6.6. Specyfika pierwszej pomocy u dzieci z różnymi potrzebami

1. 6.6.1. Pierwsza pomoc u dzieci z niepełnosprawnościami fizycznymi

6.6.1.1. Dzieci na wózkach inwalidzkich – przenoszenie, pozycjonowanie, RKO

• uszkodzeniami rdzenia kręgowego (pourazowymi, wrodzonymi, zapalnymi),
• porażeniem mózgowym z znacznym ograniczeniem ruchowym,
• dystrofiami mięśniowymi w stadium zaawansowanym,
• rozszczepem kręgosłupa (myelodysplasia) z porażeniem kończyn dolnych,
• następstwami chorób neurologicznych (stwardnienie rozsiane, polineuropatie),
• wadami wrodzonymi kończyn dolnych lub ich brakiem,
• następstwami wypadków komunikacyjnych, upadków z wysokości, urazów sportowych.

• Zawsze informuj dziecko o swoich zamiarach. Przed podjęciem jakiejkolwiek czynności należy powiedzieć dziecku, co zamierzasz zrobić: „Teraz przeniosę cię z wózka na podłogę", „Teraz uniosę cię na nosze". Dziecko ma prawo wiedzieć, co się z nim dzieje, i wyrazić zgodę na działanie.
• Nie przenoś dziecka, jeśli nie jest to konieczne. W przypadku zagrożenia życia (pożar, zawalenie budynku, skażenie chemiczne) przeniesienie jest uzasadnione. W przypadku zagrożenia zdrowia (uraz, nagłe zachorowanie) należy najpierw ocenić, czy przeniesienie jest niezbędne, czy można udzielić pomocy na wózku.
• Nie przenoś dziecka z podejrzeniem urazu kręgosłupa bez unieruchomienia. Jeśli istnieje podejrzenie urazu kręgosłupa (upadek z wysokości, wypadek komunikacyjny, uraz głowy), przeniesienie dziecka z wózka bez unieruchomienia szyi i tułowia może spowodować wtórne uszkodzenie rdzenia kręgowego. W takiej sytuacji należy wezwać zespół ratownictwa medycznego i poczekać na profesjonalną pomoc, chyba że istnieje bezpośrednie zagrożenie życia (pożar, eksplozja).
• Przenoszenie wymaga co najmniej dwóch osób. W przypadku dziecka na wózku inwalidzkim przenoszenie przez jedną osobę jest dopuszczalne wyłącznie w sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia (np. pożar, wybuch) i braku możliwości wezwania pomocy. W każdej innej sytuacji przenoszenie powinno być wykonywane przez co najmniej dwie osoby, a w przypadku dziecka z podejrzeniem urazu kręgosłupa – przez trzy lub cztery osoby z zastosowaniem techniki log-roll (obracanie jak kłoda) lub deski ortopedycznej.

• Przenoszenie z wózka na podłogę (ewakuacja awaryjna):
  1. Zablokuj hamulce wózka.
  2. Jeśli wózek posiada pasy bezpieczeństwa – rozepnij je.
  3. Jeśli wózek posiada podnóżki – unieś je lub odchyl.
  4. Stań za wózkiem, pochyl się, obejmij dziecko pod pachami lub w talii.
  5. Druga osoba podtrzymuje nogi dziecka.
  6. Na sygnał („raz, dwa, trzy – podnosimy") unieś dziecko i przenieś na podłogę.
  7. Ułóż dziecko w pozycji bezpiecznej (jeśli jest przytomne i oddycha) lub w pozycji do RKO (jeśli nie oddycha).
• Przenoszenie z wózka na nosze:
  1. Zablokuj hamulce wózka.
  2. Ustaw nosze równolegle do wózka, jak najbliżej.
  3. Trzy osoby stają po stronie wózka, czwarta po stronie noszy.
  4. Na sygnał unieś dziecko i przenieś na nosze.
  5. Jeśli dziecko ma podejrzenie urazu kręgosłupa – zastosuj technikę log-roll: trzy osoby podtrzymują głowę, szyję, tułów i nogi w jednej linii, czwarta osoba wsuwa nosze pod dziecko.
• Przenoszenie z wózka na krzesło ewakuacyjne:
  1. Zablokuj hamulce wózka i krzesła ewakuacyjnego.
  2. Dwie osoby przenoszą dziecko z wózka na krzesło ewakuacyjne.
  3. Zabezpiecz dziecko pasami bezpieczeństwa krzesła ewakuacyjnego.
  4. Jedna osoba prowadzi krzesło po schodach, druga asekuruje.

