6.1. Nagłe zachorowania i urazy w szkole

2. 6.1.2. Postępowanie przy urazach mechanicznych (skaleczenia, zwichnięcia, złamania)

6.1.2.1. Rany i skaleczenia – oczyszczanie, dezynfekcja, opatrunki, kiedy skierować do lekarza

• Otarcia naskórka – powierzchowne uszkodzenie skóry bez przerwania jej pełnej grubości, powstałe w wyniku tarcia o szorstką powierzchnię (np. upadek na asfalt podczas biegu na boisku).
• Rany cięte – powstałe w wyniku działania ostrego narzędzia (nóż, szkło, kartka papieru), charakteryzujące się gładkimi, równymi brzegami i zwykle obfitym krwawieniem.
• Rany kłute – powstałe w wyniku działania wąskiego, ostrego przedmiotu (gwóźdź, szpilka, ołówek, drzazga), o małym otworze wejściowym, ale potencjalnie głębokim kanale, z ryzykiem uszkodzenia struktur głębokich i zakażenia.
• Rany szarpane – powstałe w wyniku działania tępej siły rozciągającej, o nierównych, poszarpanych brzegach, często z towarzyszącym stłuczeniem okolicznych tkanek.
• Rany miażdżone – powstałe w wyniku zgniecenia tkanek, często z rozległym uszkodzeniem naczyń i nerwów.
• Rany kąsane – powstałe w wyniku ugryzienia przez zwierzę (pies, kot) lub człowieka, o wysokim ryzyku zakażenia.

• Mechanizm urazu: Co spowodowało ranę? Czy przedmiot był czysty, brudny, zardzewiały? Czy doszło do kontaktu z ziemią, śliną zwierzęcia, substancjami chemicznymi?
• Lokalizacja i rozmiar: Gdzie znajduje się rana? Jaka jest jej długość, głębokość, szerokość?
• Krwawienie: Czy krwawienie jest tętnicze (jasnoczerwona krew, wypływa pulsująco), żylne (ciemnoczerwona, wypływa równomiernie) czy włośniczkowe (sączenie)?
• Uszkodzenia towarzyszące: Czy widoczne są ciała obce w ranie? Czy istnieje podejrzenie uszkodzenia ścięgien (brak możliwości ruchu palcem), nerwów (drętwienie, brak czucia), naczyń krwionośnych (nasilone krwawienie)?
• Stan ogólny ucznia: Czy uczeń jest przytomny, czy nie ma objawów wstrząsu (bladość, tachykardia, poty, niepokój)?
• Status szczepień: Czy uczeń jest zaszczepiony przeciwko tężcowi? (Informacja od rodziców lub z karty szczepień).

• Umycie lub dezynfekcja rąk higienistki przed przystąpieniem do zabiegu.
• Założenie rękawiczek jednorazowych (nitrylowych lub lateksowych).
• Przygotowanie materiałów: jałowe gaziki, pęseta (jeśli dostępna i wysterylizowana), środek dezynfekcyjny, opatrunek, plaster lub bandaż.

• Rany powierzchowne (otarcia, drobne skaleczenia): przemywanie czystą wodą bieżącą lub solą fizjologiczną (0,9% NaCl) przez 2–5 minut w celu usunięcia zanieczyszczeń (piasek, żwir, ziemia).
• Rany głębsze: delikatne przemycie solą fizjologiczną, usunięcie widocznych ciał obcych jałową pęsetą (tylko jeśli są powierzchowne i łatwo dostępne).
• Ciała obce wbite głęboko (gwóźdź, szkło, drzazga głęboka) – NIE usuwać samodzielnie; zabezpieczyć przed przemieszczeniem i skierować do lekarza lub wezwać pogotowie.
• NIE stosować wody utlenionej (nadtlenek wodoru) do głębokich ran – uszkadza tkanki i opóźnia gojenie. Dopuszczalne jedynie do powierzchownych otarć w celu mechanicznego oczyszczenia.

• Zastosowanie środka antyseptycznego na bazie oktenidyny (np. Octenisept) lub poliheksanidu – środki te nie powodują bólu i nie uszkadzają tkanek.
• Dezynfekcja skóry wokół rany, od brzegów rany na zewnątrz (od środka na zewnątrz), aby nie wprowadzać zanieczyszczeń do rany.
• Unikanie jodyny i spirytusu bezpośrednio na ranę – powodują ból i uszkodzenie tkanek.
• W przypadku ran kąsanych – obfite przemycie wodą z mydłem przez minimum 5 minut, następnie dezynfekcja i bezwzględne skierowanie do lekarza.

• Rany małe, powierzchowne: jałowy gazik lub plaster z opatrunkiem, zmieniany codziennie lub przy zabrudzeniu/zamoczeniu.
• Rany większe: jałowy kompres gazowy przymocowany bandażem dzianym lub elastycznym; opatrunek nie może być zbyt ciasny (kontrola krążenia obwodowego).
• Rany sączące: opatrunek hydrokoloidowy lub alginianowy (jeśli dostępny), umożliwiający absorpcję wysięku.
• Rany na stawach (kolano, łokieć): opatrunek z zachowaniem możliwości ruchu, zabezpieczony siatką elastyczną.
• Rany na dłoniach i palcach: opatrunek umożliwiający funkcję ręki, zalecenie unikania moczenia.

• Zapisanie w karcie zgłoszenia: data, godzina, mechanizm urazu, lokalizacja i charakter rany, podjęte czynności, zalecenia.
• Poinformowanie rodziców/opiekunów ucznia o zdarzeniu – telefonicznie lub pisemnie, z opisem rany i podjętych działań.
• Zalecenie dalszej obserwacji rany w domu (objawy zakażenia: narastający ból, zaczerwienienie, obrzęk, ropna wydzielina, gorączka).

