2.2. Ergonomia stanowiska pracy ucznia

4. 2.2.4. Ergonomia plecaka szkolnego i obciążenia układu mięśniowo-szkieletowego

2.2.4.1. Maksymalna masa plecaka – zasada 10–15% masy ciała ucznia

1. Fizyka noszenia plecaka:
   • Plecak obciąża kręgosłup osiowo – siła grawitacji działa pionowo w dół, przez barki, przez kręgosłup, przez miednicę, przez kończyny dolne.
   • Środek ciężkości plecaka przesuwa środek ciężkości ciała – do tyłu (plecak na plecach) lub w bok (plecak na jednym ramieniu).
   • Kompensacja – ciało pochyla się do przodu (przeciwstawienie przesunięciu środka ciężkości), napina mięśnie grzbietu, obciąża krążki międzykręgowe.
2. Obciążenie krążków międzykręgowych:
   • Stanie bez obciążenia – obciążenie krążków lędźwiowych: 100% (referencja, Nachemson, 1966).
   • Stanie z plecakiem 10% masy ciała – obciążenie krążków lędźwiowych: 115-125%.
   • Stanie z plecakiem 15% masy ciała – obciążenie krążków lędźwiowych: 130-145%.
   • Stanie z plecakiem 20% masy ciała – obciążenie krążków lędźwiowych: 150-170%.
   • Stanie z plecakiem 25% masy ciała – obciążenie krążków lędźwiowych: 175-200%.
   • Chód z plecakiem – obciążenie krążków lędźwiowych: +10-20% w stosunku do stania (siły dynamiczne, wstrząsy).
   • Bieg z plecakiem – obciążenie krążków lędźwiowych: +30-50% w stosunku do stania.
3. Obciążenie mięśni:
   • Mięśnie grzbietu (prostowniki) – izometrycznie napięte, przeciwdziałają pochyleniu do przodu.
   • Mięśnie brzucha – izometrycznie napięte, stabilizują kręgosłup lędźwiowy.
   • Mięśnie obręczy barkowej (czworoboczny, dźwigacz łopatki, naramienny) – obciążone przez szelki.
   • Mięśnie kończyn dolnych – obciążone przez dodatkową masę.
   • Skutek: zmęczenie, ból, osłabienie, dysbalans mięśniowy.

1. Rekomendacje międzynarodowe:
   • American Academy of Pediatrics (AAP): masa plecaka nie powinna przekraczać 10-20% masy ciała ucznia (optymalnie 10-15%).
   • American Occupational Therapy Association (AOTA): masa plecaka nie powinna przekraczać 10% masy ciała ucznia.
   • World Health Organization (WHO): masa plecaka nie powinna przekraczać 10-15% masy ciała ucznia.
   • Polskie Towarzystwo Ortopedyczne (PTOr): masa plecaka nie powinna przekraczać 10-15% masy ciała ucznia.
   • Polskie Towarzystwo Fizjoterapii (PTF): masa plecaka nie powinna przekraczać 10% masy ciała ucznia (optymalnie).
2. Uzasadnienie biomechaniczne:
   • 10% masy ciała – obciążenie krążków lędźwiowych: 115-125% – akceptowalne, krótkotrwałe.
   • 15% masy ciała – obciążenie krążków lędźwiowych: 130-145% – graniczne, krótkotrwałe.
   • > 15% masy ciała – obciążenie krążków lędźwiowych: > 145% – nadmiernie, ryzyko bólu, ryzyko wad postawy.
   • > 20% masy ciała – obciążenie krążków lędźwiowych: > 170% – szkodliwe, ryzyko uszkodzenia krążków, ryzyko skoliozy.
3. Uzasadnienie epidemiologiczne:
   • Badania (Macias et al., 2008; Negrini & Carabalona, 2002; Sheir-Neiss et al., 2003):
     • Średnia masa plecaka szkolnego: 10-15% masy ciała (w niektórych krajach: do 20-25%).
     • Korelacja między masą plecaka a bólem kręgosłupa: istotna statystycznie (p < 0,05).
     • Korelacja między masą plecaka a wadami postawy: istotna statystycznie (p < 0,05).
     • Korelacja między masą plecaka a zmęczeniem mięśni: istotna statystycznie (p < 0,01).
   • Wniosek: ograniczenie masy plecaka do 10-15% masy ciała zmniejsza ryzyko bólu, wad postawy, zmęczenia.

