6. Testy wydajnościowe i metryki powrotu do sportu

Cel i zasady doboru testów

Testy wydajnościowe w kontekście powrotu do sportu mają dwie role: 1) mierzyć przygotowanie tkanek i układu ruchu do obciążeń specyficznych dla dyscypliny, 2) dostarczać obiektywnych kryteriów decyzyjnych dla zespołu terapeutyczno-treningowego. Wybór testów opiera się na mechanizmie urazu, roli zawodnika w zespole, fazie rehabilitacji oraz dostępnych narzędziach pomiarowych. Testy muszą być powtarzalne, standaryzowane i możliwe do wykorzystania w realiach klubu (lub w pracowni diagnostycznej).

Kategorie testów i proponowane metryki

1. Testy siły mięśniowej

   • Izokinetyczne pomiary: maksymalny moment zginaczy/prostowników przy określonej prędkości (np. 60°/s, 180°/s). Metryka: peak torque (Nm) i stosunek zginacz/prostownik.

   • Testy izometryczne (hand-held dynamometer): siła izometryczna mięśnia w określonej pozycji; metryka: siła (N) oraz wskaźnik symetrii kończyn (WSK, %).

   • Kryterium dopuszczenia: wskaźnik symetrii kończyn (LSI – limb symmetry index) ≥ 90% w porównaniu z kończyną zdrową lub wartością przedkontuzjową.

2. Testy mocy / eksplozywności

   • Testy skoku: skok z wyskoku (CMJ), skok jednonożny (single-leg hop), testy serii skoków. Metryki: wysokość skoku (cm), czas kontaktu, asymetria (%) między stronami.

   • Progi: asymetria skoków ≤ 10–15% jako dopuszczalna granica w wielu protokołach.

3. Testy wytrzymałości i wydolności tlenowej

   • Testy specyficzne dla dyscypliny: Yo-Yo intermittent recovery dla sportów zespołowych, test poziomu anaerobowego dla sportów sprinterskich. Metryki: dystans, VO₂ szacunkowy, czas do zmęczenia.

   • Monitorowanie obciążeń z użyciem GPS/akcelerometru: dystans w strefie sprintu, liczba sprintów, przyspieszeń — porównanie do wartości przedkontuzjowych lub norm zespołowych.

4. Testy funkcjonalne i jakości ruchu

   • Testy równowagi i kontroli: Y-Balance Test, Star Excursion. Metryki: zasięgi w cm oraz asymetrie.

   • Testy wzorca ruchu: ocena lądowań, sekwencji przysiadu, kontroli kolana przy skoku; skalowanie jakościowe (np. 0–2/0–3).

   • Kryteria: brak patologicznych kompensacji i zachowanie kontroli dynamicznej przy obciążeniu.

5. Testy szybkości i zwinności

   • Sprinty na krótkich dystansach (10–30 m), testy agility (T-test, Illinois). Metryki: czas, liczba błędów technicznych.

   • Porównanie do wartości sprzed urazu lub norm zespołu.

6. Metryki bólu i subiektywne raporty

   • Skale bólu (VAS/NRS) przed i po teście; subiektywna gotowość do startu (skala 0–10).

   • Kwestionariusze jakości życia i funkcji: funkcjonalne ankiety specyficzne dla danej lokalizacji (np. IKDC dla kolana, LEFS dla kończyny dolnej) — procentowy postęp względem wartości wyjściowej.

7. Psychologiczne wskaźniki gotowości

   • Kwestionariusz gotowości psychicznej (np. narzędzia oceniające strach przed ponownym urazem, zaufanie do kończyny). Metryki: wynik procentowy; progi (np. > 70% jako akceptowalna gotowość).

   • Obecność lęku może dyskwalifikować mimo dobrych wyników fizycznych — dlatego ważna integracja z psychologiem sportowym.

8. Zaawansowane pomiary biomechaniczne (jeżeli dostępne)

   • Platformy siłowe: asymetria sił lądowania, czas trwania fazy amortyzacji.

   • Analiza ruchu wideo: kinematyka stawu kolanowego/ biodrowego podczas lądowania lub sprintu.