• Rana głęboka, z widoczną tkanką podskórną, mięśniami lub kośćmi.
• Rana wymagająca szycia (długość powyżej 1–2 cm, rozchodzące się brzegi).
• Rana kłuta głęboka (szczególnie na stopie, dłoni, w okolicy stawów).
• Rana z ciałem obcym, którego nie można bezpiecznie usunąć.
• Rana kąsana przez zwierzę lub człowieka – ryzyko wścieklizny, tężca, zakażenia.
• Rana zanieczyszczona ziemią, nawozem, rdzą – ryzyko tężca; weryfikacja statusu szczepień.
• Rana z objawami uszkodzenia ścięgien, nerwów lub naczyń.
• Krwawienie niemożliwe do opanowania prostymi metodami.
• Rana na twarzy – ryzyko blizny, konieczność zaopatrzenia chirurgicznego.
• Objawy zakażenia rany pojawiające się w ciągu kolejnych dni.

• Tężec jest chorobą bakteryjną wywoływaną przez Clostridium tetani, której zarodniki występują powszechnie w glebie, kurzu i odchodach zwierząt.
• W przypadku rany zanieczyszczonej ziemią, nawozem lub powstałej w kontakcie z zardzewiałym metalem, należy zweryfikować status szczepień ucznia.
• W Polsce szczepienie przeciwko tężcowi jest obowiązkowe – ostatnia dawka przypominająca podawana jest w 14. roku życia.
• Jeśli od ostatniego szczepienia minęło więcej niż 5–10 lat i rana jest zanieczyszczona – skierowanie do lekarza w celu podania dawki przypominającej.
• W przypadku braku szczepień lub niepewnego statusu – skierowanie na SOR w celu podania immunoglobuliny przeciwtężcowej i szczepionki.

6.1.2.2. Krwawienia – techniki tamowania (ucisk, opatrunek uciskowy, punkty uciskowe)

• Krwawienie włośniczkowe (kapilarne): krew sączy się równomiernie z powierzchni rany, kolor jasnoczerwony, zwykle samoistnie ustępuje w ciągu kilku minut. Typowe dla otarć i powierzchownych skaleczeń.
• Krwawienie żylne: krew wypływa równomiernym strumieniem, kolor ciemnoczerwony (odtlenowana), nasilenie zależne od rozmiaru uszkodzonej żyły. Wymaga ucisku.
• Krwawienie tętnicze: krew wypływa pulsująco, w rytm skurczów serca, kolor jasnoczerwony (utlenowana), intensywne, zagrażające życiu przy uszkodzeniu dużych tętnic. Wymaga natychmiastowego działania.

• Założenie rękawiczek jednorazowych.
• Przyłożenie jałowego gazika lub czystej tkaniny bezpośrednio na ranę.
• Naciskanie dłonią przez minimum 5–10 minut BEZ przerywania (nie zaglądać co chwilę pod opatrunek – zaburza to tworzenie skrzepu).
• Jeśli gazik przesiąka krwią – dołożyć kolejną warstwę na wierzch, NIE zdejmować pierwszej.
• Ucisk musi być na tyle silny, aby zatrzymać krwawienie, ale nie na tyle, aby powodować niedokrwienie tkanek poniżej rany.
• Utrzymywanie ucisku do czasu ustania krwawienia lub przyjazdu pogotowia.

• Uniesienie krwawiącej kończyny powyżej poziomu serca (jeśli nie ma podejrzenia złamania).
• Metoda wspomagająca ucisk bezpośredni, szczególnie skuteczna w krwawieniach z dłoni, przedramion, stóp.
• Nie stosować jako jedynej metody – zawsze w połączeniu z uciskiem.

• Po opanowaniu krwawienia uciskiem bezpośrednim – założenie opatrunku uciskowego.
• Na ranę nałożyć jałowy kompres gazowy (gruby, np. 10x10 cm).
• Owinąć bandażem elastycznym lub dzianym z umiarkowanym uciskiem.
• Na opatrunek nałożyć dodatkowy element uciskający (np. rolka bandaża, kłębek waty) i przymocować go kolejną warstwą bandaża.
• Sprawdzić krążenie obwodowe poniżej opatrunku: kolor skóry, temperatura, czucie, tętno (np. na tętnicy promieniowej dla opatrunku na przedramieniu).
• Jeśli palce poniżej opatrunku sinieją, bledną, są zimne lub uczeń zgłasza drętwienie – opatrunek jest zbyt ciasny i należy go poluzować.

• Stosowany, gdy ucisk bezpośredni jest niewystarczający lub niemożliwy (np. ciało obce w ranie).
• Uciskanie tętnicy powyżej rany, w miejscu jej przebiegu blisko kości:
  • Tętnica ramienna: ucisk w połowie ramienia, po stronie przyśrodkowej (krwawienia z przedramienia, dłoni).
  • Tętnica udowa: ucisk w pachwinie, w połowie więzadła pachwinowego (krwawienia z uda, podudzia, stopy).
  • Tętnica skroniowa: ucisk przed uchem (krwawienia z okolicy skroniowej głowy).
  • Tętnica podobojczykowa: ucisk nad obojczykiem (krwawienia z ramienia, barku).
• Ucisk na punkty tętnicze jest metodą tymczasową – do czasu założenia opatrunku uciskowego lub przyjazdu pogotowia.

