13.4. Choroby układu oddechowego (stany przewlekłe i ostre) — bańki wspomagające drenaż

2. Protokoły wspomagające drenaż oskrzelowy i klatki piersiowej

Cel i zasada działania

Celem protokołów drenażu jest poprawa usuwania wydzieliny z dróg oddechowych, zwiększenie przepływu powietrza w oskrzelach oraz przyspieszenie oczyszczenia przestrzeni pęcherzykowej. Protokoły łączą elementy mechaniczne (masaż, wibracja, oklepywanie), fizjologiczne (pozycje ułatwiające grawitacyjne przemieszczenie wydzieliny), oddechowe (kontrolowane wydychanie, kaszel wspomagany) oraz aplikację baniek w sposób wspomagający mobilizację i rozluźnienie tkanek klatki piersiowej. Terapia ma charakter sekwencyjny — każdy etap przygotowuje pacjenta do efektywnego odkrztuszania.

I. Wstępna ocena przed zastosowaniem protokołu

Pomiar podstawowych parametrów: częstość oddechów, saturacja, tętno; ocena wydzieliny (ilość, lepkość, barwa), natężenie kaszlu i możliwości odkrztuszania.
Ustalenie celu sesji: np. „zmniejszyć zaleganie wydzieliny w prawym płacie dolnym”, „poprawić efektywność kaszlu”.
Wybór modelu protokołu dostosowanego do stanu pacjenta: łagodny (pacjent samodzielny, dobrze odkrztusza), standardowy (potrzeba wsparcia mechanicznego), intensywny (duże zalegania, zwiększona lepkość).

II. Standardowy protokół sekwencyjny (schemat krok-po-kroku)

Przygotowanie pacjenta (2–3 minuty)
- Uprzedzenie pacjenta o kolejnych etapach.
- Ustawienie pacjenta w pozycji sprzyjającej — zmiana pozycji w zależności od pola docelowego (np. odwiedzenie tułowia, pozycja boczna z obniżeniem tułowia dla dolnych płatów).
- Krótkie rozluźnienie mięśni międzyżebrowych (delikatne rozcieranie) wykonane w miejscu zastosowania baniek, celem poprawy elastyczności skóry i tkanki podskórnej.
Etap aplikacji baniek — „mobilizacja powłok” (3–6 minut)
- Użycie umiarkowanej próżni (wartości dostosowane według typu baniek i grubości tkanek; terapeuta doświadczony dobiera siłę tak, by bańka przylegała bez powodowania silnego bólu).
- Umieszczenie baniek peryferyjnie od obszaru zalegania, krótkie przesuwanie (gliding) w kierunku pola docelowego — cela: przesunięcie płynnej wydzieliny w stronę większych oskrzeli.
- Czas pojedynczej aplikacji: 30–90 sekund na jedną strefę, powtarzalność 2–3 razy w seriach.
Etap mechanicznego wspomagania drenażu (3–5 minut)
- Po zdjęciu baniek zastosować rytmiczne oklepywanie (perkusja) i/lub wibrację w fazie wydechowej, w czasie gdy pacjent wykonuje głęboki wdech i aktywny, kontrolowany wydech.
- Rytm i siła perkusji dostosowane do tolerancji; wibracje wykonywane dłońmi ustawionymi płasko na klatce piersiowej lub przy użyciu niewielkich urządzeń perkusyjnych.
Etap kontroli oddechowej i technik odkrztuszania (4–6 minut)
- Uczenie lub przypomnienie techniki aktywnego cyklu oddechowego: 2–3 głębokie oddechy (segmentowe rozszerzanie płuc), faza zatrzymania (2–3 s), następnie kontrolowany wydech i kaszel / kaszel wspomagany przez terapeuta (nadciśnienie na przeponę).
- Jeżeli pacjent słaby — technika „assisted cough”: terapeuta wywiera krótki, szybki opór dłonią na dolnej części klatki piersiowej przy wydechu, aby zwiększyć siłę kaszlu.
Etap końcowy — ocena i dokumentacja (2–3 minuty)
- Ocena ilości i jakości wydzieliny po zabiegu; pomiar SpO₂ i częstości oddechów; pacjent powinien chwilę odpocząć w wygodnej pozycji.
- Zanotowanie zastosowanych parametrów: typ baniek, siła próżni (subiektywna ocena 1–5 lub wartości urządzenia), czas aplikacji, pozycje pacjenta, ilość odkrztuszonej wydzieliny.