• Pozycja siedząca z podparciem głowy i tułowia – w przypadku duszności, astmy, reakcji alergicznej, hipoglikemii. Upewnij się, że dziecko jest stabilnie oparte o oparcie wózka, głowa nie opada do przodu, drogi oddechowe są drożne.
• Pozycja z uniesionymi nogami – w przypadku omdlenia, hipotonii, szoku. Jeśli wózek posiada regulowane podnóżki – unieś je. Jeśli nie – podłóż pod nogi dziecka koc, poduszkę, plecak.
• Pozycja z pochyleniem do przodu – w przypadku duszności, astmy. Pochyl dziecko do przodu, podpierając je na podłokietnikach wózka lub na kolanach ratownika.
• Pozycja boczna na wózku – w przypadku wymiotów, ryzyka zachłyśnięcia. Przechyl wózek na bok (jeśli jest taka możliwość) lub obróć dziecko na bok z podparciem.

• Jeśli dziecko jest na wózku i doszło do zatrzymania krążenia:
  1. Zablokuj hamulce wózka.
  2. Jeśli wózek posiada odchylane oparcie – odchyl je do pozycji leżącej (jeśli jest taka możliwość).
  3. Jeśli oparcie nie odchyla się – przenieś dziecko z wózka na podłogę lub na twardą, płaską powierzchnię.
  4. Ułóż dziecko na plecach na twardej powierzchni (podłoga, deska ortopedyczna, stół).
  5. Rozpocznij RKO zgodnie z algorytmem BLS dla dzieci (30 uciśnięć : 2 oddechy).
• Uwaga: Nie prowadź RKO na miękkim siedzisku wózka. Uciśnięcia klatki piersiowej muszą być wykonywane na twardej, płaskiej powierzchni, aby były skuteczne.
• Uwaga: Jeśli dziecko ma uszkodzenie rdzenia kręgowego, RKO prowadz z zachowaniem stabilizacji szyi i kręgosłupa. Jeśli to możliwe, jedna osoba stabilizuje głowę i szyję, druga wykonuje uciśnięcia klatki piersiowej.
• Uwaga: Jeśli dziecko ma deformację klatki piersiowej (np. w przebiegu dystrofii mięśniowej, skoliozy), uciśnięcia mogą być mniej skuteczne. W takim przypadku należy dostosować siłę i miejsce uciśnięć do anatomii dziecka.

• Wózek inwalidzki – znajomość modelu, sposobu blokowania hamulców, odchylania oparcia, składania wózka.
• Cewnik moczowy – jeśli dziecko jest cewnikowane, higienistka powinna wiedzieć, jak postępować w przypadku zatkania cewnika, wycieku moczu, infekcji dróg moczowych.
• Leki – dziecko może przyjmować leki przeciwpadaczkowe, rozluźniające mięśnie, przeciwbólowe, przeciwzakrzepowe. Higienistka powinna znać listę leków, dawkowanie, możliwe interakcje.
• Sprzęt oddechowy – jeśli dziecko korzysta z respiratora, koncentratora tlenu, ssaka, higienistka powinna znać zasady obsługi tego sprzętu.

6.6.1.2. Dzieci z porażeniem mózgowym – specyfika anatomiczna, ostrożność, komunikacja

• Postać spastyczna – najczęstsza (ok. 70–80% przypadków). Charakteryzuje się zwiększonym napięciem mięśniowym, sztywnością kończyn, trudnościami w wykonywaniu ruchów. Może dotyczyć jednej strony ciała (hemiplegia), obu kończyn dolnych (diplegia) lub wszystkich czterech kończyn (quadriplegia).
• Postać dyskinetyczna (atetoidowa) – charakteryzuje się mimowolnymi, powolnymi ruchami kończyn i tułowia, trudnościami w utrzymaniu stabilnej pozycji.
• Postać ataktyczna – charakteryzuje się zaburzeniami koordynacji, równowagi, trudnościami w wykonywaniu precyzyjnych ruchów.
• Postać mieszana – kombinacja powyższych postaci.

