1.3. Prawodawstwo sanitarno-epidemiologiczne i oświatowe

4. 1.3.4. Klauzula sumienia i granice posłuszeństwa wobec prawa stanowionego

1.3.4.1. Art. 53 Konstytucji RP a wolność sumienia i wyznania w miejscu pracy

„1. Każdemu zapewnia się wolność sumienia i religii. 2. Wolność religii obejmuje wolność wyznawania lub przyjmowania religii według własnego wyboru oraz uzewnętrzniania indywidualnie lub z innymi, publicznie lub prywatnie, swojej religii przez uprawianie kultu, modlitwę, uczestniczenie w obrzędach, praktykowanie i nauczanie. Wolność religii obejmuje także posiadanie świątyń i innych miejsc kultu w zależności od potrzeb ludzi wierzących oraz prawo osób do korzystania z pomocy religijnej tam, gdzie się znajdują. 3. Rodzice mają prawo do zapewnienia dzieciom wychowania i nauczania moralnego i religijnego zgodnie ze swoimi przekonaniami. Przepis art. 48 ust. 1 stosuje się odpowiednio. 4. Religia kościoła lub innego związku wyznaniowego o uregulowanej sytuacji prawnej może być przedmiotem nauczania w szkole, przy czym nie może być naruszona wolność sumienia i religii innych osób. 5. Wolność uzewnętrzniania religii może być ograniczona jedynie w drodze ustawy i tylko wtedy, gdy jest to konieczne do ochrony bezpieczeństwa publicznego, porządku, zdrowia, moralności lub wolności i praw innych osób. 6. Nikt nie może być zmuszany do uczestniczenia ani do nieuczestniczenia w praktykach religijnych. 7. Nikt nie może być obowiązany przez organy władzy publicznej do ujawnienia swojego światopoglądu, przekonań religijnych lub wyznania."

1. Pracownik ma prawo do działania zgodnego z sumieniem – w tym do odmowy wykonania polecenia sprzecznego z przekonaniami moralnymi i religijnymi.
2. Pracodawca nie może zmuszać pracownika do działań sprzecznych z jego sumieniem – pod groźbą kary, zwolnienia, mobbingu.
3. Pracodawca nie może dyskryminować pracownika z powodu jego przekonań – przy zatrudnieniu, awansie, wynagrodzeniu, warunkach pracy.
4. Pracodawca nie może wymagać ujawnienia światopoglądu, przekonań religijnych, wyznania (art. 53 ust. 7).

1. Klauzula sumienia lekarzy i pielęgniarek:
   • Art. 39 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty: „Lekarz może powstrzymać się od wykonania świadczeń zdrowotnych niezgodnych z jego sumieniem, z zastrzeżeniem art. 30 [stan nagły], z tym że ma obowiązek odnotowania tego faktu w dokumentacji medycznej. Lekarz wykonujący zawód na podstawie stosunku pracy albo w ramach służby ma ponadto obowiązek uprzedniego powiadomienia na piśmie przełożonego."
   • Art. 12 ustawy o zawodach pielęgniarki i położnej: analogiczna klauzula dla pielęgniarek i położnych.
   • Ustawa o zawodzie fizjoterapeuty (art. 4): analogiczna klauzula dla fizjoterapeutów.
2. Klauzula sumienia w prawie oświatowym:
   • Prawo oświatowe nie zawiera wyraźnej klauzuli sumienia dla nauczycieli i personelu szkolnego – co jest luką prawną i niedostatkiem legislacyjnym.
   • Jednakże ogólne zasady konstytucyjne (art. 53) i prawa pracownicze (Kodeks pracy, art. 94 – obowiązek pracodawcy poszanowania godności i dóbr osobistych pracownika) chronią pracownika przed zmuszaniem do działań sprzecznych z sumieniem.
   • Karta Nauczyciela (art. 6) – nauczyciel obowiązany jest „rzetelnie realizować zadania związane z powierzonym mu stanowiskiem oraz podstawowymi funkcjami szkoły" – ale nie jest obowiązany do realizacji zadań sprzecznych z prawem naturalnym.
3. Klauzula sumienia w prawie międzynarodowym:
   • Europejska Konwencja Praw Człowieka (art. 9): wolność myśli, sumienia i wyznania – obejmuje prawo do odmowy działania sprzecznego z sumieniem.
   • Karta Praw Podstawowych UE (art. 10): wolność myśli, sumienia i religii – obejmuje prawo do sprzeciwu sumienia.
   • Orzecznictwo ETPC: wyrok w sprawie Bayatyan v. Armenia (2011) – odmowa służby wojskowej ze względów sumienia jest chroniona art. 9 EKPC; wyrok w sprawie Eweida and Others v. UK (2013) – prawo do uzewnętrzniania przekonań religijnych w miejscu pracy.

