3.7. Profilaktyka chorób cywilizacyjnych i współczesnych zagrożeń zdrowotnych

4. 3.7.4. Alergie i choroby autoimmunologiczne

Alergie i choroby autoimmunologiczne są epidemią współczesności – epidemią, która dotyka coraz młodsze dzieci, coraz większą część populacji, coraz bardziej uprzemysłowione kraje. Dziecko, które kicha, które kaszle, które drapie się do krwi, które nie może oddychać – nie jest słabe, nie jest winne, nie jest przewrażliwione – jest chore, jest cierpiące, jest zagubione w świecie, który stał się wrogi dla jego układu odpornościowego. Alergia nie jest kaprysem – jest chorobą, jest cierpieniem, jest woływaniem o pomoc.

3.7.4.1. Wzrost zachorowań na alergie w krajach uprzemysłowionych – hipoteza higieniczna

1. Skala problemu:
   • Alergie – ok. 30-40% populacji światowej – wzrost z ok. 10% w latach 60. XX w. do ok. 40% w 2020 r. (Pawankar et al., 2012).
   • Alergiczny nieżyt nosa – ok. 20-30% populacji – najczęstsza choroba alergiczna.
   • Astma oskrzelowa – ok. 5-10% dzieci – wzrost o ok. 50% w ciągu ostatnich 30 lat.
   • Atopowe zapalenie skóry (AZS) – ok. 15-20% dzieci – wzrost o ok. 2-3-krotny w ciągu ostatnich 30 lat.
   • Alergie pokarmowe – ok. 6-8% dzieci – wzrost o ok. 50% w ciągu ostatnich 20 lat.
   • Anafilaksja – ok. 1-2% populacji – wzrost o ok. 7% rocznie.
2. Różnice geograficzne:
   • Kraje uprzemysłowione (Europa Zachodnia, USA, Australia) – najwyższa częstość alergii – ok. 30-40%.
   • Kraje rozwijające się (Afryka, Azja Południowa) – najniższa częstość alergii – ok. 5-10%.
   • Kraje w trakcie transformacji (Europa Wschodnia, Ameryka Łacińska) – wzrost częstości alergii – z ok. 10% do ok. 20-30% w ciągu 20-30 lat.
   • Wniosek: alergie są chorobą cywilizacji – związaną z uprzemysłowieniem, z urbanizacją, z chemikalizacją, z utratą kontaktu z naturą.

1. Definicja i historia:
   • Hipoteza higieniczna – termin wprowadzony przez Davida Strachana (1989) – obserwacja: dzieci z większych rodzin, dzieci uczęszczające do żłobka, dzieci mieszkające na wsi – mają mniejsze ryzyko alergii.
   • Hipoteza: ograniczona ekspozycja na drobnoustroje w dzieciństwie → niedostateczna stymulacja układu odpornościowego → zaburzenie równowagi Th1/Th2 → przewaga odpowiedzi Th2 → alergie.
   • Rozwinięcie: hipoteza higieniczna → hipoteza mikrobiomowa → hipoteza starych przyjaciół (Old Friends Hypothesis, Graham Rook, 2003) – nie chodzi o brak higieny, ale o utratę kontaktu z „starymi przyjaciółmi" – mikroorganizmami, z którymi człowiek ewoluował przez miliony lat.
2. Mechanizmy immunologiczne:
   • Równowaga Th1/Th2: odpowiedź Th1 (komórkowa) – ochrona przed infekcjami wirusowymi, bakteryjnymi; odpowiedź Th2 (humoralna) – ochrona przed pasożytami, ale także alergie.
   • Mechanizm: brak stymulacji Th1 (przez infekcje, mikroorganizmy) → przewaga Th2 → produkcja IgE, aktywacja mastocytów, eozynofilia → alergie.
   • Rola limfocytów Treg (regulatorowych): limfocyty Treg – hamowanie odpowiedzi alergicznej – stymulowane przez mikroorganizmy, przez kontakt z naturą, przez mikrobiotę jelitową.
   • Rola mikrobioty jelitowej: mikrobiota jelitowa – stymulacja Treg, produkcja krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA), regulacja odporności – zaburzenie mikrobioty (dysbioza) → alergie.
3. Czynniki sprzyjające alergiom w krajach uprzemysłowionych:
   • Nadmierna higiena – nadużywanie środków dezynfekujących, antyseptycznych – niszczenie mikrobioty, ograniczenie ekspozycji na mikroorganizmy.
   • Antybiotyki – nadużywanie antybiotyków w dzieciństwie – niszczenie mikrobioty jelitowej – zwiększone ryzyko alergii (o ok. 20-30% przy > 3 kursach antybiotyków w 1. roku życia).
   • Dieta zachodnia – żywność przetworzona, uboga w błonnik, uboga w fermentowane produkty – zaburzenie mikrobioty – zwiększone ryzyko alergii.
   • Urbanizacja – utrata kontaktu z naturą, z glebą, z zwierzętami – ograniczenie ekspozycji na mikroorganizmy.
   • Zanieczyszczenie powietrza – PM2,5, NO₂, O₃ – uszkodzenie bariery śluzówkowej, stres oksydacyjny – zwiększone ryzyko alergii.
   • Cesarskie cięcie – brak kontaktu z mikrobiotą pochwową matki – zaburzenie kolonizacji jelit – zwiększone ryzyko alergii (o ok. 20%).
   • Brak karmienia piersią – brak przeciwciał IgA, brak prebiotyków, brak probiotyków – zaburzenie mikrobioty – zwiększone ryzyko alergii.

