4. Testy funkcjonalne i ocena aktywności codziennej (ADL)

Zasady i cele oceny funkcjonalnej

Ocena funkcjonalna służy do przełożenia zmian klinicznych — bólu, napięcia, zakresu ruchu — na realne zdolności pacjenta do wykonywania codziennych czynności. Celem jest: (1) zdefiniowanie punktu wyjścia pod kątem aktywności życia codziennego, (2) wybór sensownych, mierzalnych celów terapeutycznych, (3) monitorowanie efektów terapii w perspektywie sesji oraz cyklu terapeutycznego, (4) podejmowanie decyzji o modyfikacji planu leczenia. Ocena powinna obejmować zarówno testy wydolnościowo-ruchowe (performance tests), jak i mierniki samooceny wykonywania czynności (kwestionariusze ADL/IADL, dzienniki aktywności).

Kryteria wyboru testów do praktyki terapeutycznej

1. Rzetelność i prostota — wybierać testy łatwe do powtórzenia w gabinecie bez specjalistycznego sprzętu.

2. Związek z problemem pacjenta — testy powinny mierzyć funkcję istotną dla zgłaszanych trudności (np. wchodzenie po schodach dla pacjenta z bólem biodra).

3. Bezpieczeństwo — uwzględnić przeciwwskazania (np. świeże zabiegi mokrej hijamy, owrzodzenia, niestabilność stawów).

4. Powtarzalność warunków — ta sama pora dnia, ta sama powierzchnia, identyczne instrukcje.

5. Możliwość dokumentacji — łatwość zapisu liczbowego lub opisowego, by porównywać kolejne pomiary.

Typy testów funkcjonalnych i ich zastosowanie (praktyczny wybór)

• Testy krótkotrwałej czynności i transferów — np. czas wstania z krzesła pięć razy (5xSTS), liczba powtórzeń w 30 s. Przydatne przy problemach z siłą i transferami.

• Testy mobilności i chodu — np. „Timed Up and Go” (TUG) — ocenia mobilność globalną, ryzyko upadków i szybkość reakcji.

• Testy wytrzymałościowe/koordynacyjne — np. wędrówka 6 minut (6MWT) dla oceny wydolności; testy balansu w staniu (czas utrzymania pozycji).

• Testy zadaniowe związane z obowiązkami domowymi — wchodzenie na schody, podniesienie przedmiotu z podłogi, noszenie torby z zakupami na dystansie 10 m.

• Kwestionariusze ADL/IADL — krótkie narzędzia do samooceny (np. Barthel, Katz, Lawton) pozwalają uchwycić praktyczne ograniczenia w higienie, ubieraniu się, przygotowaniu posiłków, gospodarstwie domowym.

• Dzienniki aktywności i logi bólu — codzienny zapis czynności, przerw i odczuwanych dolegliwości; ważny przy monitorowaniu rzeczywistej aktywności między sesjami.

Procedura przeprowadzenia testu — dobre praktyki

1. Wyjaśnienie i demonstracja — krótko, jasno, pokaz ruchu przed wykonaniem.

2. Warunki i bezpieczeństwo — usunięcie przeszkód, odpowiednie obuwie, asekuracja osoby badającej jeśli konieczne.

3. Standaryzowane polecenie — używać tego samego sformułowania: np. „Proszę wstać ze krzesła, przejść 3 m, okrążyć znacznik i wrócić, usiąść ponownie — wykonaj to jak najszybciej i bezpiecznie.”

4. Liczba prób — zwykle jedna próbna (rozgrzewkowa) + 1–3 pomiarowe; zapisać wszystkie wartości.

5. Uwaga na ból — zapisać NRS (lub krótką adnotację „bólowo ograniczony”) w czasie testu; jeśli ból znacząco narasta — przerwać test i odnotować do zdarzeń niepożądanych.

6. Dokumentacja — dokładny zapis daty, czasu dnia, otoczenia, instrukcji i wyników liczbowych + opis ewentualnych kompensacji (np. „pacjent używał dłoni do odepchnięcia się”).

Interpretacja wyników i integracja z planem terapii

• Porównywać nie tylko liczby, ale także jakość ruchu — tempo, płynność, asymetria, mechanizmy kompensacyjne.