1. Stan nagły, zagrożenie życia – w sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia pacjenta (ucznia), klauzula sumienia nie ma zastosowania. Higienistka musi udzielić pierwszej pomocy – nawet jeśli zabieg jest „nieprzyjemny", nawet jeśli koliduje z jej przekonaniami (np. RKO u osoby, której styl życia higienistka moralnie dezaprobuje). Życie jest dobrem wyższym niż jakiekolwiek przekonanie.
2. Brak alternatywy – jeśli odmowa higienistki pozbawiłaby dziecko dostępu do pomocy (np. w małej szkole wiejskiej nie ma innego personelu medycznego), klauzula sumienia nie może prowadzić do zaniechania opieki. Higienistka może odmówić konkretnego działania (np. udziału w programie ideologicznym), ale nie może porzucić dziecka.
3. Obowiązek informowania – klauzula sumienia nie zwalnia z obowiązku poinformowania przełożonego i wskazania alternatywy. Higienistka, odmawiając wykonania polecenia, powinna: poinformować na piśmie, wskazać inną osobę/instytucję, która może wykonać działanie, zapewnić ciągłość opieki.
4. Proporcjonalność – odmowa musi być proporcjonalna do naruszenia sumienia. Nie można odmówić całej pracy z powodu jednego elementu programu. Nie można odmówić wszelkiej współpracy z instytucją z powodu jednej decyzji. Odmowa dotyczy konkretnego działania, nie całości relacji zawodowej.

1. Higienistka nie może być zmuszona do:
   • Udziału w programie „edukacji seksualnej" promującym antykoncepcję, aborcję, ideologię gender.
   • Podania dziecku leku (np. antykoncepcji awaryjnej, hormonów blokujących dojrzewanie) bez zgody rodziców i wbrew własnym przekonaniom.
   • Przeprowadzenia badania przesiewowego w kierunku „dysforii płciowej" lub „orientacji seksualnej".
   • Ujawnienia informacji o przekonaniach religijnych ucznia lub rodziny.
   • Uczestnictwa w działaniach promujących styl życia sprzeczny z prawem naturalnym.
   • Złożenia oświadczenia światopoglądowego (np. „deklaracji tolerancji", „zobowiązania do inkluzywności").
2. Higienistka może odmówić, powołując się na:
   • Art. 53 Konstytucji RP (wolność sumienia i wyznania).
   • Art. 9 EKPC (wolność myśli, sumienia i wyznania).
   • Art. 10 Karty Praw Podstawowych UE (wolność sumienia).
   • Art. 39 ustawy o zawodach lekarza (analogicznie – jako pracownik medyczny).
   • Art. 94 Kodeksu pracy (obowiązek poszanowania godności pracownika).
   • Prawo naturalne i prawo Boże (jako najwyższe kryterium moralne).
3. Procedura odmowy:
   • Odmowa na piśmie – z datą, podpisem, uzasadnieniem.
   • Poinformowanie przełożonego – dyrektor szkoły.
   • Wskazanie alternatywy – kto może wykonać działanie.
   • Dokumentacja – kopia pisma, potwierdzenie odbioru, świadkowie.
   • Gotowość na konsekwencje – odmowa może spotkać się z represjami; higienistka powinna być przygotowana – prawnie, finansowo, duchowo.