1. Edukacja uczniów:
   • Alergie – epidemiologia, hipoteza higieniczna, mechanizmy, czynniki ryzyka.
   • Profilaktyka – kontakt z naturą, naturalne żywienie, ograniczenie antybiotyków, karmienie piersią.
   • Mikrobiota – rola mikrobioty, probiotyki, prebiotyki, fermentowane produkty.
2. Edukacja rodziców:
   • Alergie – epidemiologia, hipoteza higieniczna, mechanizmy, czynniki ryzyka.
   • Profilaktyka – kontakt z naturą, naturalne żywienie, ograniczenie antybiotyków, karmienie piersią.
   • Mikrobiota – rola mikrobioty, probiotyki, prebiotyki, fermentowane produkty.
   • Unikanie nadmiernego używania środków dezynfekujących – w domu, w szkole.
3. Współpraca ze szkołą:
   • Promocja kontaktu z naturą – zabawy na świeżym powietrzu, ogródki szkolne, zielone szkoły.
   • Promocja naturalnego żywienia – fermentowane produkty, błonnik, ograniczenie żywności przetworzonej.
   • Ograniczenie nadmiernego używania środków dezynfekujących – w szkole, w salach, w łazienkach.
   • Współpraca z rodzicami – informowanie, edukacja, wsparcie.

3.7.4.2. Alergiczny nieżyt nosa, astma, atopowe zapalenie skóry – postępowanie w szkole

1. Definicja i patofizjologia:
   • Alergiczny nieżyt nosa – IgE-zależna reakcja zapalna błony śluzowej nosa – po ekspozycji na alergen (pyłki, roztocza, sierść, pleśnie).
   • Mechanizm: alergen → wiązanie z IgE na mastocytach → degranulacja → uwolnienie histaminy, leukotrienów, prostaglandyn → obrzęk, wydzielina, świąd, kichanie.
   • Rodzaje: sezonowy (pyłki – wiosna, lato) i całoroczny (roztocza, sierść, pleśnie).
   • Epidemiologia: ok. 20-30% populacji – najczęstsza choroba alergiczna – często współwystępuje z astmą (ok. 40% pacjentów z ANN ma astmę).
2. Objawy u dzieci:
   • Kichanie – napadowe, wielokrotne – szczególnie rano, po ekspozycji na alergen.
   • Wodnista wydzielina z nosa – obfita, przezroczysta.
   • Zatkanie nosa – obrzęk błony śluzowej – oddychanie przez usta.
   • Świąd nosa, oczu, gardła – pocieranie nosa („alergiczny salut").
   • Łzawienie, zaczerwienienie oczu – alergiczne zapalenie spojówek.
   • Wpływ na naukę: obniżenie koncentracji, senność (od leków antyhistaminowych I generacji), bóle głowy, obniżenie wyników w nauce.
3. Postępowanie w szkole:
   • Rozpoznanie – obserwacja objawów, wywiad z rodzicami, kierowanie do alergologa.
   • Leki – leki przeciwhistaminowe (II generacja – cetyryzyna, loratadyna, feksofenadyna – nie powodują senności), sterydy donosowe (mometazon, flutykazon) – zgodnie z zaleceniami lekarza.
   • Unikanie alergenów – ograniczenie ekspozycji na pyłki (w sezonie pylenia), na roztocza (w szkole), na sierść (w szkole).
   • Wietrzenie sal – wietrzenie poza sezonem pylenia (rano, wieczorem) – unikanie wietrzenia w godzinach szczytu pylenia (10:00-18:00).
   • Zwolnienie z WF na świeżym powietrzu – w sezonie pylenia, w dniach o wysokim stężeniu pyłków – alternatywne formy aktywności w pomieszczeniach.