• Wynik pojedynczy ma ograniczoną wartość kliniczną — istotna jest dynamika zmian (poprawa lub pogorszenie), korelacja z subiektywnymi raportami pacjenta i obserwacją kliniczną.

• Ustalać punkty kontrolne (milestones): np. „pacjent odzyska zdolność wejścia po schodach bez przerywania po 4 tygodniach” i dobierać testy, które pozwolą to zweryfikować.

• Przy niedopasowaniu wyników (np. poprawa w teście, brak poprawy w ADL) — przeanalizować bariery pozamedyczne (struktura domu, lęk przed bólem, brak wsparcia).

Dokumentacja wyników funkcjonalnych — elementy notatki

• Nazwa testu i krótki opis warunków (np. „TUG, dystans 3 m, krzesło o wysokości 45 cm”).

• Wyniki (wszystkie próby), czas i/lub liczbę powtórzeń.

• Subiektywna ocena pacjenta: trudności, ból (krótka notatka).

• Obserwacje: asymetrie, użyte urządzenia pomocnicze, niestabilność, zadyszka.

• Wnioski terapeutyczne: wpływ na cel terapeutyczny, decyzja o modyfikacji planu (np. włączenie ćwiczeń balansowych, zmiana częstotliwości sesji).

Integracja testów funkcjonalnych z terapią bańkami

• Przeprowadzać test przed pierwszą sesją (baseline), bezpośrednio po wybranych sesjach (ocena efektu natychmiastowego), oraz po zaplanowanej serii (np. po 4–6 zabiegach) w celu oceny efektu krótkoterminowego i stabilności.

• Unikać wykonywania testów obciążających bezpośrednio po mokrej hijamie w okolicy zabiegowej (ryzyko krwawienia lub bólu) — zamiast tego zaplanować ocenę po bezpiecznym okresie (zgodnie z lokalnymi wytycznymi).

• Używać testów zadaniowych, które odzwierciedlają realne problemy pacjenta zgłoszone w ADL, aby wyniki miały bezpośrednią wartość decyzyjną.

Przykład kliniczny (skrót)

Pacjentka, 52 lata, przewlekły ból lędźwiowy, zgłasza trudność w wstawaniu z krzesła i noszeniu zakupów.

• Baseline: 5xSTS = 18 s; TUG = 13 s; ADL: trudność przy wynoszeniu śmieci i wnoszeniu zakupów na 2 piętro.

• Interwencja: 4 sesje suchego bańkowania + program ćwiczeń domowych (ćwiczenia wzmacniające + strategia transferu).

• Po 4 sesjach: 5xSTS = 13 s; TUG = 9 s; pacjentka raportuje łatwiejsze wstawanie i brak potrzeby odpoczynku po wniesieniu zakupów na jedno piętro.

• Wniosek terapeutyczny: obserwowana poprawa funkcji transferów i mobilności; kontynuować terapię i wdrożyć ćwiczenia progresywne oraz trening zadaniowy (noszenie rzeczy symulowanych).

Krótkie ćwiczenie praktyczne (dla kursantów — 25–30 minut)

1. Podział na pary — osoba A = pacjent, osoba B = terapeuta (zamiana ról po ćwiczeniu).

2. Scenariusz: pacjent zgłasza trudność z wstawaniem z krzesła i krótkimi spacerami w domu.

3. Zadania terapeuty:

   • Przeprowadzić wywiad ADL (3–5 minut) — jakie czynności są problematyczne, kiedy występują przerwy, czy używane są pomoce.

   • Wykonać dwa testy funkcjonalne: 5xSTS i TUG (przed demonstracją wykonać jedną próbę demonstracyjną). Zarejestrować wyniki i krótko opisać obserwacje (kompensacje, ból).

   • Na podstawie wyników i wywiadu zapisać jeden konkretny, mierzalny cel funkcjonalny (np. „w ciągu 4 tygodni pacjent będzie wstawał z krzesła bez pomocy i przejdzie 10 m bez przerwy”).

4. Feedback i refleksja — para omawia spostrzeżenia: czy testy były adekwatne, czy instrukcja była jasna, jakie bariery widoczne są poza liczbami.

Ćwiczenie ma na celu nauczyć standaryzacji procedury, zwrócenia uwagi na obserwacje jakościowe i umiejętności przełożenia wyników na konkretne cele terapeutyczne.