• Deformacje kostno-stawowe – skolioza, kifoza, zwichnięcie stawów biodrowych, przykurcze stawów, deformacje stóp. Te deformacje wpływają na sposób pozycjonowania dziecka, przenoszenia, udzielania RKO.
• Zaburzenia napięcia mięśniowego – spastyczność (zwiększone napięcie), hipotonia (obniżone napięcie), dystonia (zmienne napięcie). Wpływa to na sposób ułożenia dziecka, ryzyko urazów, skuteczność uciśnięć klatki piersiowej.
• Padaczka – występuje u ok. 30–50% dzieci z porażeniem mózgowym. Higienistka powinna znać typ napadów, leki przeciwpadaczkowe, plan postępowania w przypadku napadu.
• Zaburzenia połykania i drożności dróg oddechowych – refluks żołądkowo-przełykowy, zachłyśnięcie śliną, pokarmem, wymiocinami. Zwiększone ryzyko aspiracyjnego zapalenia płuc.
• Zaburzenia oddechowe – osłabienie mięśni oddechowych, skrzywienie kręgosłupa ograniczające pojemność płuc, nawracające infekcje dróg oddechowych.
• Zaburzenia komunikacji – trudności w mówieniu, rozumieniu, wyrażaniu bólu, dyskomfortu, potrzeb. Dziecko może nie być w werbalnie poinformować o bólu, duszności, złym samopoczuciu.

• Nie wykonuj gwałtownych ruchów kończynami dziecka. Spastyczność mięśni oznacza, że gwałtowne rozciąganie, prostowanie, zginanie kończyn może spowodować ból, uraz, złamanie. Wszystkie ruchy powinny być powolne, delikatne, kontrolowane.
• Nie przenoś dziecka za kończyny. Dziecko z porażeniem mózgowym może mieć zwichnięte stawy biodrowe, osłabione kości, przykurcze. Przenoszenie za ręce lub nogi może spowodować uraz. Przenoś dziecko za tułów, podtrzymując głowę i szyję.
• Uwaga na ryzyko złamań. Dzieci z porażeniem mózgowym, szczególnie te z ograniczoną ruchomością, mogą mieć osteoporozę (zmniejszoną gęstość kości) wynikającą z braku obciążenia kości. Nawet niewielki uraz może spowodować złamanie.
• Uwaga na ryzyko zachłyśnięcia. Dzieci z porażeniem mózgowym mają zwiększone ryzyko zachłyśnięcia śliną, pokarmem, wymiocinami. W przypadku wymiotów należy natychmiast ułożyć dziecko na boku, oczyścić jamę ustną, monitorować drożność dróg oddechowych.
• Uwaga na ryzyko napadu padaczkowego. Stres, ból, gorączka, zmiany metaboliczne mogą wywołać napad padaczkowy. Higienistka powinna znać plan postępowania w przypadku napadu (szczegóły w rozdziale 6.6.3.3).

• Mów spokojnie, wyraźnie, krótkimi zdaniami. Nie krzycz, nie mów szybciej niż zwykle. Dziecko z porażeniem mózgowym nie jest głuche ani upośledzone umysłowo (chyba że współwystępuje niepełnosprawność intelektualna).
• Daj dziecku czas na odpowiedź. Dziecko z zaburzeniami mowy może potrzebować więcej czasu, aby sformułować odpowiedź. Nie przerywaj, nie kończ zdania za dziecko, nie okazuj zniecierpliwienia.
• Używaj komunikacji alternatywnej. Jeśli dziecko korzysta z komunikacji alternatywnej (tablice komunikacyjne, gesty, urządzenia elektroniczne), higienistka powinna znać te metody i umieć z nich korzystać.
• Obserwuj sygnały niewerbalne. Dziecko, które nie może mówić, może sygnalizować ból, dyskomfort, lęk poprzez mimikę, napięcie mięśni, płacz, jęk, zmianę zachowania. Higienistka powinna być wyczulona na te sygnały.
• Informuj dziecko o swoich zamiarach. Przed każdą czynnością powiedz dziecku, co zamierzasz zrobić. Dziecko ma prawo wiedzieć, co się z nim dzieje, i wyrazić zgodę lub sprzeciw.
• Nie traktuj dziecka jak przedmiot. Dziecko z porażeniem mózgowym jest osobą, nie przypadkiem medycznym. Zwracaj się do dziecka po imieniu, mów do niego, nie o nim. Nie rozmawiaj z personelem o dziecku w jego obecności, jakby go nie było.