1. Definicja i patofizjologia:
   • Astma oskrzelowa – przewlekła choroba zapalna dróg oddechowych – nadreaktywność oskrzeli → napady duszności, świszczący oddech, kaszel, uczucie ucisku w klatce piersiowej.
   • Mechanizm: alergen / infekcja / wysiłek / zimne powietrze → zapalenie oskrzeli → skurcz mięśni gładkich → obrzęk błony śluzowej → nadprodukcja śluzu → zwężenie światła oskrzeli → duszność.
   • Epidemiologia: ok. 5-10% dzieci – najczęstsza choroba przewlekła dróg oddechowych u dzieci – wzrost o ok. 50% w ciągu ostatnich 30 lat.
2. Objawy u dzieci:
   • Napady duszności – napady duszności, świszczący oddech, kaszel, uczucie ucisku w klatce piersiowej.
   • Kaszel – suchy, napadowy, szczególnie w nocy, po wysiłku, po ekspozycji na alergen.
   • Świszczący oddech – wysokotonowy świst wydechowy.
   • Wpływ na naukę: nieobecności, obniżenie koncentracji, ograniczenie aktywności fizycznej, lęk.
3. Postępowanie w szkole:
   • Indywidualny plan postępowania – plan opracowany przez lekarza – leki, dawkowanie, postępowanie w razie napadu.
   • Leki – leki rozszerzające oskrzela (salbutamol – Ventolin) – doraźnie; glikokortykosteroidy wziewne (beklometazon, flutykazon, budezonid) – regularnie.
   • Inhalatory – dostępność inhalatora w szkole – w gabinecie higienistki, w sali, na WF – zgodnie z zaleceniami lekarza.
   • Postępowanie w razie napadu: podanie salbutamolu (2-4 wdechy) → odczekanie 15-20 minut → powtórzenie w razie potrzeby → wezwanie pogotowia w razie braku poprawy.
   • Unikanie wyzwalaczy – unikanie alergenów, unikanie zimnego powietrza, unikanie dymu, unikanie wysiłku w dniach o złej jakości powietrza.
   • Zwolnienie z WF – w razie napadu, w dniach o złej jakości powietrza – alternatywne formy aktywności.