1. Obliczanie maksymalnej masy plecaka:
   • Wzór: masa plecaka ≤ 10-15% × masa ciała ucznia.
   • Przykłady:
     • Uczeń 25 kg (klasa I, 6-7 lat): plecak ≤ 2,5-3,75 kg.
     • Uczeń 35 kg (klasa III, 8-9 lat): plecak ≤ 3,5-5,25 kg.
     • Uczeń 45 kg (klasa V, 10-11 lat): plecak ≤ 4,5-6,75 kg.
     • Uczeń 55 kg (klasa VII, 12-13 lat): plecak ≤ 5,5-8,25 kg.
     • Uczeń 65 kg (szkoła ponadpodstawowa, 15-16 lat): plecak ≤ 6,5-9,75 kg.
2. Pomiar masy plecaka:
   • Waga – higienistka waży plecak ucznia (z zawartością) – regularnie (np. raz w miesiącu, raz w semestrze).
   • Porównanie z masą ciała ucznia – obliczenie procentu.
   • Dokumentacja – karta ucznia, protokół pomiaru, informacja dla rodziców.
3. Interwencja:
   • Plecak ≤ 10% masy ciała – norma, pochwała, utrzymanie.
   • Plecak 10-15% masy ciała – akceptowalne, monitorowanie, edukacja.
   • Plecak > 15% masy ciała – nadmierny, interwencja: edukacja ucznia i rodziców, współpraca z nauczycielami (podział ciężaru, szafki), skierowanie do fizjoterapeuty (w razie bólu).
   • Plecak > 20% masy ciała – szkodliwy, pilna interwencja: edukacja, współpraca, skierowanie, rzecznictwo (szafki, podręczniki elektroniczne).

1. Pomiar:
   • Regularne ważenie plecaków – raz w miesiącu lub raz w semestrze.
   • Pomiar masy ciała ucznia – raz w semestrze (w ramach badań przesiewowych).
   • Obliczenie procentu – porównanie z normą.
   • Dokumentacja – karta ucznia, protokół, informacja dla rodziców.
2. Edukacja:
   • Uczniów – o zasadzie 10-15%, o skutkach nadmiernego obciążenia, o prawidłowym noszeniu plecaka.
   • Rodziców – o zasadzie 10-15%, o wyborze plecaka, o organizacji zawartości, o podziale ciężaru.
   • Nauczycieli – o masie podręczników, o podziale ciężaru, o szafkach, o podręcznikach elektronicznych.
3. Rzecznictwo:
   • Wnioskowanie do dyrekcji o szafki szkolne – dla każdego ucznia, zamykane, wystarczająco duże.
   • Wnioskowanie o podręczniki elektroniczne – zmniejszenie masy plecaka.
   • Wnioskowanie o podział ciężaru – nie wszystkie podręczniki na raz, rotacja, zostawianie w szkole.
   • Współpraca z wydawcami – lżejsze podręczniki, podział na części, wersje elektroniczne.