• Stosowana WYŁĄCZNIE w przypadku masywnego krwawienia tętniczego z kończyny, niemożliwego do opanowania innymi metodami, zagrażającego życiu.
• W warunkach szkolnych sytuacja ekstremalnie rzadka.
• Zakładanie: 5–7 cm powyżej rany (nie na stawie), zaciśnięcie do ustania krwawienia.
• Zanotowanie DOKŁADNEGO czasu założenia opaski.
• NIE poluzowywać i NIE zdejmować opaski do czasu przyjazdu zespołu ratownictwa medycznego.
• Wezwanie pogotowia natychmiastowe.

• Bardzo częste u dzieci (bogate unaczynienie błony śluzowej nosa, wysuszenie powietrza, urazy podczas zabawy).
• Postępowanie:
  • Uczeń siada, pochyla głowę LEKKO DO PRZODU (nie do tyłu – krew spływa do gardła, powodując nudności).
  • Uciskanie skrzydełek nosa (miękkiej części) kciukiem i palcem wskazującym przez 10–15 minut.
  • Oddychanie przez usta.
  • Zimny okład na nasadę nosa lub kark.
  • NIE wkładać tamponów z waty głęboko do nosa.
  • Jeśli krwawienie nie ustępuje po 15–20 minutach ucisku – skierowanie do lekarza lub wezwanie pogotowia.
  • Po ustaniu krwawienia – zalecenie unikania wysiłku, wydmuchiwania nosa, gorących napojów przez 24 godziny.

• Może świadczyć o urazie głowy (złamanie kości skroniowej) – NIE tamować, nie zatykać ucha, ułożyć ucznia w pozycji bezpiecznej i wezwać pogotowie.

• Najczęściej po urazie zębów, dziąseł, języka lub wargi.
• Ucisk jałowym gazikiem na miejsce krwawienia.
• W przypadku przygryzienia języka – ucisk, zimny okład zewnętrzny.
• Krwawienie utrzymujące się powyżej 15 minut lub bardzo obfite – skierowanie do lekarza.

6.1.2.3. Złamania i zwichnięcia – unieruchamianie, unikanie repozycji, transport

• Złamanie typu „zielonej gałązki" – niepełne przerwanie ciągłości kości, jedno strona kości jest złamana, druga jedynie zgięta (analogia do łamania młodej gałązki drzewa). Typowe dla dzieci.
• Złamanie podokostnowe – kość złamana, ale okostna zachowana, co ogranicza przemieszczenie odłamów.
• Złamanie w obrębie płytki wzrostowej (nasadowe) – szczególnie istotne, ponieważ uszkodzenie płytki wzrostowej może prowadzić do zaburzeń wzrostu kończyny.

• Złamanie zamknięte – skóra nad miejscem złamania jest nieuszkodzona.
• Złamanie otwarte – odłamy kostne przebijają skórę, rana komunikuje się z miejscem złamania; wysokie ryzyko zakażenia.

• Ból nasilający się przy ruchu i ucisku.
• Obrzęk, zasinienie, deformacja kończyny.
• Ograniczenie lub zniesienie funkcji kończyny (uczeń nie może poruszać ręką/nogą, nie chce obciążać kończyny).
• Patologiczna ruchomość lub trzeszczenie odłamów (NIE sprawdzać celowo!).
• W złamaniu otwartym – widoczna kość lub odłamy w ranie.

• Stawu barkowego (upadek na wyciągniętą rękę).
• Stawu łokciowego.
• Stawów palców (piłka, gry zespołowe).
• Stawu kolanowego.
• Stawu skokowego.

• Uszkodzenia naczyń krwionośnych i nerwów.
• Przekształcenia złamania zamkniętego w otwarte.
• Uszkodzenia płytki wzrostowej u dziecka.
• Pogorszenia rokowania i konieczności skomplikowanego leczenia operacyjnego.

• Ocenę mechanizmu urazu, lokalizację bólu, deformację, funkcję kończyny.
• W przypadku podejrzenia złamania lub zwichnięcia – unieruchomienie i skierowanie do lekarza lub wezwanie pogotowia.
• W przypadku złamania otwartego – wezwanie pogotowia (999/112) jest bezwzględne.

• Zasada ogólna: unieruchamiamy DWA STAWY sąsiadujące ze złamaniem (powyżej i poniżej miejsca urazu) lub dwie kości w przypadku złamania kości przedramienia/podudzia.
• Unieruchamiamy kończynę W POZYCJI, W JAKIEJ SIĘ ZNAJDUJE – nie prostować, nie zginać, nie nastawiać.

• Złamanie/zwichnięcie palca: Przywiązanie chorego palca do sąsiedniego zdrowego palca (tzw. buddy taping) z miękkim materiałem między palcami.
• Złamanie/zwichnięcie nadgarstka, przedramienia: Unieruchomienie na szynie lub improwizowanej deszczułce (linijka, tektura, złożona gazeta), owinięcie bandażem, podwieszenie na temblaku (chuście trójkątnej).
• Złamanie kości ramiennej: Podwieszenie na temblaku, przywiązanie ramienia do tułowia.
• Złamanie/zwichnięcie stawu łokciowego: Unieruchomienie w pozycji zastanej na temblaku lub szynie.
• Złamanie kości udowej: Unieruchomienie całej kończyny dolnej – od stopy do biodra. W warunkach szkolnych – ułożenie na desce lub noszach, unieruchomienie obu nóg razem (zdrowa noga jako szyna dla chorej), wezwanie pogotowia.
• Złamanie podudzia: Unieruchomienie od stopy do kolana na szynie lub między nogami.
• Złamanie/zwichnięcie stawu skokowego: Unieruchomienie na szynie, zakaz obciążania, uniesienie kończyny, zimny okład, wezwanie pogotowia lub transport do lekarza.