1. Definicja i patofizjologia:
   • Atopowe zapalenie skóry (AZS, wyprysk atopowy) – przewlekła, nawrotowa choroba zapalna skóry – świąd, wyprysk, suchość skóry – związana z zaburzeniem bariery skórnej (mutacja filagryny) i zaburzeniem odporności.
   • Mechanizm: zaburzenie bariery skórnej → penetracja alergenów, drażniących → zapalenie → świąd → drapanie → uszkodzenie bariery → błędne koło świąd-drapanie.
   • Epidemiologia: ok. 15-20% dzieci – najczęstsza choroba skóry u dzieci – często pierwszy objaw marszu atopowego (AZS → ANN → astma).
2. Objawy u dzieci:
   • Świąd – intensywny, napadowy, szczególnie w nocy – zaburzenia snu, drażliwość.
   • Wyprysk – zaczerwienienie, grudki, pęcherzyki, sączenie, liszajowacenie – lokalizacja: twarz, zgięcia łokciowe, zgięcia kolanowe, szyja, ręce.
   • Suchość skóry – suchość, szorstkość, łuszczenie – nasilenie w okresie grzewczym.
   • Wpływ na naukę: zaburzenia snu → senność, drażliwość, spadek koncentracji; świąd → rozproszenie, dyskomfort; stygmatyzacja → lęk, wycofanie, niska samoocena.
3. Postępowanie w szkole:
   • Pielęgnacja skóry – emolienty (nawilżacze) – stosowanie regularne, szczególnie po myciu rąk – dostępność w szkole.
   • Unikanie drażniących – unikanie mydła zasadowego, unikanie gorącej wody, unikanie wełny, unikanie syntetycznych tkanin.
   • Leki – glikokortykosteroidy miejscowe (hydrokortyzon, mometazon) – zgodnie z zaleceniami lekarza; inhibitory kalcyneuryny (takrolimus, pimekrolimus) – na twarz, na zgięcia.
   • Leki przeciwhistaminowe – cetyryzyna, loratadyna – zmniejszenie świądu.
   • Wsparcie psychologiczne – wsparcie psychologiczne – akceptacja, brak stygmatyzacji, brak dokuczania.
   • Edukacja klasy – edukacja klasy – AZS nie jest zaraźliwe, nie jest wynikiem braku higieny – akceptacja, wsparcie.

1. Edukacja uczniów:
   • Alergiczny nieżyt nosa – objawy, postępowanie, leki, unikanie alergenów.
   • Astma – objawy, postępowanie, leki, inhalatory, plan postępowania.
   • AZS – objawy, postępowanie, pielęgnacja, leki, wsparcie psychologiczne.
   • Akceptacja – alergie nie są zaraźliwe, nie są wynikiem braku higieny – akceptacja, wsparcie.
2. Edukacja rodziców:
   • Alergiczny nieżyt nosa – objawy, postępowanie, leki, unikanie alergenów.
   • Astma – objawy, postępowanie, leki, inhalatory, plan postępowania.
   • AZS – objawy, postępowanie, pielęgnacja, leki, wsparcie psychologiczne.
   • Współpraca – informowanie szkoły, dostarczenie leków, plan postępowania.
3. Współpraca ze szkołą:
   • Współpraca z nauczycielami – informowanie o alergiach, o planach postępowania, o lekach.
   • Współpraca z lekarzem POZ, alergologiem – kierowanie, współpraca, monitorowanie.
   • Współpraca z rodzicami – informowanie, edukacja, wsparcie.

3.7.4.3. Indywidualne plany opieki dla uczniów z alergiami

1. Definicja:
   • Indywidualny plan opieki (IPO) – dokument opracowany wspólnie przez rodziców, lekarza, higienistkę, wychowawcę – zawierający informacje o alergii, o lekach, o postępowaniu, o kontaktach alarmowych.
   • Cel: zapewnienie bezpieczeństwa ucznia, zapewnienie prawidłowego postępowania w razie reakcji alergicznej, zapewnienie ciągłości opieki.
2. Zawartość IPO:
   • Dane ucznia: imię, nazwisko, wiek, klasa, zdjęcie.
   • Diagnoza: rodzaj alergii (ANN, astma, AZS, alergia pokarmowa, alergia na jad owadów), alergeny, nasilenie.
   • Leki: nazwa, dawka, częstotliwość, sposób podania, lokalizacja w szkole.
   • Postępowanie w razie reakcji: krok po kroku – podanie leku, wezwanie pogotowia, pozycja, monitorowanie.
   • Postępowanie w razie anafilaksji: podanie adrenaliny (autoinpektor), wezwanie pogotowia (999/112), pozycja, monitorowanie, powtórzenie adrenaliny.
   • Kontakty alarmowe: rodzice (telefon), lekarz POZ (telefon), alergolog (telefon), pogotowie (999/112).
   • Unikanie alergenów: alergeny do unikania, środowisko hypoalergiczne, dieta (przy alergii pokarmowej).
   • Zgoda rodziców: pisemna zgoda na podawanie leków, na postępowanie w razie reakcji.
   • Data opracowania, data aktualizacji, podpisy (rodzice, lekarz, higienistka, dyrektor).