2.2.4.2. Konstrukcja plecaka ergonomicznego: szerokie szelki, pas piersiowy, usztywnione plecy

1. Szelki (ramiona):
   • Szerokość: minimum 5-7 cm – rozkład obciążenia na większą powierzchnię barku, zmniejszenie ucisku na splot ramienny.
   • Wypełnienie: miękkie, grube (pianka, gąbka) – amortyzacja, komfort, ochrona przed uciskiem.
   • Regulacja: regulowane długości – dopasowanie do wzrostu ucznia, symetryczne obciążenie.
   • Kształt: anatomiczny (wyprofilowany) – dopasowanie do krzywizny barku, brak ucisku na szyję.
   • Materiał: oddychający (siatka, tkanina techniczna) – wentylacja, komfort, higiena.
   • Zakaz: wąskich szelek (< 3 cm), sznurków, pasków – ucisk na splot ramienny, zaburzenie krążenia, drętwienie rąk.
2. Pas piersiowy (sternum strap):
   • Funkcja: stabilizacja szelek na barkach, zapobieganie zsuwaniu się szelek, rozkład obciążenia na klatkę piersiową.
   • Szerokość: minimum 2-3 cm – komfort, stabilność.
   • Regulacja: regulowany – dopasowanie do szerokości klatki piersiowej.
   • Zapięcie: klips lub klamra – łatwe do zapięcia i odpięcia przez dziecko.
   • Lokalizacja: na wysokości mostka (ok. 15-20 cm poniżej szyi) – stabilizacja, komfort.
   • Znaczenie: szczególnie ważne dla młodszych dzieci (klasy I-III) – zapobiega zsuwaniu się plecaka, utrzymuje symetrię.
3. Pas biodrowy (hip belt):
   • Funkcja: przeniesienie części obciążenia z barków na miednicę (biodra) – odciążenie kręgosłupa, stabilizacja plecaka.
   • Szerokość: minimum 5-7 cm – rozkład obciążenia na większą powierzchnię bioder.
   • Wypełnienie: miękkie, grube – komfort, amortyzacja.
   • Regulacja: regulowany – dopasowanie do obwodu bioder.
   • Zapięcie: klips lub klamra – łatwe do zapięcia i odpięcia.
   • Znaczenie: szczególnie ważne dla starszych dzieci (klasy V-VIII, szkoła ponadpodstawowa) i cięższych plecaków (> 5 kg) – przenosi 30-50% obciążenia na biodra.
4. Panel plecowy (tylna ściana plecaka):
   • Usztywnienie: sztywny panel (pianka EVA, tworzywo, stelaż aluminiowy) – utrzymanie kształtu plecaka, ochrona kręgosłupa przed uciskiem twardych przedmiotów (klucze, krawędzie książek).
   • Wyprofilowanie: anatomiczne – dopasowanie do krzywizn kręgosłupa (lordoza lędźwiowa, kifoza piersiowa).
   • Podparcie lędźwiowe: wypukłość na wysokości L3-L5 – wsparcie naturalnej lordozy lędźwiowej.
   • Wentylacja: kanały wentylacyjne, siatka dystansowa – cyrkulacja powietrza, komfort, higiena.
   • Materiał: oddychający, miękki, łatwy do czyszczenia.
5. Komory i organizacja:
   • Komora główna – najcięższe przedmioty (podręczniki, zeszyty) – blisko pleców (środek ciężkości blisko kręgosłupa).
   • Komora przednia – lżejsze przedmioty (piórnik, kanapka, chusteczki).
   • Kieszenie boczne – butelka z wodą, parasol.
   • Przegrody wewnętrzne – organizacja, stabilizacja zawartości, zapobieganie przesuwaniu się przedmiotów.
   • Zasada: najcięższe przedmioty blisko pleców, najlżejsze daleko od pleców – środek ciężkości blisko kręgosłupa, mniejsze obciążenie.
6. Wymiary plecaka:
   • Szerokość: nie szersza niż szerokość barków ucznia.
   • Wysokość: nie wyższa niż odległość od barków do pośladków (plecak nie powinien wystawać powyżej barków ani opadać poniżej pośladków).
   • Głębokość: nie głębsza niż 15-20 cm – środek ciężkości blisko pleców.
   • Zasada: plecak dopasowany do wielkości ucznia – nie za duży, nie za mały.
7. Masa własna plecaka:
   • Masa pustego plecaka: maksymalnie 1-1,5 kg (dla klas I-III) lub 1,5-2 kg (dla klas IV-VIII).
   • Materiał: lekki, wytrzymały (nylon, poliester, cordura) – nie skóra (ciężka), nie drewno (ciężkie).
   • Zasada: im lżejszy plecak, tym więcej mieści zawartości w ramach 10-15% masy ciała.

1. Audyt plecaków:
   • Ocena konstrukcji – szerokość szelek, pas piersiowy, pas biodrowy, panel plecowy, komory.
   • Ocena dopasowania – wysokość, szerokość, głębokość, regulacja.
   • Ocena masy – masa pustego plecaka, masa z zawartością, procent masy ciała.
   • Ocena noszenia – symetria, wysokość na plecach, zapięcie pasów.
2. Edukacja:
   • Uczniów – o wyborze plecaka, o prawidłowym noszeniu, o organizacji zawartości.
   • Rodziców – o wyborze plecaka, o kryteriach ergonomicznych, o masie plecaka.
   • Nauczycieli – o masie podręczników, o podziale ciężaru, o szafkach.