6.6.1.3. Dzieci z amputacjami – opatrywanie, protezy, phantom pain

• wad wrodzonych (brak kończyny, niedorozwój kończyny),
• wypadków komunikacyjnych,
• urazów sportowych,
• chorób nowotworowych (np. kostniakomięsak, mięsak Ewinga),
• chorób naczyniowych,
• infekcji (np. martwica tkanek w przebiegu sepsy),
• odmrożeń.

• Kikut jest tkanką wrażliwą, podatną na urazy, infekcje, odleżyny. Skóra kikuta jest cieńsza, mniej odporna na ucisk, tarcie, zmiany temperatury. Opatrunek powinien być delikatny, nieuciskający, oddychający.
• Nie uciskaj kikuta zbyt mocno. Zbyt ciasny opatrunek może zaburzyć krążenie w kikucie, spowodować ból, martwicę tkanek. Opatrunek powinien być nałożony z umiarkowanym uciskiem, z możliwością kontroli krążenia (kolor skóry, temperatura, czucie).
• Obserwuj kikut pod kątem infekcji. Zaczerwienienie, obrzęk, ból, wysięk, gorączka – to objawy infekcji, która wymaga konsultacji lekarskiej. Dzieci z amputacją są bardziej narażone na infekcje kikuta z powodu ucisku protezy, mikrourazów, zaburzeń krążenia.
• Nie zdejmuj protezy bez konieczności. Jeśli dziecko ma protezę i doszło do urazu, nie zdejmuj protezy, chyba że jest to konieczne do oceny rany, opatrzenia, unieruchomienia. Zdejmowanie protezy może być bolesne, trudne technicznie, wymagać pomocy protetyka.
• Jeśli kikut krwawi – tamuj krwawienie. Zastosuj ucisk bezpośredni, opatrunek uciskowy. W przypadku masywnego krwawienia – wezwij zespół ratownictwa medycznego.

• Proteza jest indywidualnie dopasowana do dziecka. Nie wolno zakładać protezy innego dziecka, używać protezy uszkodzonej, niedopasowanej. Proteza powinna być regularnie kontrolowana przez protetyka.
• W sytuacji awaryjnej (ewakuacja, pożar, katastrofa) dziecko może być przenoszone bez protezy. Proteza nie jest niezbędna do ewakuacji. Dziecko może być przenoszone na noszach, na wózku, na rękach ratowników.
• Jeśli proteza została uszkodzona w wyniku urazu – nie próbuj jej naprawiać. Zabezpiecz protezę (jeśli jest taka możliwość) i przekaż dziecku lub rodzicom. Naprawa protezy wymaga wizyty u protetyka.
• Jeśli dziecko skarży się na ból kikuta, dyskomfort, otarcia – skonsultuj z rodzicami lub protetykiem. Ból kikuta może być wynikiem niedopasowania protezy, infekcji, urazu. Nie ignoruj skarg dziecka.

• Phantom pain jest prawdziwy. Nie jest wytworem wyobraźni dziecka, nie jest symulacją, nie jest „wymyślaniem". Dziecko naprawdę odczuwa ból w kończynie, której nie ma. Higienistka powinna traktować ten ból poważnie, nie bagatelizować, nie kwestionować.
• Phantom pain może być wywoływany przez stres, zimno, zmęczenie, ucisk kikuta. W sytuacji kryzysowej (wypadek, ewakuacja, katastrofa) dziecko może doświadczać nasilenia bólu fantomowego. Higienistka powinna wiedzieć, że ból fantomowy może wystąpić i być przygotowana na jego łagodzenie.
• Łagodzenie phantom pain:
  • Zapewnij dziecku komfort, ciepło, spokój.
  • Nie uciskaj kikuta zbyt mocno.
  • Jeśli dziecko przyjmuje leki przeciwbólowe – podaj je zgodnie z zaleceniem lekarza.
  • Jeśli ból jest silny, nie ustępuje – wezwij zespół ratownictwa medycznego.
  • Zapewnij dziecku wsparcie psychologiczne – rozmowa, obecność, odwrócenie uwagi.
• Phantom pain może współwystępować z bólem kikuta (stump pain). Ból kikuta jest wynikiem urazu, infekcji, ucisku protezy. Ból fantomowy jest wynikiem reorganizacji kory mózgowej. Oba rodzaje bólu mogą występować jednocześnie i wymagają odrębnego postępowania.