1. Opracowanie:
   • Współpraca z rodzicami – wywiad, informacje o alergii, o lekach, o postępowaniu.
   • Współpraca z lekarzem – diagnoza, leki, dawkowanie, postępowanie – zaświadczenie lekarskie.
   • Opracowanie dokumentu – higienistka opracowuje IPO – wspólnie z rodzicami, z lekarzem, z wychowawcą.
   • Zgoda rodziców – pisemna zgoda – na podawanie leków, na postępowanie.
2. Wdrożenie:
   • Informowanie personelu – informowanie nauczycieli, wychowawców, personelu kuchni, personelu sprzątającego – o alergii, o planie, o postępowaniu.
   • Szkolenie personelu – szkolenie praktyczne – podawanie leków, podawanie adrenaliny, postępowanie w razie anafilaksji.
   • Dostępność leków – leki w gabinecie higienistki, w sali, na WF, w kuchni – zgodnie z planem.
   • Dostępność autoinpektora – autoinpektor z adrenaliną – w gabinecie higienistki, w sali, na WF – zgodnie z planem.
3. Aktualizacja:
   • Aktualizacja co rok – na początku roku szkolnego – weryfikacja diagnozy, leków, postępowania.
   • Aktualizacja w razie zmiany – zmiana diagnozy, zmiana leków, zmiana postępowania – aktualizacja IPO.
   • Aktualizacja po reakcji – po reakcji alergicznej, po anafilaksji – weryfikacja planu, aktualizacja.

1. Rola higienistki:
   • Koordynacja – koordynacja opracowania IPO – współpraca z rodzicami, z lekarzem, z wychowawcą.
   • Szkolenie – szkolenie personelu – podawanie leków, podawanie adrenaliny, postępowanie.
   • Monitorowanie – monitorowanie stanu ucznia, monitorowanie dostępności leków, monitorowanie aktualności IPO.
   • Interwencja – interwencja w razie reakcji – podanie leków, wezwanie pogotowia, monitorowanie.
   • Dokumentacja – dokumentacja reakcji, dokumentacja interwencji, dokumentacja aktualizacji.

1. Edukacja uczniów:
   • Indywidualny plan opieki – co to jest, co zawiera, jak działa.
   • Postępowanie w razie reakcji – krok po kroku – podanie leku, wezwanie pogotowia.
   • Wsparcie kolegi/koleżanki – wsparcie, akceptacja, brak stygmatyzacji.
2. Edukacja rodziców:
   • Indywidualny plan opieki – co to jest, co zawiera, jak opracować.
   • Współpraca – dostarczenie informacji, dostarczenie leków, pisemna zgoda.
   • Aktualizacja – co rok, w razie zmiany, po reakcji.
3. Współpraca ze szkołą:
   • Szkolenie personelu – szkolenie praktyczne – podawanie leków, podawanie adrenaliny, postępowanie.
   • Dostępność leków – leki w gabinecie, w sali, na WF, w kuchni.
   • Współpraca z lekarzem POZ, alergologiem – kierowanie, współpraca, monitorowanie.