1.3.4.2. Postępowanie w sytuacji kolizji między poleceniami służbowymi a prawem Bożym i prawem naturalnym

1. Kolizja z prawem do życia:
   • Polecenie: „Przekaż uczennicy informację o dostępie do aborcji."
   • Kolizja: Aborcja jest zabiciem niewinnego życia – sprzeczna z V przykazaniem, z prawem naturalnym, z godnością osoby.
   • Postępowanie: Odmowa. Poinformowanie dyrekcji na piśmie. Wskazanie alternatywy (np. skierowanie do poradni rodzinnej, do organizacji pro-life). Gotowość na konsekwencje.
2. Kolizja z integralnością cielesną:
   • Polecenie: „Przeprowadź badanie przesiewowe w kierunku dysforii płciowej u wszystkich uczniów klasy IV."
   • Kolizja: Badanie służy identyfikacji dzieci do procesu „tranzycji" – sprzeczne z naturalną tożsamością płciową, z Teologią Ciała, z prawem rodziców.
   • Postępowanie: Odmowa. Poinformowanie rodziców. Zgłoszenie do Rady Rodziców. Wskazanie, że badanie nie ma podstawy medycznej (nie jest badaniem przesiewowym w rozumieniu ustawy). Gotowość na konsekwencje.
3. Kolizja z prawem rodziców:
   • Polecenie: „Przeprowadź ankietę o życiu intymnym uczniów bez informowania rodziców."
   • Kolizja: Naruszenie prawa rodziców do wychowania, prawa dziecka do prywatności, zasady subsidiarności.
   • Postępowanie: Odmowa. Poinformowanie dyrekcji, że ankieta wymaga zgody rodziców. Wskazanie podstawy prawnej (RODO, prawo oświatowe, Konstytucja). Gotowość na konsekwencje.
4. Kolizja z wolnością sumienia:
   • Polecenie: „Podpisz deklarację tolerancji wobec wszystkich orientacji seksualnych i tożsamości płciowych."
   • Kolizja: Zmuszenie do oświadczenia światopoglądowego – sprzeczne z art. 53 ust. 7 Konstytucji, z wolnością sumienia.
   • Postępowanie: Odmowa. Poinformowanie, że art. 53 ust. 7 zakazuje zmuszania do ujawniania światopoglądu. Wskazanie, że szacunek dla osoby nie wymaga akceptacji czynu. Gotowość na konsekwencje.
5. Kolizja z prawdą:
   • Polecenie: „Nie informuj rodziców o wynikach badań psychologicznych ich dziecka."
   • Kolizja: Naruszenie prawa rodziców do informacji, zasady prawdomówności, dobra dziecka.
   • Postępowanie: Odmowa. Poinformowanie dyrekcji, że rodzice mają prawo do informacji. Wskazanie podstawy prawnej. W razie presji – zgłoszenie do kuratorium, Rzecznika Praw Dziecka.
6. Kolizja z godnością dziecka:
   • Polecenie: „Upublicznij wyniki BMI wszystkich uczniów na tablicy w korytarzu."
   • Kolizja: Naruszenie godności, prywatności, integralności psychicznej dziecka.
   • Postępowanie: Odmowa. Poinformowanie, że wyniki są danymi wrażliwymi (RODO), że ich upublicznienie jest naruszeniem godności. Wskazanie alternatywy (informacja indywidualna dla rodziców).

1. Krok 1 – Rozeznanie (discernment):
   • Czy polecenie jest rzeczywiście sprzeczne z prawem Bożym/naturalnym? – nie wystarczy subiektywne odczucie; trzeba obiektywnego rozeznania.
   • Konsultacja: z kierownikiem duchowym, z etykiem, z prawnikiem, z organizacją prorodzinną.
   • Modlitwa: o światło Ducha Świętego, o roztropność, o męstwo.
   • Analiza: czy istnieje interpretacja polecenia, która nie narusza sumienia? (np. polecenie „przeprowadź edukację zdrowotną" nie musi oznaczać „promuj antykoncepcję").
2. Krok 2 – Dialog (dialogus):
   • Rozmowa z przełożonym – spokojna, rzeczowa, szanująca.
   • Wyjaśnienie: dlaczego polecenie jest sprzeczne z sumieniem, z prawem, z dobrem dziecka.
   • Propozycja: alternatywa – jak osiągnąć cel polecenia bez naruszenia sumienia.
   • Dokumentacja: notatka z rozmowy, data, świadkowie.
3. Krok 3 – Odmowa formalna (obiectio):
   • Jeśli dialog nie przynosi rezultatu – pisemna odmowa.
   • Treść: imię, nazwisko, stanowisko; treść polecenia; podstawa odmowy (art. 53 Konstytucji, prawo naturalne, klauzula sumienia); wskazanie alternatywy; gotowość do poniesienia konsekwencji.
   • Forma: pismo w dwóch egzemplarzach, jeden dla przełożonego (z potwierdzeniem odbioru), jeden dla siebie.
   • Świadkowie: jeśli to możliwe, obecność świadka przy wręczeniu pisma.
4. Krok 4 – Ochrona prawna (protectio):
   • Poinformowanie: organizacji zawodowej (izba pielęgniarska), związku zawodowego, organizacji prawnej (Ordo Iuris, Rzecznik Praw Obywatelskich).
   • Przygotowanie: na ewentualne postępowanie dyscyplinarne, zwolnienie, mobbing.
   • Zabezpieczenie: dokumentacji, korespondencji, nagrań (jeśli legalne).
   • Wsparcie: prawne, finansowe, duchowe, wspólnotowe.
5. Krok 5 – Świadectwo (testimonium):
   • Jeśli represje następują – publiczne świadectwo (za zgodą i roztropnie).
   • Informowanie: mediów katolickich, organizacji prorodzinnych, opinii publicznej.
   • Cel: nie zemsta, nie rozgłos – lecz obrona prawdy, ochrona innych (innych higienistek, innych dzieci, innych rodzin), świadectwo wiary.
   • Postawa: pokój, miłość, przebaczenie – nawet wobec prześladowców. „Miłujcie waszych nieprzyjaciół i módlcie się za tych, którzy was prześladują" (Mt 5, 44).