   • Metryki: kąt kolana przy lądowaniu, prędkość kątowa stawów, asymetria sił.

Kryteria „przejścia” i zasady interpretacji

• Nie ma jednego uniwersalnego progu — decyzja opiera się na kombinacji: LSI ≥ 90% w testach siły i mocy, brak znaczącego bólu podczas i po testach, poprawa funkcji według kwestionariuszy oraz pozytywne wyniki testów specyficznych dla sportu.

• Zasada wielowymiarowego pasa: zawodnik „przechodzi” tylko wtedy, gdy spełnia kryteria w każdej z kluczowych domen: siła, moc, kontrola ruchu, wydolność, psychika. Jeden dobry wynik nie kompensuje poważnej luki w innej domenie.

• Zawsze porównujemy do wartości sprzed urazu (jeśli są dostępne) lub do norm zespołu/wiekowo-dyscyplinowych.

Harmonogram testów — kiedy i jak często

• Przed pierwszym dopuszczeniem do pełnych obciążeń: wykonanie pełnego zestawu testów (siła, moc, kontrola, wydolność, psychika).

• W trakcie fazy przywracania obciążeń: kontrolne testy co 1–2 tygodnie by monitorować trendy.

• Przy zbliżaniu się do RTP (return to play): powtórny pełny test battery i porównanie do wartości referencyjnych.

• Po powrocie do treningu/po starcie: re-test po 2–6 tygodniach, aby wychwycić ewentualne pogorszenie i dostosować plan.

Dokumentacja i komunikacja zespołowa

• Wyniki testów powinny być zapisane w jasnym raporcie: data, test, wartość, interpretacja, rekomendacja (kontynuować/zmniejszyć/stop).

• Raport zawiera też zalecenia dotyczące treningu: objętość, intensywność, elementy techniczne do korekty.

• Kluczowa jest komunikacja między terapeutą, trenerem, lekarzem i zawodnikiem — decyzja o RTP powinna być zatwierdzona przez zespół.

---

Krótki przykład (przykład rzeczywisty zastosowania)

Rehabilitowana piłkarka po rekonstrukcji ACL, 9 miesięcy po operacji:

• Izokinetyka: peak torque prostowników w kolanie operowanym = 92% wartości zdrowej.

• Single-leg hop LSI = 88% (próg 90% nieosiągnięty).

• Y-Balance: asymetria 6% — dopuszczalna.

• Psychika (kwestionariusz): niska pewność (50%).
  Interpretacja: siła bliska progu, ale funkcja mocy (skok) i gotowość psychiczna wymagają dalszej pracy; zalecenie: kontynuować fazę sterowanego zwiększania obciążeń i program plyometryczny 2× w tygodniu, powtórzyć test po 2 tygodniach.

---

Krótkie ćwiczenie praktyczne (20 minut) — „Zestaw testów dla powrotu do sportu”

Cel: samodzielnie zaprojektować prosty pakiet testów dopasowany do konkretnego sportowca.

1. Wybierz sport i pozycję (1 minuta).

2. Wypisz trzy kluczowe wymagania ruchowe tej pozycji (np. sprint, częste lądowania, zmiany kierunku) (2 minuty).

3. Dobierz po jednym teście z każdej kategorii: siła, moc, równowaga, szybkość, psychika (5 minut). Np. dla sprintera: HHD izometryczne dla zginaczy biodra, CMJ, Y-Balance, 30 m sprint, krótki kwestionariusz gotowości psychicznej.

4. Ustal progi (np. LSI ≥ 90%, asymetria skoku ≤ 10%, sprinterski czas ≤ 95% średniej zespołu) i kiedy powtórzyć test (np. co 7 dni lub po każdym bloku treningowym) (7 minut).

5. Zanotuj plan działania w przypadku niespełnienia progu (np. 2 tygodnie dodatkowych sesji plyometrii/siły, zmniejszenie obciążeń) (5 minut).

Wynik ćwiczenia: gotowy, prosty protokół testowy z progami decyzyjnymi, który można natychmiast zastosować i skonsultować z trenerem.