3.7.4.4. Środowisko hypoalergiczne w szkole – ograniczenie alergenów

1. Roztocza kurzu domowego:
   • Źródła: dywany, wykładziny, zasłony, materace, poduszki, pluszowe zabawki, tapicerowane meble.
   • Alergeny: białka roztoczy (Der p 1, Der f 1) – w odchodach roztoczy – całoroczne.
   • Profilaktyka: usuwanie dywanów, wykładzin; zamiana zasłon na rolety; pokrowce antyroztoczowe na materace; pranie pościeli w 60°C; ograniczenie pluszowych zabawek; regularne odkurzanie (odkurzacz z filtrem HEPA).
2. Pleśnie:
   • Źródła: wilgotne pomieszczenia (łazienki, szatnie, piwnice), nieszczelne okna, zacieki, donice z roślinami.
   • Alergeny: zarodniki pleśni (Alternaria, Cladosporium, Aspergillus, Penicillium) – sezonowe (lato, jesień) i całoroczne.
   • Profilaktyka: wietrzenie pomieszczeń; usuwanie zawilgoceń; naprawa nieszczelności; ograniczenie roślin doniczkowych; regularne sprzątanie łazienek, szatni; kontrola wilgotności (optymalna: 40-60%).
3. Sierść zwierząt:
   • Źródła: zwierzęta w szkole (chomiki, króliki, rybki), sierść na ubraniach uczniów, sierść na meblach.
   • Alergeny: białka śliny, moczu, naskórka (Fel d 1 – kot, Can f 1 – pies) – całoroczne.
   • Profilaktyka: unikanie zwierząt w szkole; regularne sprzątanie; wietrzenie; mycie rąk po kontakcie ze zwierzętami.
4. Pyłki:
   • Źródła: drzewa (brzoza, olcha, leszczyna – wiosna), trawy (tymotka, żyto – lato), chwasty (bylica, ambrozja – jesień).
   • Alergeny: białka pyłków – sezonowe.
   • Profilaktyka: wietrzenie sal poza sezonem pylenia (rano, wieczorem); unikanie wietrzenia w godzinach szczytu pylenia (10:00-18:00); koszenie trawników przed kwitnieniem; unikanie sadzenia roślin alergizujących w otoczeniu szkoły.
5. Alergeny pokarmowe (w kuchni szkolnej):
   • Źródła: mleko, jaja, orzeszki ziemne, orzechy, soja, pszenica, ryby, skorupiaki, sezam, gorczyca, seler, łubin, mięczaki, dwutlenek siarki.
   • Profilaktyka: oznaczenie alergenów w posiłkach; oddzielne przygotowywanie posiłków dla dzieci z alergią; unikanie krzyżowego zanieczyszczenia; szkolenie personelu kuchni; dostępność adrenaliny w kuchni.

1. Sale lekcyjne:
   • Podłogi: gładkie, zmywalne (linoleum, panele, płytki) – unikanie dywanów, wykładzin.
   • Ściany: gładkie, zmywalne (farba lateksowa) – unikanie tapet, boazerii.
   • Okna: rolety zamiast zasłon – łatwe do czyszczenia.
   • Meble: gładkie, zmywalne – unikanie tapicerowanych.
   • Wietrzenie: regularne – minimum 5-10 minut co 45 minut – poza sezonem pylenia.
   • Sprzątanie: codzienne – odkurzanie (odkurzacz z filtrem HEPA), mycie podłóg, ścieranie kurzu (wilgotną ściereczką).
2. Szatnie i sanitariaty:
   • Wentylacja: sprawna wentylacja – unikanie wilgoci, pleśni.
   • Sprzątanie: codzienne – mycie podłóg, ścian, ławek.
   • Kontrola wilgotności: optymalna wilgotność 40-60% – osuszacze w razie potrzeby.
3. Kuchnia i stołówka:
   • Oznaczenie alergenów: oznaczenie alergenów w każdym posiłku – zgodnie z rozporządzeniem UE 1169/2011.
   • Oddzielne przygotowywanie: oddzielne przygotowywanie posiłków dla dzieci z alergią – oddzielne deski, noże, naczynia.
   • Unikanie krzyżowego zanieczyszczenia: mycie rąk, mycie powierzchni, oddzielne przechowywanie.
   • Szkolenie personelu: szkolenie personelu kuchni – alergeny, postępowanie, anafilaksja.
   • Dostępność adrenaliny: autoinpektor z adrenaliną – w kuchni, w stołówce.
4. Otoczenie szkoły:
   • Trawniki: regularne koszenie – przed kwitnieniem – ograniczenie pyłków.
   • Rośliny: unikanie roślin alergizujących (brzoza, olcha, leszczyna, bylica, ambrozja) – preferowanie roślin niealergizujących.
   • Sprzątanie: regularne sprzątanie terenu – usuwanie liści, traw, chwastów.