• Szyny Kramer'a (druciane, modelowalne) – jeśli dostępne w apteczce.
• Chusty trójkątne – do temblaków i unieruchamiania ramienia.
• Bandaże elastyczne i dziane.
• Improwizowane szyny: złożone gazety, tektura, linijki, deski, parasole.
• Poduszki, koce – do stabilizacji.

• Zimny okład na miejsce urazu (przez tkaninę, nie bezpośrednio na skórę) – zmniejszenie obrzęku i bólu.
• Uniesienie kończyny (jeśli możliwe i nie powoduje bólu).
• Zakaz obciążania kończyny.
• Monitorowanie krążenia obwodowego poniżej unieruchomienia (kolor, temperatura, czucie palców).
• Uspokojenie ucznia, wyjaśnienie dalszych kroków.
• Wezwanie rodziców lub pogotowia.

• Wezwanie pogotowia (999/112) – bezwzględne.
• NIE usuwać ciał obcych z rany.
• NIE wciskać wystających odłamów z powrotem.
• Założenie jałowego opatrunku na ranę (nie uciskać wystających kości).
• Opatrunek w formie „obwarzanka" – zbudowanie wałka z gazy wokół wystającej kości, zabezpieczenie bez ucisku na odłamy.
• Unieruchomienie kończyny w pozycji zastanej.
• Kontrola krwawienia – ucisk powyżej rany, nie na ranę.
• Profilaktyka przeciwtężcowa – informacja dla zespołu ratunkowego.

• W przypadku złamań kończyn górnych – uczeń może być przetransportowany do lekarza przez rodziców (po przybyciu do szkoły).
• W przypadku złamań kończyn dolnych, miednicy, kręgosłupa – transport wyłącznie przez zespół ratownictwa medycznego.
• NIE przenosić ucznia ze złamaniem bez unieruchomienia.
• NIE pozwalać uczniowi chodzić ze złamaniem/zwichnięciem kończyny dolnej.

6.1.2.4. Urazy głowy i kręgosłupa – podejrzenie urazu czaszkowo-mózgowego, unieruchomienie szyi

• Krótkotrwała utrata przytomności (do 15 minut) lub jej brak.
• Niepamięć wsteczna (uczeń nie pamięta zdarzenia).
• Ból głowy, zawroty głowy, nudności, wymioty.
• Zaburzenia równowagi, nadwrażliwość na światło i dźwięk.
• Senność, drażliwość, trudności z koncentracją.
• Objawy mogą pojawić się z opóźnieniem (kilka godzin po urazie).

• Dłuższa utrata przytomności.
• Objawy ogniskowe (niedowład kończyny, zaburzenia mowy, asymetria źrenic).
• Wymioty, drgawki.
• Wymaga natychmiastowej hospitalizacji.

• Może wystąpić po „okresie jasnym" (uczeń początkowo czuje się dobrze, po czym następuje gwałtowne pogorszenie).
• Narastający ból głowy, wymioty, zaburzenia świadomości, asymetria źrenic, drgawki.
• Stan zagrożenia życia – wymaga natychmiastowej interwencji neurochirurgicznej.

• Utrata przytomności (nawet krótkotrwała).
• Wymioty (szczególnie wielokrotne).
• Narastający ból głowy.
• Zaburzenia świadomości, splątanie, bełkotliwa mowa.
• Nierówne źrenice, asymetria twarzy.
• Wyciek płynu mózgowo-rdzeniowego lub krwi z nosa/uszu.
• Drgawki.
• Niedowład kończyn.
• Uraz spowodowany dużą siłą (upadek z wysokości, zderzenie).
• Uczeń poniżej 2. roku życia z jakimkolwiek urazem głowy.

• Sprawdzenie przytomności (AVPU: Alert, Voice, Pain, Unresponsive).
• Sprawdzenie oddechu i krążenia.
• Ocena źrenic (symetria, reakcja na światło).
• Pytanie o ból głowy, nudności, zaburzenia widzenia.

• Uczeń przytomny: ułożenie w pozycji półsiedzącej (głowa uniesiona o 30°), spokój, zakaz wysiłku.
• Uczeń nieprzytomny, oddychający: pozycja boczna bezpieczna (z zachowaniem osi kręgosłupa – jeśli podejrzenie urazu szyi, pozycję boczną wykonuje się z stabilizacją głowy i szyi).
• Uczeń nieprzytomny, nieoddychający: RKO.

• Na miejsce stłuczenia (guz, obrzęk) – zimny okład przez tkaninę, 15–20 minut.
• NIE uciskać rany głowy, szczególnie jeśli podejrzewa się złamanie kości czaszki.

• Każdy uczeń po urazie głowy wymaga obserwacji przez minimum 24 godziny.
• W szkole: obserwacja przez higienistkę do czasu przekazania rodzicom.
• Zalecenie rodzicom: budzenie dziecka co 2–3 godziny w nocy, obserwacja zachowania, wymiotów, bólu głowy.
• W przypadku jakiegokolwiek pogorszenia – natychmiastowy kontakt z lekarzem/SOR.

• Szczegółowy opis mechanizmu urazu, objawów, podjętych działań.
• Poinformowanie rodziców, przekazanie zaleceń obserwacyjnych.
• W przypadku wezwania pogotowia – przekazanie informacji zespołowi ratunkowemu.

• Upadku z wysokości powyżej 1 metra.
• Uderzenia w głowę lub szyję (nurkowanie do płytkiej wody, zderzenie głowami).
• Wypadku komunikacyjnego.
• Upadku na głowę lub szyję (np. podczas gimnastyki, na trampolinie).
• Urazu głowy z utratą przytomności.
• Uczeń skarży się na ból szyi, pleców, drętwienie kończyn.

