu „wymuszenia" zgody, „podporządkowania", „zależności". Np. „Jestem twoim terapeutą i wiem, co jest dla ciebie najlepsze" (paternalizm), „Jestem twoim mężem / żoną i masz mi pozwolić" (nadużycie relacji małżeńskiej), „Jestem twoim rodzicem i masz mnie słuchać" (nadużycie relacji rodzicielskiej).

• Prawda: Terapeuta podaje faktualne, pełne, neutralne informacje – o wskazaniach, przeciwwskazaniach, ryzykach, alternatywach, oczekiwanych efektach. Bez przesady, bez straszenia, bez „sprzedawania".
• Transparentność: Terapeuta informuje o kosztach, o czasie trwania, o częstotliwości, o alternatywach – przed zabiegiem. Bez „ukrytych kosztów", bez „niespodzianek", bez „ale to jeszcze nie wszystko".
• Brak paternalizmu: Terapeuta nie decyduje za pacjenta – informuje, proponuje, rekomenduje – ale decyzja należy do pacjenta. „To jest moja rekomendacja – ale decyzja należy do Pani/Pana. Może Pani/Pan wybrać inaczej – i to jest w porządku."
• Brak tworzenia zależności: Terapeuta nie tworzy zależności – nie mówi „tylko ja mogę ci pomóc", „musisz przychodzić do mnie co tydzień, inaczej...", „bez mnie nie dasz rady". Terapeuta uczy samodzielności – daje narzędzia, wiedzę, pewność siebie – aby pacjent mógł dbać o siebie sam.
• Brak nadużywania autorytetu: Terapeuta nie nadużywa autorytetu (wiedzy, doświadczenia, pozycji, „duchowego przewodnictwa") – w celu „wymuszenia" zgody, „podporządkowania", „posłuszeństwa". Autorytet jest służbą – nie władzą.
• Prawo do „drugiej opinii": Pacjent ma prawo skonsultować się z innym terapeutą, lekarzem, specjalistą – przed podjęciem decyzji. Terapeuta nie może tego utrudniać, zniechęcać, karać. „Może Pani/Pan skonsultować się z innym specjalistą – to jest Pani/Pana prawo. Mogę polecić [imię / kontakt] – jeśli Pani/Pan chce."

• „Jestem tu, aby służyć – nie aby rządzić. Jestem tu, aby dać – nie aby brać. Jestem tu, aby uzdrawiać – nie aby dominować. Jestem tu, aby kochać – nie aby pożądać. Jestem tu, aby być przy tobie – nie nad tobą."
• „Moje ręce są narzędziem – nie bronią. Moja wiedza jest darem – nie władzą. Moja obecność jest służbą – nie panowaniem."

• „Czy mogę...?" – nie „Zrobię..."
• „Proponuję..." – nie „Musisz..."
• „Rekomenduję..." – nie „Powinieneś/powinnaś..."
• „Decyzja należy do Pani/Pana" – nie „Ja decyduję"
• „Czy to jest w porządku?" – nie „To jest konieczne"
• „Może Pani/Pan odmówić" – nie „Nie ma wyboru"
• „Jestem tu, aby pomóc" – nie „Jestem tu, aby rządzić"

• Służba nie jest niewolnictwem – terapeuta ma prawo do odpoczynku, do granic, do „nie", do ochrony własnego zdrowia.
• Służba nie jest poświęceniem siebie – terapeuta nie musi „zniszczyć się", „wypalić", „poświęcić wszystkiego" – aby służyć. „Nie możesz nalewać z pustego dzbanka."
• Służba nie jest zależnością – terapeuta nie tworzy zależności pacjenta od siebie. Służba jest tymczasowa – celem jest samodzielność pacjenta.
• Służba nie jest władzą – terapeuta nie używa służby jako „pretekstu" do kontroli, dominacji, manipulacji. Służba jest pokorna – nie pyszna.

• Edukacja prawna: Członkowie Kościołów Rodzinnych – terapeuci, misjonarze, rodzice, małżonkowie – muszą być wyedukowani w zakresie praw człowieka – prawa do odmowy, prawa do chaperone, prawa do ochrony przed przemocą, przymusem, manipulacją. Wiedza ta jest ochroną – dla pacjentów, dla dzieci, dla współmałżonków, dla członków wspólnoty.
• Procedury zgłaszania nadużyć: Kościół Rodzinny / organizacja / wspólnota – musi mieć jasne, dostępne, bezpieczne procedury zgłaszania nadużyć – przemocy, przymusu, manipulacji, naruszenia granic. Procedury muszą być: poufne, bezpieczne (bez ryzyka „odwetu"), skuteczne (realne konsekwencje dla sprawcy), wspierające (wsparcie dla ofiary).
• Komisja etyczna: Kościół Rodzinny / organizacja – powinien mieć komisję etyczną – złożoną z osób zaufanych, przeszkolonych, niezależnych – która rozpatruje skargi, ocenia przebieg zabiegów, podejmuje decyzje o konsekwencjach.
• Wsparcie dla ofiar: Ofiary nadużyć – mają prawo do wsparcia – psychologicznego, duchowego, prawnego, finansowego. Wspólnota / organizacja – ma obowiązek zapewnić to wsparcie – nie „zamieść pod dywan", nie „uciszyć", nie „wykluczyć" ofiarę.
• Konsekwencje dla sprawców: Sprawcy nadużyć – ponoszą realne konsekwencje – prawne (zgłoszenie na policję, do prokuratury), zawodowe (utrata certyfikatu, zakaz wykonywania zawodu), wspólnotowe (wykluczenie, zawieszenie), duchowe (pokuta, zadośćuczynienie). Brak konsekwencji jest współudziałem w krzywdzie – i jest sprzeczny z prawem Bożym, prawem naturalnym i prawami człowieka.
• Ochrona najsłabszych: Dzieci, osoby starsze, osoby niepełnosprawne, osoby z historią traumy, osoby zależne – są szczególnie narażone na przemoc, przymus, manipulację – i wymagają szczególnej ochrony. Wspólnota / organizacja – ma obowiązek szczególnej troski o najsłabszych – „Cokolwiek uczyniliście jednemu z tych braci moich najmniejszych, Mnieście uczynili" (Mt 25,40). Ochrona najsłabszych jest ochroną Chrystusa – i jest najwyższym priorytetem – wyższym niż „reputacja" organizacji, „spokój" wspólnoty, „autorytet" terapeuty.