• lęku przed utratą kolejnej kończyny,
• poczucia inności, stygmatyzacji,
• trudności w akceptacji własnego ciała,
• depresji, zaburzeń lękowych,
• zespołu stresu pourazowego (jeśli amputacja była wynikiem wypadku).

6.6.1.4. Dzieci z rozszczepem kręgosłupa – unieruchamianie, cewnikowanie, infekcje

• Spina bifida occulta – najłagodniejsza postać, bez objawów neurologicznych lub z łagodnymi objawami.
• Meningocele – przepuklina opon mózgowo-rdzeniowych, bez uszkodzenia rdzenia kręgowego.
• Myelomeningocele (myelodysplasia) – najcięższa postać, z przepukliną rdzenia kręgowego i nerwów, z porażeniem kończyn dolnych, zaburzeniami czucia, zaburzeniami funkcji pęcherza i jelit.

• porażenie kończyn dolnych (paraplegia) – w zależności od poziomu uszkodzenia,
• zaburzenia czucia poniżej poziomu uszkodzenia,
• neurogenny pęcherz moczowy – konieczność cewnikowania,
• neurogenne jelita – zaburzenia wypróżniania,
• wodogłowie – często z zastawką komorowo-otrzewnową,
• uczulenie na lateks – bardzo ważne w kontekście udzielania pierwszej pomocy,
• skrzywienie kręgosłupa (skolioza, kifoza),
• deformacje stóp, bioder,
• odleżyny – z powodu zaburzeń czucia i ograniczonej ruchomości.

• Uwaga na uczulenie na lateks. Ok. 50–70% dzieci z rozszczepem kręgosłupa ma uczulenie na lateks. Higienistka powinna wiedzieć, czy dziecko jest uczulone na lateks, i stosować rękawiczki, cewniki, opatrunki bez lateksu. Użycie lateksu u dziecka uczulonego może spowodować reakcję anafilaktyczną, zagrażającą życiu.
• Uwaga na zaburzenia czucia. Dziecko z rozszczepem kręgosłupa może nie odczuwać bólu, ucisku, temperatury poniżej poziomu uszkodzenia. Oznacza to, że dziecko może nie sygnalizować bólu, dyskomfortu, urazu. Higienistka powinna regularnie kontrolować skórę dziecka pod kątem odleżyn, otarć, oparzeń, odmrożeń.
• Nie unieruchamiaj dziecka w sposób, który uciska kikut, biodra, stopy. Dziecko z rozszczepem kręgosłupa może mieć deformacje bioder, stóp, skrzywienie kręgosłupa. Unieruchomienie powinno uwzględniać te deformacje i nie powodować dodatkowego ucisku.
• W przypadku podejrzenia urazu kręgosłupa – unieruchomienie szyi i tułowia. Dziecko z rozszczepem kręgosłupa ma już uszkodzony rdzeń kręgowy, ale dodatkowe uszkodzenie może pogorszyć stan neurologiczny. W razie podejrzenia urazu kręgosłupa należy unieruchomić szyję i tułów, wezwać zespół ratownictwa medycznego.

• Czy dziecko jest cewnikowane – jeśli tak, to jak często, jakim cewnikiem, przez kogo (dziecko samodzielnie, rodzic, pielęgniarka).
• Czy dziecko ma cewnik stały – jeśli tak, to jaki rodzaj cewnika, kiedy był ostatnio wymieniany, czy są objawy infekcji.
• Postępowanie w przypadku zatkania cewnika – jeśli cewnik jest zatkany, pęcherz nie opróżnia się, dziecko może odczuwać ból, dyskomfort, może dojść do wycieku moczu. W takiej sytuacji należy skontaktować się z rodzicami lub pielęgniarką. Nie należy samodzielnie wymieniać cewnika, chyba że higienistka ma odpowiednie kwalifikacje i zlecenie lekarza.
• Postępowanie w przypadku infekcji dróg moczowych – gorączka, ból w okolicy lędźwiowej, mętny mocz, nieprzyjemny zapach moczu – to objawy infekcji, która wymaga konsultacji lekarskiej i antybiotykoterapii.