• Utratę pracy.
• Postępowanie dyscyplinarne.
• Ostracyzm w środowisku zawodowym.
• Presję finansową (utrata dochodu, koszty prawne).
• Presję psychiczną (mobbing, izolacja, oskarżenia).
• Presję duchową (poczucie winy, wątpliwości, osamotnienie).

• Chrystusa – który jest z nią, który ją umacnia, który jej nie opuści.
• Kościół – wspólnotę wiary, modlitwy, wsparcia.
• Wspólnotę zawodową – innych higienistek, lekarzy, pielęgniarek, którzy myślą podobnie.
• Rodzinę – która wspiera, modli się, towarzyszy.
• Organizacje – prawne, prorodzinne, katolickie – które bronią, wspierają, informują.

1.3.4.3. Prawne i moralne aspekty odmowy wykonania polecenia (nieposłuszeństwo obywatelskie w obronie prawdy)

• Biblijne: położne egipskie, które odmówiły zabijania noworodków (Wj 1, 15-21); Daniel, który odmówił zakazu modlitwy (Dn 6); Apostołowie, którzy odmówili zakazu głoszenia (Dz 5, 29).
• Patrystyczne: św. Atanazy przeciwko arianizmowi; św. Jan Chryzostom przeciwko cesarzowej; św. Ambroży przeciwko cesarzowi Teodozjuszowi.
• Średniowieczne: św. Tomasz More przeciwko Henrykowi VIII; św. Tomasz z Akwinu – teoria lex iniusta non est lex.
• Nowożytne: Henry David Thoreau (Civil Disobedience, 1849); Mahatma Gandhi (satyagraha); Martin Luther King Jr. (Letter from Birmingham Jail, 1963).
• Katolickie: św. Maksymilian Kolbe; bł. Jerzy Popiełuszko; św. Jan Paweł II (Evangelium Vitae, nr 73-74); Katechizm Kościoła Katolickiego (nr 2242-2243).

„Obywatel jest zobowiązany w sumieniu do nieprzestrzegania zarządzeń władz cywilnych, gdy przepisy te są sprzeczne z wymaganiami porządku moralnego, z podstawowymi prawami osób lub z nauką Ewangelii. Odmowa posłuszeństwa władzom cywilnym, gdy ich wymagania są sprzeczne z wymaganiami prawego sumienia, jest uzasadniona służbą Bogu, któremu należy być bardziej posłusznym niż ludziom."

„Zbrojny opór przeciwko uciskowi stosowanemu przez władzę polityczną jest uzasadniony jedynie wtedy, gdy występują jednocześnie następujące warunki: 1) w przypadku pewnych, poważnych i długotrwałych naruszeń podstawowych praw; 2) po wyczerpaniu wszystkich innych środków; 3) jeśli nie spowoduje to większych zaburzeń; 4) jeśli istnieje uzasadniona nadzieja powodzenia; 5) jeśli nie można przewidzieć lepszych rozwiązań."