• NIE PRZEMIESZCZAĆ ucznia (chyba że istnieje bezpośrednie zagrożenie życia – np. pożar, ryzyko zawalenia).
• NIE podnosić głowy, NIE zginać szyi, NIE obracać tułowia.
• Stabilizacja głowy i szyi w pozycji zastanej – ręczna stabilizacja (higienistka klęka za głową ucznia, obejmuje głowę dłońmi, utrzymując ją nieruchomo w osi ciała) do czasu przyjazdu pogotowia.
• Jeśli uczeń leży – nie podnosić, nie sadzać, nie przesuwać.
• Jeśli uczeń wymiotuje – obrócenie na bok JAKO JEDNOŚĆ (głowa-szyja-tułów jako jeden blok), najlepiej z pomocą drugiej osoby.
• Jeśli uczeń jest nieprzytomny i oddycha – stabilizacja głowy i szyi, oczekiwanie na pogotowie.
• Jeśli uczeń nie oddycha – RKO z zachowaniem stabilizacji szyi (odchylenie głowy zastąpić wysunięciem żuchwy – rękoczyn Esmarcha).
• Wezwanie pogotowia (999/112) – BEZWZGLĘDNE.

6.1.2.5. Urazy oczu – ciała obce, urazy chemiczne, postępowanie doraźne

• Objawy: uczucie „piasku pod powieką", ból, łzawienie, światłowstręt, zaczerwienienie.
• Postępowanie:
  • Umycie rąk, założenie rękawiczek.
• Polecenie uczniowi, aby nie trzeć oka (tarcie może wbić ciało obce głębiej lub porysować rogówkę).
  • Próba wypłukania ciała obcego czystą wodą lub solą fizjologiczną – skierowanie strumienia od kąta wewnętrznego oka ku zewnętrznemu.
  • Jeśli ciało obce jest widoczne na spojówce – delikatne usunięcie wilgotnym, jałowym gazikiem (jednym ruchem, od kąta zewnętrznego ku wewnętrznemu).
  • NIE próbować usuwać ciał obcych wbitych w rogówkę (centralną, przezroczystą część oka).
  • NIE używać ostrych narzędzi (igieł, pęset) do usuwania ciał obcych z oka.
  • Po usunięciu – przepłukanie oka solą fizjologiczną.
  • Jeśli ból i łzawienie utrzymują się – skierowanie do okulisty.

• Objawy: widoczny przedmiot wbity w gałkę oczną, ból, krwawienie, wyciek treści oka.
• Postępowanie:
  • NIE WYCIĄGAĆ ciała obcego!
  • NIE uciskać oka.
  • Założenie luźnego opatrunku na OBYDWA oczy (unieruchomienie obu oczu zapobiega ruchom chorego oka, ponieważ oczy poruszają się synchronicznie).
  • Uspokojenie ucznia, zakaz wysiłku, pochylania się.
  • Natychmiastowe wezwanie pogotowia lub transport do okulisty/SOR.

• Zasady:
  • Natychmiastowe, obfite płukanie oka czystą wodą lub solą fizjologiczną przez minimum 15–20 minut.
  • Kierunek płukania: od kąta wewnętrznego (od strony nosa) ku zewnętrznemu – aby substancja chemiczna nie spływała do zdrowego oka.
  • Uczeń powinien otworzyć oko jak najszerzej (jeśli ból uniemożliwia otwarcie – delikatne odciągnięcie powiek).
  • Jeśli uczeń nosi soczewki kontaktowe – usunąć je w trakcie płukania (jeśli możliwe).
  • Płukanie kontynuować do czasu przyjazdu pogotowia lub przez minimum 15–20 minut.
  • NIE neutralizować substancji chemicznych (np. nie stosować kwasu na zasadę i odwrotnie) – reakcja egzotermiczna może pogorszyć uszkodzenie.
  • Po płukaniu – luźny opatrunek na oba oczy, wezwanie pogotowia.
• W pracowniach chemicznych/fizycznych szkoły MUSI znajdować się płuczka do oczu lub butelka z solą fizjologiczną.

• Stłuczenie oka (np. uderzenie piłką): zimny okład (bez ucisku na gałkę oczną), obserwacja, skierowanie do okulisty.
• Zranienie powieki: zaopatrzenie jak rany skóry, ale z zachowaniem szczególnej ostrożności – NIE uciskać gałki ocznej, skierowanie do lekarza.
• Krwiak podspojówkowy (czerwona plama na białku oka): zwykle niegroźny, wchłania się samoistnie, ale wymaga obserwacji.

• Obowiązkowe okulary ochronne w pracowniach chemicznych i fizycznych.
• Zakaz rzucania przedmiotami, patykami, kamieniami na boisku.
• Nadzór podczas zajęć WF – szczególnie gier z piłką.
• Edukacja uczniów: nie trzeć oczu brudnymi rękami, nie patrzeć w słońce, nie bawić się ostrymi przedmiotami w pobliżu twarzy.

6.1.2.6. Urazy zębów – wybicie, złamanie, przechowywanie zęba, pilna wizyta u stomatologa

• Złamanie korony zęba – uszkodzenie szkliwa i/lub zębiny, bez lub z odsłonięciem miazgi.
• Złamanie korzenia – uszkodzenie niewidoczne w jamie ustnej, wymaga diagnostyki RTG.
• Zwichnięcie zęba – rozchwianie, przemieszczenie (wysunięcie, wbicie, przesunięcie boczne).
• Wybicie zęba (awulsja) – całkowite wypadnięcie zęba z zębodołu.
• Złamanie wyrostka zębodołowego – uszkodzenie kości, w której osadzone są zęby.