• Odleżyny – dziecko z rozszczepem kręgosłupa, z powodu zaburzeń czucia i ograniczonej ruchomości, jest narażone na odleżyny (owrzodzenia skóry wynikające z długotrwałego ucisku). Higienistka powinna regularnie kontrolować skórę dziecka, szczególnie w okolicy kości krzyżowej, pośladków, pięt, łokci. W przypadku stwierdzenia odleżyn – poinformować rodziców, skierować do lekarza.
• Infekcje skóry – skóra dziecka z rozszczepem kręgosłupa jest podatna na infekcje (bakteryjne, grzybicze). Higienistka powinna obserwować skórę dziecka pod kątem zaczerwienienia, obrzęku, wysięku, gorączki. W przypadku infekcji – konsultacja lekarska.
• Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych – dzieci z rozszczepem kręgosłupa, szczególnie te z zastawką komorowo-otrzewnową, są narażone na zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych. Objawy: gorączka, ból głowy, wymioty, sztywność karku, zaburzenia świadomości. W przypadku podejrzenia – natychmiastowe wezwanie zespołu ratownictwa medycznego.

6.6.1.5. Dzieci z dystrofią mięśniową – niewydolność oddechowa, RKO, ostrożność

• Dystrofia mięśniowa Duchenne'a (DMD) – najcięższa postać, dotyczy wyłącznie chłopców, objawia się w wieku 2–5 lat, prowadzi do utraty zdolności chodzenia w wieku ok. 10–12 lat, do niewydolności oddechowej i kardiomiopatii w wieku nastoletnim.
• Dystrofia mięśniowa Beckera (BMD) – łagodniejsza postać DMD, wolniejszy przebieg.
• Dystrofia miotoniczna (choroba Steinerta) – charakteryzuje się miotonią (trudnością w rozluźnieniu mięśni po skurczu), osłabieniem mięśni, zaburzeniami rytmu serca.
• Dystrofie mięśniowe obręczowo-kończynowe (LGMD) – grupa chorób o zróżnicowanym przebiegu, dotyczących mięśni obręczy barkowej i biodrowej.

• Ryzyko niewydolności oddechowej jest zwiększone. Osłabienie mięśni oddechowych (przepony, mięśni międzyżebrowych) prowadzi do ograniczenia pojemności płuc, trudności w kaszlu, odkrztuszaniu wydzieliny, zwiększonego ryzyka infekcji dróg oddechowych.
• Ryzyko kardiomiopatii jest zwiększone. W DMD i BMD dochodzi do postępującej kardiomiopatii (osłabienia mięśnia sercowego), co zwiększa ryzyko zaburzeń rytmu serca, niewydolności krążenia, nagłego zatrzymania krążenia.
• Ryzyko powikłań znieczulenia jest zwiększone. Dzieci z dystrofią mięśniową mają zwiększone ryzyko powikłań w przypadku znieczulenia ogólnego (hipertermia złośliwa, rabdomioliza). Higienistka powinna poinformować zespół ratownictwa medycznego o diagnozie dziecka.

• Obserwuj objawy niewydolności oddechowej: duszność, przyspieszony oddech, wciąganie mięśni międzyżebrowych, sinica, trudności w mówieniu, kaszel, odkrztuszanie wydzieliny.
• Ułóż dziecko w pozycji ułatwiającej oddychanie – siedzącej lub półsiedzącej, z podparciem pleców i głowy. Nie układaj dziecka na płasko, jeśli ma duszność.
• Jeśli dziecko korzysta z respiratora, koncentratora tlenu, ssaka – upewnij się, że sprzęt działa prawidłowo. Sprawdź zasilanie, drożność rurek, poziom tlenu.
• Nie podawaj leków hamujących ośrodek oddechowy (np. opioidów, benzodiazepin) bez zlecenia lekarza. Leki te mogą pogłębić niewydolność oddechową.
• W przypadku nasilenia duszności, sinicy, zaburzeń świadomości – wezwij zespół ratownictwa medycznego.

• RKO jest wskazane w przypadku nagłego zatrzymania krążenia. Nie należy rezygnować z RKO z powodu diagnozy dystrofii mięśniowej. Każde dziecko ma prawo do pomocy ratunkowej.
• Uwaga na ryzyko złamań. Dzieci z dystrofią mięśniową mogą mieć osteoporozę (zmniejszoną gęstość kości) wynikającą z braku obciążenia kości, stosowania kortykosteroidów. Uciśnięcia klatki piersiowej mogą spowodować złamanie żeber. Należy wykonywać uciśnięcia z odpowiednią siłą, nie nadmierną.
• Uwaga na ryzyko kardiomiopatii. Jeśli dziecko ma kardiomiopatię, RKO może być mniej skuteczne. Nie należy jednak rezygnować z RKO – należy prowadzić je do czasu przybycia zespołu ratownictwa medycznego.
• Poinformuj zespół ratownictwa medycznego o diagnozie dziecka. Zespół powinien wiedzieć, że dziecko ma dystrofię mięśniową, aby dostosować postępowanie (np. unikać leków wywołujących hipertermię złośliwą).