1. Ochrona prawna:
   • Art. 53 Konstytucji – wolność sumienia (ochrona przed zmuszaniem).
   • Art. 94 Kodeksu pracy – obowiązek poszanowania godności pracownika.
   • Art. 18³a Kodeksu pracy – zakaz dyskryminacji (w tym ze względu na wyznanie, światopogląd).
   • Ustawa o ochronie sygnalistów (2024) – ochrona przed represjami za zgłoszenie nieprawidłowości.
   • Art. 9 EKPC – wolność sumienia (ochrona międzynarodowa).
   • Orzecznictwo ETPC – ochrona prawa do odmowy ze względów sumienia.
2. Ryzyko prawne:
   • Zwolnienie z pracy – z art. 52 KP (dyscyplinarne) lub z art. 30 KP (wypowiedzenie).
   • Postępowanie dyscyplinarne – przed komisją dyscyplinarną.
   • Postępowanie karne – jeśli odmowa zostanie zakwalifikowana jako „niedopełnienie obowiązków" (art. 231 KK).
   • Postępowanie cywilne – jeśli instytucja poniesie „szkodę" w wyniku odmowy.
   • Mobbing – nieformalne represje (izolacja, obciążanie pracą, pomijanie w awansach).
3. Strategia ochrony:
   • Dokumentacja – każda odmowa na piśmie, z datą, podpisem, świadkami.
   • Wsparcie prawne – prawnik przed odmową, nie po represjach.
   • Wsparcie wspólnotowe – organizacje zawodowe, prorodzinne, katolickie.
   • Wsparcie medialne – (roztropnie) informowanie mediów katolickich, prorodzinnych.
   • Wsparcie duchowe – modlitwa, sakramenty, kierownictwo duchowe.
   • Zabezpieczenie finansowe – oszczędności, ubezpieczenie, wsparcie rodziny.

1. Cnoty niezbędne przy odmowie:
   • Męstwo (fortitudo) – odwaga do powiedzenia „nie" w obliczu presji, strachu, konsekwencji.
   • Roztropność (prudentia) – rozeznanie, czy odmowa jest konieczna, proporcjonalna, skuteczna.
   • Sprawiedliwość (iustitia) – odmowa nie jest zemstą, nie jest buntem – jest obroną prawdy i dobra dziecka.
   • Miłość (caritas) – odmowa jest aktem miłości – do dziecka, do rodziny, do prawdy, do Boga. Nie jest nienawiścią wobec przełożonego, wobec instytucji, wobec systemu.
   • Pokora (humilitas) – odmowa nie jest pychą, nie jest samowolą. Jest posłuszeństwem wyższemu prawu – prawu Bożemu, naturalnemu, sumieniu.
   • Cierpliwość (patientia) – gotowość na długotrwałe konsekwencje, na proces, na oczekiwanie.
   • Przebaczenie (misericordia) – gotowość do przebaczenia prześladowcom, do modlitwy za nich, do miłości nieprzyjaciół.
2. Wady, których należy unikać:
   • Pycha – odmowa motywowana ambicją, przekorą, chęcią rozgłosu.
   • Gniew – odmowa motywowana złością, nienawiścią, chęcią zemsty.
   • Tchórzostwo – odmowa pozorna (publicznie „tak", prywatnie „nie"); lub brak odmowy z lęku przed konsekwencjami.
   • Lekkomyślność – odmowa bez rozeznania, bez konsultacji, bez przygotowania.
   • Rygoryzm – odmowa wszystkiego, zawsze, wobec wszystkich – bez roztropności, bez miłości, bez rozróżnienia.
   • Faryzeizm – odmowa publiczna, ostentacyjna, służąca autopromocji, nie obronie prawdy.

• Posłuszeństwo zakonne jest cnotą ewangeliczną – ale nie jest absolutne. Nawet w zakonie, przełożony nie może nakazać grzechu. „Gdyby przełożony nakazał coś sprzecznego z prawem Bożym, podwładny nie jest zobowiązany do posłuszeństwa" (św. Tomasz, ST II-II, q. 104, a. 5).
• Posłuszeństwo wobec władzy świeckiej jest obowiązkiem moralnym – ale warunkowym. Władza świecka nie ma autorytetu duchowego – jej polecenia wiążą tylko w zakresie dobra wspólnego i prawa naturalnego.