III. Parametry techniczne i modyfikacje protokołu

Typ baniek i metoda: do drenażu preferowane lekkie do średnich próżni bańki silikonowe lub plastikowe z możliwością regulacji; przy silnych adhezjach stosować krótsze serie z większą mobilizacją skóry.
Siła próżni: dobierać ostrożnie — celem jest mobilizacja bez bólu; przy skórze cienkiej stosować niższe ustawienia. Terapeuta dokumentuje subiektywne odczucie pacjenta (0 brak dyskomfortu – 10 ból nie do zniesienia).
Czas aplikacji: pojedyncza lokalizacja 30–90 s; całkowity czas terapii drenażowej zwykle 12–20 min.
Częstotliwość terapii: w ostrych zaleganiach 1–2 razy dziennie, w przewlekłych 2–3 razy tygodniowo w zależności od odpowiedzi. Regulować zgodnie z efektem i tolerancją.
Kombinacje z technikami oddechowymi: łączenie z ćwiczeniami przeponowymi i aktywnym cyklem oddechowym zwiększa efektywność; po baniach zwiększa się ruchomość ściany klatki, co ułatwia głębokie wdechy.
Drenaż grawitacyjny: przy zaleganiu w dolnych partiach — pozycje z obniżeniem tułowia (trendaelenburg modyfikowany) stosować jedynie jeśli pacjent dobrze toleruje; u osób z nadciśnieniem tętniczym/chorobami serca modyfikować.
Lepkość wydzieliny: przy gęstej i lepkiej wydzielinie przed procedurą można zastosować inhalację rozrzedzającą (sola hipertoniczna lub fizjologiczna) — jeśli to leży w zakresie współpracy z medycyną.

IV. Kryteria sukcesu i miary efektu

Skrócenie czasu potrzebnego na odkrztuszanie (subiektywne i mierzalne).
Zwiększenie ilości odkrztuszonej wydzieliny bez nasilenia duszności.
Poprawa saturacji i zmniejszenie częstości oddechów w spoczynku.
Subiektywna poprawa uczucia drożności klatki piersiowej u pacjenta.
Brak nowych istotnych objawów po zabiegu (ból, krwioplucie, wzrost duszności).

V. Praktyczne uwagi i bezpieczeństwo w protokole drenażu

Zawsze monitorować oddech i saturację przed, w trakcie i po zabiegu.
Jeżeli pacjent podczas terapii odczuwa nasilone duszności, ból lub spadek saturacji — przerwać procedurę.
Dokumentować parametry i efekt, aby móc modyfikować protokół w kolejnych sesjach.

Krótki przykład kliniczny

Pacjentka K., 42 lata, przewlekłe zapalenie oskrzeli, zgłasza od kilku dni zaleganie gęstej wydzieliny w prawym płacie dolnym i uczucie „ciężkości” przy oddychaniu. Saturacja 95%, brak gorączki. Zastosowano standardowy protokół: rozluźnienie okolicy prawostronnej, trzy krótkie serie baniek gliding wokół pola zalegania (45 s każda), następnie perkusja i wibracja podczas fazy wydechowej, aktywny cykl oddechowy i kaszel wspomagany. Po sesji pacjentka odkrztusiła zauważalnie więcej wydzieliny, zgłosiła ulgę, saturacja bez zmian. W dokumentacji zapisano typ baniek, czas serii i subiektywną ocenę bólu 1/10.

Krótkie ćwiczenie praktyczne dla kursantów (warsztat, 15–20 minut)

Cel: nauczyć się prowadzić pełny cykl drenażu z użyciem baniek i technik oddechowych.

Podział na pary (2–3 osoby w grupie): jedna osoba odgrywa rolę pacjenta (opisano krótką kartę z objawami), druga wykonuje procedurę (trzecia obserwuje i wypełnia checklistę).
Zadanie (12 minut): wykonać sekwencję: przygotowanie → 2 serie baniek gliding → perkusja/vibracja → aktywny cykl oddechowy → kaszel wspomagany → dokumentacja. Czas na każdy etap: przygotowanie 2 min, baniek 4–5 min, mechanika 3 min, oddech i kaszel 3 min.
Ocena i feedback (5 min): obserwator ocenia technikę aplikacji baniek (przyleganie, ruch gliding), rytm perkusji, poprawność instrukcji oddechowych oraz bezpieczeństwo (monitoring). Prowadzący omawia błędy i podpowiada korekty.

Ćwiczenie uczy płynnej sekwencji, wyczucia siły próżni oraz koordynacji działań terapeutycznych z aktywną współpracą pacjenta.