• Nie przenoś dziecka za kończyny. Mięśnie dziecka z dystrofią mięśniową są osłabione, podatne na urazy. Przenoś dziecko za tułów, podtrzymując głowę i szyję.
• Nie wykonuj gwałtownych ruchów kończynami. Osłabione mięśnie mogą nie chronić stawów przed urazem. Wszystkie ruchy powinny być powolne, delikatne, kontrolowane.
• Uwaga na ryzyko odleżyn. Dziecko z dystrofią mięśniową, z powodu ograniczonej ruchomości, jest narażone na odleżyny. Higienistka powinna regularnie kontrolować skórę dziecka, szczególnie w okolicy kości krzyżowej, pośladków, pięt.

6.6.1.6. Indywidualne plany opieki – współpraca z rodzicami, dostępność leków, sprzętu

• diagnozę dziecka, rodzaj i stopień niepełnosprawności,
• indywidualne potrzeby dziecka w zakresie opieki medycznej,
• przyjmowane leki, dawkowanie, możliwe interakcje,
• sprzęt pomocniczy, którego dziecko używa (wózek, proteza, cewnik, respirator, koncentrator tlenu),
• plan postępowania w sytuacji nagłej (napad padaczkowy, duszność, hipoglikemia, reakcja alergiczna, zatrzymanie krążenia),
• dane kontaktowe rodziców, lekarza prowadzącego, specjalistów,
• ograniczenia i przeciwwskazania (np. uczulenie na lateks, zakaz stosowania określonych leków),
• preferencje dziecka dotyczące komunikacji, pozycjonowania, przenoszenia.

• Na początku roku szkolnego – przed rozpoczęciem zajęć, aby higienistka, nauczyciele, personel szkoły mieli czas na zapoznanie się z potrzebami dziecka.
• We współpracy z rodzicami – rodzice znają dziecko najlepiej, wiedzą, jakie są jego potrzeby, ograniczenia, preferencje. Ich wiedza jest niezbędna do opracowania skutecznego planu opieki.
• We współpracy z lekarzem prowadzącym – lekarz dostarcza informacji o diagnozie, leczeniu, ograniczeniach, zaleceniach. Higienistka może poprosić rodziców o dostarczenie zaświadczenia lekarskiego, planu leczenia, listy leków.
• We współpracy z dzieckiem – jeśli dziecko jest w stanie wyrazić swoje potrzeby, preferencje, obawy – należy je uwzględnić. Dziecko ma prawo uczestniczyć w podejmowaniu decyzji dotyczących jego opieki.
• We współpracy z nauczycielami – nauczyciele powinni znać plan opieki, wiedzieć, jak postępować w sytuacji nagłej, jak komunikować się z dzieckiem, jak dostosować zajęcia do jego potrzeb.

• Co najmniej raz w roku – na początku roku szkolnego.
• W przypadku zmiany stanu zdrowia dziecka – nowa diagnoza, zmiana leczenia, pogorszenie stanu, hospitalizacja.
• W przypadku zmiany sprzętu pomocniczego – nowy wózek, nowa proteza, nowy respirator.
• W przypadku zmiany leków – nowy lek, zmiana dawkowania, odstawienie leku.
• Na wniosek rodziców, lekarza, higienistki, nauczyciela.

• Informuj rodziców o każdym zdarzeniu medycznym – urazie, nagłym zachorowaniu, wezwaniu pogotowia, podaniu leku. Rodzice mają prawo wiedzieć, co się dzieje z ich dzieckiem.
• Konsultuj z rodzicami decyzje dotyczące opieki – podanie leku, zmiana pozycji, przeniesienie dziecka, wezwanie pogotowia. W sytuacji zagrożenia życia higienistka działa samodzielnie, ale powinna poinformować rodziców tak szybko, jak to możliwe.
• Szanuj wiedzę i doświadczenie rodziców. Rodzice dziecka z niepełnosprawnością często mają ogromną wiedzę na temat choroby, leczenia, potrzeb dziecka. Ich wiedza jest cennym źródłem informacji dla higienistki.
• Nie oceniaj rodziców. Rodzice dziecka z niepełnosprawnością mogą być zmęczeni, zestresowani, pełni obaw. Higienistka powinna traktować ich z empatią, zrozumieniem, szacunkiem.
• Chroń prywatność dziecka i rodziny. Informacje o stanie zdrowia dziecka, jego niepełnosprawności, leczeniu są objęte tajemnicą zawodową. Nie wolno ich ujawniać osobom nieupoważnionym (innym uczniom, rodzicom innych dzieci, mediom).