2.2.4.3. Organizacja pracy ucznia: szafki szkolne, podręczniki elektroniczne, podział ciężaru

1. Znaczenie szafek:
   • Szafka szkolna pozwala uczniowi zostawić w szkole część podręczników, zeszytów, przyborów – zmniejszenie masy plecaka o 30-50%.
   • Badania (Macias et al., 2008): szkoły z szafkami – średnia masa plecaka: 8-10% masy ciała; szkoły bez szafek – średnia masa plecaka: 15-20% masy ciała.
   • Wniosek: szafki zmniejszają masę plecaka, zmniejszają ryzyko bólu, zmniejszają ryzyko wad postawy.
2. Wymagania dotyczące szafek:
   • Liczba: jedna szafka na ucznia (lub jedna na dwóch uczniów – współdzielona).
   • Wymiary: minimum 30 × 40 × 40 cm (szerokość × głębokość × wysokość) – wystarczająco na podręczniki, zeszyty, przybory.
   • Zamek: indywidualny (klucz, szyfr, kłódka) – bezpieczeństwo, prywatność.
   • Lokalizacja: blisko sal lekcyjnych, na korytarzu, dostępna w trakcie przerw.
   • Wentylacja: otwory wentylacyjne – zapobieganie wilgoci, pleśni, zapachom.
   • Materiał: trwały, łatwy do czyszczenia, odporny na uszkodzenia.
3. Organizacja korzystania z szafek:
   • Podział podręczników – część w szkole (szafka), część w domu (plecak).
   • Rotacja – codziennie inne podręczniki w plecaku (zgodnie z planem lekcji).
   • Zasada: w plecaku – tylko podręczniki i zeszyty na dany dzień + przybory + kanapka + butelka z wodą.
   • W szafce: pozostałe podręczniki, zapasowe zeszyty, strój na WF, obuwie zmienne.

1. Znaczenie podręczników elektronicznych:
   • Podręcznik elektroniczny (e-podręcznik) zastępuje kilka podręczników papierowych – zmniejszenie masy plecaka o 50-70%.
   • Jeden tablet / laptop zastępuje 5-10 podręczników papierowych (każdy 0,5-1 kg).
   • Badania (WHO, 2020): e-podręczniki zmniejszają masę plecaka, ale zwiększają czas ekranowy – konieczność równowagi.
2. Wymagania dotyczące e-podręczników:
   • Urządzenie: tablet lub laptop – lekki (< 1 kg), wytrzymały, z etui ochronnym.
   • Ekran: matowy (antyrefleksyjny), regulacja jasności, filtr światła niebieskiego.
   • Czas ekranowy: ograniczony – maksymalnie 30-40 minut ciągłej pracy z e-podręcznikiem na lekcję (patrz pkt 2.2.3.5).
   • Przerwy: co 20-30 minut – zasada 20-20-20 (patrz pkt 2.2.3.4).
   • Ergonomia: podstawka pod tablet, klawiatura zewnętrzna (opcjonalnie), prawidłowa postawa.
3. Równowaga – e-podręczniki a tradycyjne metody:
   • E-podręczniki – uzupełnienie, nie zastępstwo – nie wszystkie lekcje na ekranie.
   • Tradycyjne metody – pisanie ręczne, czytanie papierowe, rysowanie, eksperymenty – rozwój motoryki małej, pamięci, kreatywności.
   • Zasada: równowaga – część lekcji z e-podręcznikiem, część tradycyjnie – ochrona oczu, ochrona postawy, rozwój wszechstronny.

1. Podział podręczników:
   • W szkole (szafka): podręczniki do przedmiotów niecodziennych (np. muzyka, plastyka, technika) + zapasowe zeszyty + strój na WF.
   • W plecaku: podręczniki i zeszyty do przedmiotów na dany dzień + przybory + kanapka + butelka z wodą.
   • W domu: podręczniki do nauki w domu (praca domowa) + dodatkowe materiały.
2. Podział w ciągu dnia:
   • Rano (droga do szkoły): plecak z podręcznikami na dany dzień.
   • W szkole: szafka – zostawienie niepotrzebnych podręczników, zabranie potrzebnych.
   • Popołudnie (droga ze szkoły): plecak z podręcznikami do nauki w domu + kanapka + butelka z wodą.
3. Podział w ciągu tygodnia:
   • Poniedziałek: podręczniki na poniedziałek + wtorek (jeśli szafka dostępna).
   • Wtorek: podręczniki na wtorek + środę.
   • Środa: podręczniki na środę + czwartek.
   • Czwartek: podręczniki na czwartek + piątek.
   • Piątek: podręczniki na piątek + poniedziałek (jeśli szafka dostępna).
4. Podział między uczniów (współdzielenie):
   • Podręczniki współdzielone – jeden podręcznik na dwóch uczniów (w klasie) – zmniejszenie masy plecaka.
   • Zeszyty współdzielone – jeden zeszyt na grupę (w pracowni) – zmniejszenie masy plecaka.
   • Przybory współdzielone – jeden zestaw na klasę (np. cyrkiel, linijka, kątomierz) – zmniejszenie masy plecaka.