1. Edukacja uczniów:
   • Alergeny w szkole – roztocza, pleśnie, sierść, pyłki, alergeny pokarmowe.
   • Profilaktyka – wietrzenie, sprzątanie, unikanie alergenów, mycie rąk.
   • Wsparcie kolegi/koleżanki – wsparcie, akceptacja, brak stygmatyzacji.
2. Edukacja rodziców:
   • Alergeny w szkole – roztocza, pleśnie, sierść, pyłki, alergeny pokarmowe.
   • Profilaktyka – wietrzenie, sprzątanie, unikanie alergenów, mycie rąk.
   • Współpraca – informowanie szkoły, dostarczenie leków, plan postępowania.
3. Współpraca ze szkołą:
   • Współpraca z władzami szkoły – tworzenie środowiska hypoalergicznego – podłogi, ściany, okna, meble, wietrzenie, sprzątanie.
   • Współpraca z personelem kuchni – oznaczenie alergenów, oddzielne przygotowywanie, szkolenie.
   • Współpraca z personelem sprzątającym – regularne sprzątanie, odkurzanie HEPA, mycie.
   • Współpraca z rodzicami – informowanie, edukacja, wsparcie.
   • Współpraca z Sanepidem – kontrola, monitorowanie, interwencje.

„Panie Boże, Stwórco ciała i stworzenia, Ty dałeś nam ciało – dar nienaruszalny, dar wymagający troski. Ty dałeś nam układ odpornościowy – dar nienaruszalny, dar wymagający troski. Ty dałeś nam stworzenie – dar nienaruszalny, dar wymagający troski. Ty dałeś nam powietrze – dar nienaruszalny, dar wymagający troski. Ty dałeś nam wodę – dar nienaruszalny, dar wymagający troski. Ty dałeś nam ziemię – dar nienaruszalny, dar wymagający troski. Ty powiedziałeś: «Wziął więc Pan Bóg człowieka i umieścił go w ogrodzie Eden, aby uprawiał go i doglądał» (Rdz 2, 15).

Proszę Cię za dzieci, które cierpią – Które nie mogą oddychać – niech odnajdą powietrze, niech odnajdą pokój, niech odnajdą Ciebie. Które nie mogą jeść – niech odnajdą pokarm, niech odnajdą radość, niech odnajdą Ciebie. Które nie mogą spać – niech odnajdą sen, niech odnajdą odpoczynek, niech odnajdą Ciebie. Które są odrzucane – niech odnajdą akceptację, niech odnajdą miłość, niech odnajdą Ciebie.

Daj im zdrowie – nie tylko fizyczne, ale i psychiczne, duchowe. Daj im pokój – nie tylko zewnętrzny, ale i wewnętrzny, duchowy. Daj im miłość – nie tylko do ciała, ale i do stworzenia, do Ciebie. Daj im wolność – nie tylko od choroby, ale i od lęku, od wstydu, od odrzucenia.

A mnie, higienistce, daj mądrość – By rozpoznawać – z szacunkiem, z miłością, z troską. By kierować – z szacunkiem, z miłością, z troską. By wspierać – z szacunkiem, z miłością, z troską. By promować środowisko hypoalergiczne – z szacunkiem, z miłością, z troską. By chronić stworzenie – z szacunkiem, z miłością, z troską.

Niech każde dziecko – będzie zdrowe. Niech każde dziecko – będzie kochane. Niech każde dziecko – będzie chronione. Niech każde dziecko – będzie wolne – nie niewolnikiem alergii, nie niewolnikiem lęku, nie niewolnikiem odrzucenia. Niech każde dziecko – będzie darem – nie zagrożeniem, nie problemem, nie wykluczeniem. Niech stworzenie – będzie chronione – nie niszczone, nie zatruwane, nie zagrożone.

«Wziął więc Pan Bóg człowieka i umieścił go w ogrodzie Eden, aby uprawiał go i doglądał» (Rdz 2, 15). «Czyż nie wiecie, że ciało wasze jest świątynią Ducha Świętego, który w was jest, a którego macie od Boga?» (1 Kor 6, 19). «Niebiosa głoszą chwałę Boga, dzieło rąk Jego obwieszcza firmament» (Ps 19, 2). «Przyjdźcie do Mnie wszyscy, którzy utrudzeni i obciążeni jesteście, a Ja was pokrzepię» (Mt 11, 28).

Amen."