• Leki przeciwpadaczkowe – jeśli dziecko ma padaczkę, higienistka powinna mieć dostęp do leków doraźnych (np. diazepam w mikrowlewkach, midazolam donosowy) na wypadek przedłużającego się napadu.
• Leki rozszerzające oskrzela – jeśli dziecko ma astmę lub niewydolność oddechową, higienistka powinna mieć dostęp do inhalatora z salbutamolem.
• Leki przeciwalergiczne – jeśli dziecko ma alergię, higienistka powinna mieć dostęp do adrenaliny w autoinpektorze (EpiPen, Jext), leków przeciwhistaminowych.
• Leki przeciwbólowe – jeśli dziecko przyjmuje leki przeciwbólowe (np. z powodu phantom pain, bólu kikuta), higienistka powinna znać dawkowanie, możliwe interakcje, przeciwwskazania.
• Leki rozluźniające mięśnie – jeśli dziecko ma spastyczność, może przyjmować leki rozluźniające mięśnie (np. baklofen, diazepam). Higienistka powinna znać dawkowanie, możliwe interakcje.
• Leki kardiologiczne – jeśli dziecko ma kardiomiopatię, może przyjmować leki kardiologiczne. Higienistka powinna znać dawkowanie, możliwe interakcje.

• Wózek inwalidzki – jeśli dziecko porusza się na wózku, szkoła powinna mieć wózek zapasowy na wypadek awarii, uszkodzenia, ewakuacji.
• Cewniki moczowe – jeśli dziecko jest cewnikowane, szkoła powinna mieć zapas cewników, rękawiczek, środków dezynfekujących.
• Sprzęt oddechowy – jeśli dziecko korzysta z respiratora, koncentratora tlenu, ssaka, szkoła powinna mieć zapasowy sprzęt, baterie, rurki, filtry.
• Sprzęt do RKO – deska ortopedyczna, kołnierz szyjny, maska do sztucznego oddychania, AED.
• Sprzęt do ewakuacji – krzesło ewakuacyjne, nosze, koce, folie NRC.

• specyfiki niepełnosprawności uczniów,
• indywidualnych planów opieki,
• technik przenoszenia, pozycjonowania, ewakuacji dzieci z niepełnosprawnościami,
• udzielania pierwszej pomocy dzieciom z niepełnosprawnościami,
• obsługi sprzętu pomocniczego (wózek, cewnik, respirator),
• komunikacji z dziećmi z niepełnosprawnościami,
• rozpoznawania objawów alarmowych (napad padaczkowy, duszność, hipoglikemia, reakcja alergiczna),
• postępowania w sytuacji nagłej.

• na początku roku szkolnego,
• przed przyjęciem nowego ucznia z niepełnosprawnością,
• w przypadku zmiany stanu zdrowia ucznia,
• w przypadku zmiany planu opieki,
• co najmniej raz w roku jako szkolenie przypominające.

• Po każdym zdarzeniu medycznym – analiza postępowania, wnioski, rekomendacje.
• Co najmniej raz w roku – przegląd planów opieki, aktualizacja, szkolenia.
• Na wniosek rodziców, lekarza, higienistki, nauczyciela.
• W oparciu o aktualne wytyczne medyczne – ERC, PTP, standardy opieki nad dziećmi z niepełnosprawnościami.

• Czy plan opieki jest aktualny, kompletny, zrozumiały?
• Czy personel jest przeszkolony, kompetentny, przygotowany?
• Czy sprzęt jest dostępny, sprawny, kompletny?
• Czy leki są dostępne, aktualne, prawidłowo przechowywane?
• Czy procedury są skuteczne, bezpieczne, dostosowane do potrzeb dziecka?
• Czy rodzice są poinformowani, zaangażowani, zadowoleni z opieki?
• Czy dziecko jest bezpieczne, zaopiekowane, traktowane z godnością i szacunkiem?