1. Rzecznictwo:
   • Wnioskowanie do dyrekcji o szafki szkolne – dla każdego ucznia, zamykane, wystarczająco duże.
   • Wnioskowanie o e-podręczniki – jako uzupełnienie, nie zastępstwo.
   • Wnioskowanie o podział ciężaru – współpraca z nauczycielami, rotacja podręczników.
   • Współpraca z wydawcami – lżejsze podręczniki, podział na części, wersje elektroniczne.
2. Koordynacja:
   • Współpraca z nauczycielami – planowanie podziału podręczników, rotacji, szafek.
   • Współpraca z rodzicami – informowanie o masie plecaka, o organizacji, o podziale.
   • Współpraca z uczniami – edukacja o organizacji plecaka, o podziale ciężaru.

2.2.4.4. Edukacja rodziców i uczniów w zakresie prawidłowego noszenia plecaka

1. Oba ramiona – zawsze:
   • Plecak noszony na obu ramionach – symetryczne obciążenie, równomierny rozkład sił.
   • Zakaz noszenia na jednym ramieniu – asymetria obciążenia, ryzyko skoliozy funkcjonalnej, ból barku, ból kręgosłupa.
   • Wyjątek: krótkotrwałe przeniesienie (np. zdjęcie plecaka, przeniesienie z szafki do ławki) – dopuszczalne, ale nie codzienne noszenie.
2. Wysokość na plecach:
   • Plecak powinien przylegać do pleców – nie zwisać nisko (poniżej pośladków).
   • Górna krawędź plecaka: na wysokości barków (nie powyżej).
   • Dolna krawędź plecaka: na wysokości krzywizny lędźwiowej (L3-L5) lub nieco powyżej pośladków – nie poniżej.
   • Zasada: plecak wysoko na plecach – środek ciężkości blisko kręgosłupa, mniejsze obciążenie.
3. Szelki – wyregulowane:
   • Szelki wyregulowane symetrycznie – oba barki na tej samej wysokości.
   • Szelki nie zbyt luźne (plecak zwisa) i nie zbyt ciasne (ucisk na barki, zaburzenie krążenia).
   • Szelki szerokie, miękkie, wyprofilowane – komfort, ochrona splotu ramiennego.
4. Pas piersiowy – zapięty:
   • Pas piersiowy zapięty – stabilizacja szelek, zapobieganie zsuwaniu się plecaka.
   • Szczególnie ważne dla młodszych dzieci (klasy I-III) – utrzymanie symetrii.
5. Pas biodrowy – zapięty (przy ciężkich plecakach):
   • Pas biodrowy zapięty – przeniesienie 30-50% obciążenia na biodra.
   • Szczególnie ważne dla starszych dzieci (klasy V-VIII, szkoła ponadpodstawowa) i ciężkich plecaków (> 5 kg).
6. Postawa – wyprostowana:
   • Uczeń stoi wyprostowany – nie pochylony do przodu, nie pochylony w bok.
   • Głowa wyprostowana – nie wysunięta do przodu.
   • Barki rozluźnione – nie uniesione, nie opuszczone.
   • Plecy wyprostowane – nie zgarbione, nie wygięte.

1. Lekcje edukacyjne:
   • Temat: „Mój plecak – mój kręgosłup" – w klasie, w gabinecie, na WF.
   • Treść: zasada 10-15%, prawidłowe noszenie, organizacja zawartości, skutki nadmiernego obciążenia.
   • Metoda: pokaz, ćwiczenia, dyskusja, plakaty, filmy.
   • Częstotliwość: raz w semestrze (minimum), częściej w klasach I-III.
2. Warsztaty praktyczne:
   • Ważenie plecaków – każdy uczeń waży swój plecak, oblicza procent masy ciała.
   • Organizacja plecaka – każdy uczeń organizuje swój plecak (najcięższe blisko pleców, najlżejsze daleko).
   • Noszenie plecaka – każdy uczeń zakłada plecak, reguluje szelki, zapina pasy, sprawdza postawę.
   • Ćwiczenia – rozciąganie mięśni grzbietu, wzmacnianie mięśni brzucha, korekcja postawy.
3. Materiały edukacyjne:
   • Plakaty – w klasie, na korytarzu, w gabinecie – zasada 10-15%, prawidłowe noszenie, organizacja.
   • Ulotki – dla uczniów, dla rodziców – zasady, ćwiczenia, zalecenia.
   • Filmy – instruktażowe, animowane, dostosowane do wieku.
   • Gry – edukacyjne, interaktywne – nauka przez zabawę.