• Sprawdzenie, czy uczeń jest przytomny, czy nie ma urazu głowy (szczególnie przy uderzeniu w twarz).
• Ocena krwawienia z jamy ustnej – ucisk gazikiem.
• Identyfikacja uszkodzonego zęba: mleczny czy stały? (Kluczowe – postępowanie różni się zasadniczo!).

• Odnalezienie odłamanego fragmentu zęba (jeśli dostępny) – przechowywanie w soli fizjologicznej lub mleku.
• Przemycie jamy ustnej letnią wodą.
• Zimny okład na wargę/policzek (od zewnątrz).
• Skierowanie do stomatologa – im szybciej, tym lepiej (do 24 godzin).

• NIE próbowac nastawiać ani wyciągać zęba.
• Zimny okład zewnętrzny.
• Zakaz nagryzania na uszkodzony ząb.
• Pilne skierowanie do stomatologa.

• Odnalezienie zęba.
• Chwycenie zęba ZA KORONĘ (białą część), NIGDY za korzeń (żółtą część) – dotknięcie korzenia uszkadza komórki niezbędne do replantacji.
• Jeśli ząb jest brudny – delikatne przepłukanie solą fizjologiczną lub mlekiem przez maksymalnie 10 sekund. NIE szorować, NIE czyścić, NIE dezynfekować.
• Opcja 1 (najlepsza): Wsadzenie zęba z powrotem do zębodołu (replantacja) – jeśli uczeń jest przytomny, współpracuje i nie ma ryzyka zachłyśnięcia. Uczeń delikatnie nagryza na gazik, aby utrzymać ząb w pozycji.
• Opcja 2: Przechowywanie zęba w odpowiednim medium do czasu wizyty u stomatologa:
  • Mleko (najlepiej zimne, UHT) – najlepsze dostępne medium w szkole.
  • Sól fizjologiczna (0,9% NaCl).
  • Ślina ucznia (ząb pod językiem – TYLKO u starszych uczniów, ryzyko połknięcia u młodszych).
  • Specjalny płyn do przechowywania zębów (np. Save-A-Tooth) – jeśli dostępny w apteczce.
  • NIE przechowywać w wodzie wodociągowej (hipotoniczna – uszkadza komórki korzenia).
  • NIE owijać w suchą gazę, papier, chusteczkę – wysuszenie zabija komórki.
• Natychmiastowe skierowanie do stomatologa lub na SOR stomatologiczny – najlepiej w ciągu 30 minut.

• Zęba mlecznego NIE replantujemy (ryzyko uszkodzenia zawiązka zęba stałego).
• Ucisk gazikiem na zębodół w celu opanowania krwawienia.
• Zimny okład zewnętrzny.
• Skierowanie do stomatologa w celu oceny uszkodzenia.

• Zapisanie: który ząb, jaki typ urazu, o której godzinie, co zrobiono, gdzie przechowywany jest ząb/fragment.
• Poinformowanie rodziców – pilny kontakt stomatologiczny.
• W przypadku wybicia zęba stałego – przekazanie zęba rodzicom lub zespołowi ratunkowemu z informacją o medium i czasie.

• Ochraniacze na zęby (mouthguard) podczas sportów kontaktowych (hokej, rugby, sztuki walki, koszykówka).
• Zakaz gryzienia twardych przedmiotów (ołówe, długopisy, lód).
• Nadzór podczas zabaw na boisku – unikanie uderzeń w twarz.
• Edukacja: co robić, gdy ząb zostanie wybity (uczniowie starsi).

6.1.2.7. Oparzenia termiczne i chemiczne – chłodzenie, opatrunki, kiedy wezwać pogotowie

• Stopień I (oparzenie powierzchowne): zaczerwienienie, ból, obrzęk, bez pęcherzy. Dotyczy naskórka. Przykład: lekkie oparzenie słoneczne, dotknięcie gorącej szklanki.
• Stopień IIa (oparzenie częściowe powierzchowne): pęcherze wypełnione płynem surowiczym, silny ból, zaczerwienienie, wilgotna powierzchnia. Dotyczy naskórka i górnej warstwy skóry właściwej.
• Stopień IIb (oparzenie częściowe głębokie): pęcherze, powierzchnia blada lub czerwonawa, ból osłabiony (uszkodzenie zakończeń nerwowych).
• Stopień III (oparzenie pełnej grubości): skóra biała, szara lub czarna, sucha, skórzasta, bezbolesna (zniszczenie nerwów). Wymaga leczenia szpitalnego.

• Głowa i szyja: 9% powierzchni ciała.
• Każda kończyna górna: 9%.
• Tułów przód: 18%, tułów tył: 18%.
• Każda kończyna dolna: 18%.
• Okolica krocza: 1%.

• Odsunięcie ucznia od źródła ciepła.
• Ugaszenie płonącej odzieży (jeśli dotyczy) – kocem, wodą, „stop, upadnij, przetocz się".

• Natychmiastowe chłodzenie oparzonego miejsca pod strumieniem CHŁODNEJ (nie lodowatej!) wody bieżącej przez MINIMUM 20 minut.
• Temperatura wody: 15–25°C.
• Chłodzenie rozpoczynamy jak najszybciej – nawet do 30 minut po oparzeniu.
• NIE stosować lodu, zamrożonych okładów – ryzyko odmrożenia i pogłębienia uszkodzenia.
• NIE stosować masła, oleju, pasty do zębów, mąki, białka jaja – pogarszają stan rany, utrudniają ocenę, zwiększają ryzyko zakażenia.

• Delikatne usunięcie odzieży z okolicy oparzenia – JEŚLI nie przykleiła się do skóry.
• Odzież przyklejoną do rany – NIE odrywać, wyciąć wokół.
• Usunięcie pierścionków, zegarków, bransoletek z okolicy oparzenia (narastający obrzęk może je zacisnąć).