1. Św. Tomasz More (1478-1535):
   • Kanclerz Anglii, odmówił uznania króla Henryka VIII głową Kościoła.
   • Stracił stanowisko, majątek, wolność, życie.
   • Przed egzekucją: „Umieram jako dobry sługa króla, ale przede wszystkim jako sługa Boga."
   • Wzorzec: wierność prawdzie ponad lojalność wobec władzy.
2. Św. Maksymilian Maria Kolbe (1894-1941):
   • Franciszkanin, odmówił współpracy z okupantem niemieckim.
   • Aresztowany, uwięziony w Auschwitz, oddał życie za współwięźnia.
   • Wzorzec: miłość ponad lęk; ofiarowanie ponad samozachowanie.
3. Bł. Jerzy Popiełuszko (1947-1984):
   • Kapłan, odmówił milczenia w obliczu kłamstwa i przemocy komunistycznej.
   • Prześladowany, porwany, zamordowany przez SB.
   • „Nie daj się zwyciężyć złu, ale zło dobrem zwyciężaj" (Rz 12, 21).
   • Wzorzec: prawda ponad wygodę; odwaga ponad strach.
4. Św. Jan Paweł II (1920-2005):
   • W encyklice Evangelium Vitae (nr 73-74) nauczał o prawie do sprzeciwu sumienia wobec praw dopuszczających aborcję i eutanazję.
   • „W przypadku prawa wewnętrznie niesprawiedliwego, jakim jest prawo dopuszczające przerywanie ciąży i eutanazję, nie wolno się nigdy do niego stosować ani uczestniczyć w kształtowaniu opinii publicznej przychylnej takiemu prawu, ani też okazywać mu poparcia w głosowaniu."
   • Wzorzec: autorytet moralny ponad poprawność polityczną.
5. Położne egipskie (Wj 1, 15-21):
   • Odmówiły wykonania rozkazu faraona zabijania noworodków.
   • „Bały się Boga i nie czyniły tego, co im nakazał król egipski."
   • Bóg im błogosławił – „ponieważ bały się Boga, Bóg sprawił, że się im dobrze powodziło."
   • Wzorzec: bojaźń Boża ponad lęk przed władzą.

1. Formacja sumienia:
   • Regularna spowiedź – oczyszczenie sumienia, rozeznawanie, kierownictwo.
   • Lektura Pisma Świętego – Słowo Boże jako kompas moralny.
   • Lektura dokumentów Kościoła – Katechizm, encykliki, adhortacje.
   • Studia z etyki – prawo naturalne, teologia moralna, bioetyka.
2. Formacja intelektualna:
   • Znajomość prawa – konstytucyjnego, administracyjnego, karnego, pracy.
   • Znajomość procedur – jak odmówić, jak dokumentować, jak się odwołać.
   • Znajomość alternatyw – co zaproponować zamiast działania sprzecznego z sumieniem.
   • Znajomość historii – wzorce, precedensy, orzecznictwo.
3. Formacja wspólnotowa:
   • Przynależność do wspólnoty – parafia, ruch, stowarzyszenie, organizacja zawodowa.
   • Wsparcie mutualne – wymiana doświadczeń, modlitwa, solidarność.
   • Mentoring – doświadczona higienistka wspiera młodszą.
   • Sieć kontaktów – prawnik, etyk, duszpasterz, dziennikarz.
4. Formacja duchowa:
   • Codzienna modlitwa – o męstwo, roztropność, wierność.
   • Regularna Eucharystia – pokarm na drogę, siła w słabości.
   • Kierownictwo duchowe – rozeznawanie, wsparcie, pokój.
   • Post i asceza – umocnienie woli, uwolnienie od lęku.
   • Powierzenie Matce Bożej – „Odwieczna Pomoc", „Matka Odważnych", „Królowa Wyznawców".
5. Przygotowanie praktyczne:
   • Zabezpieczenie finansowe – oszczędności, ubezpieczenie, plan B.
   • Zabezpieczenie prawne – kontakt z prawnikiem, znajomość procedur.
   • Zabezpieczenie dokumentacji – kopie, świadkowie, nagrania.
   • Zabezpieczenie emocjonalne – wsparcie rodziny, przyjaciół, terapeuty.
   • Zabezpieczenie duchowe – spowiednik, wspólnota, modlitwa.