1. Informowanie:
   • Na zebraniach rodziców – prezentacja o masie plecaka, o prawidłowym noszeniu, o organizacji.
   • W dzienniku elektronicznym – informacje, porady, przypomnienia.
   • W gabinecie higienistki – konsultacje, porady, pomiar masy plecaka.
2. Współpraca:
   • Wybór plecaka – kryteria ergonomiczne, masa własna, konstrukcja.
   • Organizacja zawartości – podział ciężaru, najcięższe blisko pleców.
   • Kontrola masy – regularne ważenie plecaka, porównanie z normą.
   • Kontrola noszenia – obserwacja dziecka (czy nosi na obu ramionach, czy pasy są zapięte, czy postawa jest wyprostowana).
3. Zalecenia dla rodziców:
   • Kupuj plecak ergonomiczny – szerokie szelki, pas piersiowy, pas biodrowy, usztywniony panel plecowy.
   • Kupuj plecak lekki – masa własna < 1-1,5 kg.
   • Kupuj plecak dopasowany do wzrostu dziecka – nie za duży, nie za mały.
   • Kontroluj masę plecaka – regularnie waż, porównuj z 10-15% masy ciała.
   • Organizuj zawartość – najcięższe blisko pleców, najlżejsze daleko.
   • Ucz dziecko prawidłowego noszenia – oba ramiona, pasy zapięte, postawa wyprostowana.
   • Ograniczaj zawartość – tylko potrzebne podręczniki i przybory, nie zabawki, nie gry, nie zbędne przedmioty.
   • Współpracuj ze szkołą – szafki, e-podręczniki, podział ciężaru.

1. Koordynacja:
   • Współpraca z nauczycielami – edukacja uczniów, podział ciężaru, szafki.
   • Współpraca z rodzicami – informowanie, konsultacje, porady.
   • Współpraca z fizjoterapeutą – skierowanie uczniów z bólem, wadami postawy, nieprawidłowym noszeniem plecaka.
   • Współpraca z dyrekcją – rzecznictwo (szafki, e-podręczniki, podział ciężaru).
2. Monitorowanie:
   • Regularne ważenie plecaków – raz w miesiącu lub raz w semestrze.
   • Obserwacja noszenia plecaków – na korytarzu, na boisku, w szatni.
   • Wywiad – z uczniami: ból pleców, ból barków, zmęczenie, masa plecaka.
   • Dokumentacja – karta ucznia, protokół, informacja dla rodziców.
3. Interwencja:
   • Plecak nadmierny – edukacja, współpraca, skierowanie.
   • Noszenie nieprawidłowe – edukacja, korekcja, monitorowanie.
   • Ból kręgosłupa – skierowanie do fizjoterapeuty / ortopedy.
   • Wada postawy – skierowanie do ortopedy, współpraca z fizjoterapeutą.

„Panie Boże, Stwórco kręgosłupa, Ty ukształtowałeś plecy dziecka – kręg po kręgu, mięsień po mięśniu. Ty dałeś mu postawę – prostą, godną, wolną. Ty powiedziałeś: «Przyjdźcie do Mnie wszyscy, którzy utrudzeni i obciążeni jesteście, a Ja was pokrzepię» (Mt 11, 28).

Proszę Cię za dzieci, które dźwigają – Plecaki cięższe niż ich ramiona. Książki cięższe niż ich plecy. Oczekiwania cięższe niż ich serca.

Daj im lekki plecak – niech nie dźwigają tego, co nie jest ich ciężarem. Daj im proste plecy – niech stoją prosto, godnie, wolno. Daj im silne ramiona – niech noszą to, co jest ich powołaniem. Daj im mądre serca – niech wiedzą, co zostawić, co zabrać, co podzielić.

A mnie, higienistce, daj oczy, które widzą – Zgarbione plecy, zsuwające się szelki, zbyt ciężki plecak. Daj mi ręce, które pomagają – W ważeniu, w regulacji, w organizacji. Daj mi głos, który mówi – «Zostaw. Podziel. Odpocznij. Zaufaj.»

Niech każdy lekki plecak – Będzie małym aktem wolności. Niech każde proste plecy – Będzie małym aktem godności. Niech każde «Przyjdźcie do Mnie» – Będzie małym aktem ufności.

«Wystarczy ci mojej łaski. Moc bowiem w słabości się doskonali» (2 Kor 12, 9).

Amen."