• Na oparzenie I stopnia: żel hydrożelowy (np. Aqua-Gel) lub opatrunek hydrokoloidowy; chłodzenie, ewentualnie paracetamol (za zgodą rodziców).
• Na oparzenie II stopnia (z pęcherzami): NIE przekłuwać pęcherzy! Założenie jałowego opatrunku nieprzywierającego (np. tulle gras, siatka parafinowa) + jałowy kompres + bandaż.
• Na oparzenie III stopnia: luźny, jałowy opatrunek, wezwanie pogotowia.
• NIE stosować waty, ligniny bezpośrednio na ranę oparzeniową (przywierają).

• Oparzenia III stopnia (jakiegokolwiek rozmiaru).
• Oparzenia II stopnia obejmującego więcej niż 5% powierzchni ciała u dziecka.
• Oparzenia twarzy, szyi, dłoni, stóp, krocza, dużych stawów.
• Oparzenia okrężnego kończyny (ryzyko zespołu ciasnoty przedziałów).
• Oparzenia dróg oddechowych (wdychanie gorącego powietrza, pary – objawy: chrypka, kaszel, sadza w jamie ustnej, duszność).
• Oparzenia chemicznego.
• Oparzenia elektrycznego.
• Oparzenia u dziecka poniżej 5. roku życia.
• Oparzenia z towarzyszącymi objawami wstrząsu.

• Ułożenie ucznia w pozycji leżącej (jeśli oparzenie nie uniemożliwia).
• Okrycie kocem (ochrona przed hipotermią – rozległe oparzenia powodują utratę ciepła).
• Podanie płynów doustnie (woda, napoje izotoniczne) – jeśli uczeń jest w pełni przytomny i nie ma nudności.
• Monitorowanie oddechu, tętna, świadomości.

• Usunięcie substancji chemicznej:
  • Substancje sypkie (proszki) – najpierw zetrzeć suchym materiałem, POTEM płukać wodą.
  • Substancje płynne – natychmiastowe, obfite płukanie wodą przez minimum 20–30 minut.
• Zdjęcie skażonej odzieży.
• NIE neutralizować substancji chemicznych.
• Ochrona ratownika – rękawiczki, okulary (uniknięcie kontaktu z substancją).
• Wezwanie pogotowia – każde oparzenie chemiczne wymaga oceny lekarskiej.
• Jeśli substancja dostała się do oczu – patrz punkt 6.1.2.5.

• NIE dotykać ucznia, jeśli nadal jest w kontakcie ze źródłem prądu.
• Odłączenie źródła prądu (wyłączenie bezpiecznika, odciągnięcie przewodu suchym, nieprzewodzącym przedmiotem).
• Wezwanie pogotowia – KAŻDE oparzenie elektryczne wymaga badania lekarskiego (ryzyko zaburzeń rytmu serca, uszkodzenia narządów wewnętrznych).
• Ocena oddechu i krążenia – gotowość do RKO.

6.1.2.8. Urazy brzucha i klatki piersiowej – podejrzenie uszkodzeń wewnętrznych, monitoring

• Silny, narastający ból brzucha.
• Napięcie, deskowatość brzucha (brzuch twardy jak deska).
• Nudności, wymioty (szczególnie z krwią).
• Objawy wstrząsu: bladość, tachykardia, poty, spadek ciśnienia, niepokój.
• Krew w moczu (podejrzenie urazu nerek).
• Wybroczyny, krwiaki na skórze brzucha.
• Ból promieniujący do barku (podejrzenie krwawienia z śledziony lub wątroby – krew podrażnia przeponę).

• Ułożenie ucznia w pozycji leżącej, z lekko ugiętymi kolanami (zmniejsza napięcie mięśni brzucha).
• Zakaz podawania jedzenia i picia (w razie konieczności operacji).
• NIE podawać leków przeciwbólowych (maskują objawy, utrudniają diagnozę).
• Zimny okład na brzuch (jeśli uczeń toleruje).
• Monitorowanie: tętno, oddech, ciśnienie (jeśli dostępny ciśnieniomierz), świadomość, ból.
• WEZWANIE POGOTOWIA – każde podejrzenie uszkodzenia narządów jamy brzusznej wymaga oceny lekarskiej.

• Ból w klatce piersiowej nasilający się przy oddychaniu.
• Duszność, płytki oddech, tachypnoe.
• Asymetria ruchów klatki piersiowej.
• Krwioplucie (kaszel z krwią).
• Trzeszczenie pod skórą (odma podskórna).
• Objawy wstrząsu.

• Ułożenie w pozycji półsiedzącej lub siedzącej (ułatwia oddychanie).
• Jeśli uczeń jest nieprzytomny – pozycja boczna na stronie uszkodzonej (chroni zdrowe płuco).
• Rozluźnienie odzieży.
• Monitorowanie oddechu i krążenia.
• WEZWANIE POGOTOWIA – każde podejrzenie urazu klatki piersiowej z objawami oddechowymi wymaga oceny lekarskiej.

• NIE WYCIĄGAĆ ciała obcego!
• Stabilizacja przedmiotu w pozycji zastanej (obłożenie gazikami, bandażem).
• Wezwanie pogotowia.
• Monitorowanie, gotowość do RKO.

• Ból w lewym podżebrzu, promieniujący do lewego barku.
• Może wystąpić „okres jasny" – uczeń początkowo czuje się dobrze, po czym następuje nagłe pogorszenie (krwawienie wewnętrzne).
• Obserwacja przez minimum 24 godziny.
• Wezwanie pogotowia przy jakichkolwiek objawach alarmowych.

6.1.2.9. Zespoły przeciążeniowe – skręcenia stawów, naciągnięcia mięśni, RICE (Rest, Ice, Compression, Elevation)

• Staw skokowy (skręcenie kostki – najczęstszy uraz sportowy u dzieci).
• Staw kolanowy.
• Staw nadgarstka.
• Stawy palców.

• Stopień I (łagodny): mikroskopijne naderwanie włókien więzadła, niewielki ból, lekki obrzęk, funkcja stawu zachowana.
• Stopień II (umiarkowany): częściowe naderwanie więzadła, wyraźny ból, obrzęk, zasinienie, ograniczenie funkcji.
• Stopień III (ciężki): całkowite zerwanie więzadła, silny ból, duży obrzęk, niestabilność stawu, zniesienie funkcji.

• Najczęstsze lokalizacje: mięśnie uda (czworogłowy, dwugłowy), mięśnie łydki, mięśnie obręczy barkowej.
• Objawy: nagły ból podczas wysiłku, uczucie „szarpnięcia", obrzęk, zasinienie, ograniczenie funkcji.

• Natychmiastowe przerwanie aktywności fizycznej.
• Zakaz obciążania uszkodzonej kończyny.
• Uczeń siada lub kładzie się w bezpiecznym miejscu.
• Zakaz kontynuowania gry/zajęć WF „przez ból".

• Zastosowanie zimnego okładu na miejsce urazu:
  • Lód owinięty w ręcznik/tkaninę (NIGDY bezpośrednio na skórę – ryzyko odmrożenia).
  • Żelowy okład zimny (cold pack) – jeśli dostępny w apteczce.
  • Woreczek z mrożonymi warzywami owinięty w ściereczkę.
  • Strumień zimnej wody.
• Czas aplikacji: 15–20 minut, co 2–3 godziny przez pierwsze 24–48 godzin.
• Cel: zmniejszenie obrzęku, krwawienia wewnętrznego i bólu.

• Założenie opaski elastycznej lub bandaża uciskowego na uszkodzony staw.
• Ucisk umiarkowany – ma ograniczyć obrzęk, ale nie zaburzyć krążenia.
• Kontrola: palce poniżej opaski muszą być ciepłe, różowe, z zachowanym czuciem.
• Opatrunek uciskowy utrzymujemy przez 24–48 godzin (zdejmujemy na noc lub poluzowujemy).

• Uniesienie uszkodzonej kończyny powyżej poziomu serca.
• Noga: ułożenie na poduszce, plecaku, krześle.
• Ręka: podwieszenie na temblaku, ułożenie na poduszce.
• Cel: zmniejszenie obrzęku przez ułatwienie odpływu żylnego.

• Ocena funkcji stawu – czy uczeń może poruszać kończyną, obciążać ją?
• W przypadku podejrzenia skręcenia III stopnia lub złamania – unieruchomienie i skierowanie do lekarza/wzwanie pogotowia.
• W przypadku skręcenia I/II stopnia – obserwacja, RICE, skierowanie do lekarza jeśli objawy nie ustępują po 48 godzinach.
• NIE stosować ciepła, masażu, rozciągania w pierwszych 48 godzinach (pogarszają krwawienie i obrzęk).
• NIE podawać aspiryny (kwasu acetylosalicylowego) u dzieci – ryzyko zespołu Reye'a; ewentualnie paracetamol za zgodą rodziców.

• Deformacja stawu, podejrzenie zwichnięcia lub złamania.
• Całkowity brak możliwości obciążenia kończyny.
• Duży obrzęk, rozległe zasinienie.
• Ból bardzo silny, nieustępujący po 30 minutach.
• Objawy neurologiczne: drętwienie, mrowienie, osłabienie kończyny poniżej urazu.
• Niestabilność stawu (uczucie „uciekania" kolana, kostki).
• Brak poprawy po 48 godzinach postępowania RICE.

• Obowiązkowa rozgrzewka przed każdą lekcją WF.
• Stopniowe zwiększanie obciążeń – unikanie nagłego, intensywnego wysiłku u uczniów niewytrenowanych.
• Odpowiednie obuwie sportowe – dopasowane, z dobrą amortyzacją.
• Ochraniacze na stawy (kolana, kostki, nadgarstki) podczas sportów wysokiego ryzyka.
• Równomierny rozwój wszystkich grup mięśniowych – unikanie jednostronnych obciążeń.
• Edukacja uczniów: „ból jest sygnałem ostrzegawczym – nie ignoruj go".
• Dostosowanie intensywności zajęć do możliwości uczniów – unikanie presji współzawodnictwa kosztem zdrowia.

1. Bezpieczeństwo: Najpierw bezpieczeństwo ratownika, potem poszkodowanego.
2. Ocena: Szybka, systematyczna ocena stanu ucznia i mechanizmu urazu.
3. Działanie w granicach kompetencji: Higienistka udziela pierwszej pomocy, nie leczy. W razie wątpliwości – kieruje do lekarza lub wzywa pogotowie.
4. Dokumentacja: Każdy uraz jest dokumentowany w karcie zgłoszenia.
5. Informacja: Rodzice są informowani o każdym urazie wymagającym interwencji.
6. Godność ucznia: Poszanowanie prywatności, skromności, emocji dziecka w każdym przypadku.
7. Prawda i sprawiedliwość: Rzetelna informacja, brak bagatelizowania, brak nadmiernej medykalizacji.
8. Cnota roztropności: W razie wątpliwości – działanie na korzyść bezpieczeństwa ucznia.
9. Cnota męstwa: Gotowość do działania w stresie, opanowanie, zdecydowanie.
10. Miłość bliźniego: Każdy uczeń jest osobą obdarzoną nienaruszalną godnością, zasługującą na troskę, szacunek i obecność w cierpieniu.