13.1. Bóle kręgosłupa (szyja / piersiowy / lędźwie) — diagnostyka i schemat leczenia

2. Skale i narzędzia oceny funkcji i bólu

Dobór narzędzi — zasady praktyczne

Wybór skali powinien być pragmatyczny i zgodny z celem pomiaru: szybka ocena natężenia bólu (monitoring sesji), ocena funkcji i niepełnosprawności (planowanie terapii, prognoza), wykrywanie bólu neuropatycznego lub czynników psychospołecznych (triage i kierowanie), oraz pomiar jakości życia. W praktyce łączymy narzędzia pacjent-raport (PROMs) z krótkimi testami funkcjonalnymi i pomiarami obiektywnymi — wtedy uzyskujemy pełniejszy obraz. Przy wyborze zwracamy uwagę na: prostotę stosowania, trafność kliniczną dla odcinka kręgosłupa, rzetelność (reliability), czułość na zmianę (responsiveness) oraz dostępność wersji językowej i norm populacyjnych.

Skale natężenia bólu (szybkie, jedno-wymiarowe)

Skala numeryczna (NRS) — 0–10: pacjent podaje liczbę; szybka, praktyczna do monitoringu przed/po zabiegu.
Skala analogowa wzrokowa (VAS) — 10 cm linia, pacjent zaznacza miejsce; przydatna w badaniach i dokumentacji, wymaga dokładnego zapisu (mm).
Skala werbalna (VRS) — kategorie opisowe (brak, łagodny, umiarkowany, silny, bardzo silny); dobra przy ograniczeniach komunikacyjnych.
Zastosowanie: stosujemy jedną z tych skal rutynowo przed zabiegiem, bezpośrednio po zabiegu i przy kolejnych wizytach do oceny trendu.

Skale wielowymiarowe bólu i wpływu na funkcję

Brief Pain Inventory (BPI) — ocena natężenia oraz wpływu bólu na funkcjonowanie w różnych domenach (sen, praca, nastroje). Przydatna kiedy chcemy zrozumieć konsekwencje bólu poza lokalnym odczuciem.
McGill Pain Questionnaire (krótka wersja) — opis jakości bólu (sensoryczne, afektywne) — użyteczna przy badaniach i diagnostyce mechanizmów bólu.

Skale niepełnosprawności specyficzne dla kręgosłupa

Oswestry Disability Index (ODI) — standard dla odcinka lędźwiowego; procentowa ocena niepełnosprawności.
Roland–Morris Disability Questionnaire (RMDQ) — alternatywa dla ODI przy łagodniejszych do umiarkowanych dolegliwościach lędźwiowych.
Neck Disability Index (NDI) — dla dolegliwości szyjnych; analogiczna konstrukcja do ODI.
Zastosowanie: w dokumentacji podstawowej oraz jako kryterium decyzji o intensyfikacji terapii i ocenie efektów długoterminowych.

Skale pacjent-specyficzne i funkcjonalne

Patient-Specific Functional Scale (PSFS) — pacjent wskazuje 3–5 czynności, które są problematyczne, ocenia je na skali 0–10; bardzo użyteczna osobno dla każdego klienta, silnie ukierunkowana na cele funkcjonalne.
Timed Up and Go (TUG), Sit-to-Stand (30 s lub 5 powtórzeń) — krótkie testy wydolności i funkcji dolnych partii ciała; przydatne zwłaszcza gdy ból ogranicza mobilność.
Testy zakresu ruchu (schober, goniometria, inklinometria) — mierzalne ROM kręgosłupa: umożliwiają porównania obiektywne przed i po interwencji.

Ocena bólu neuropatycznego i czynników sensorycznych

DN4 (screening neuropatii) — krótki kwestionariusz i badanie przedmiotowe, pomaga wykryć komponentę neuropatyczną bólu.
PainDETECT — kwestionariusz przesiewowy ukierunkowany na bóle neuropatyczne i mieszane.
Stosowanie tych narzędzi wpływa na wybór technik (np. ostrożność przy agresywnych manipulacjach) i na potrzeby konsultacji z lekarzem bądź neurologiem.

Czynniki psychospołeczne i ryzyko przewlekłości

STarT Back Tool — szybki screening ryzyka utrwalenia się przewlekłego bólu krzyża (niski/średni/wysoki) — istotne przy planowaniu intensywności interwencji i potrzeby wsparcia psychologicznego.
Örebro Musculoskeletal Pain Questionnaire — bardziej rozbudowany; ocenia czynniki psychospołeczne wpływające na powrót do pracy i funkcję.
Integracja wyników tych narzędzi wpływa na tempo rehabilitacji i konieczność włączenia interwencji poznawczo-behawioralnej.

Kwestionariusze jakości życia i ogólne PROMy

SF-36 lub EQ-5D — gdy potrzebujemy ocenić ogólny wpływ dolegliwości kręgosłupa na życie pacjenta, do raportów i porównań międzygrupowych; użyteczne przy dokumentowaniu rezultatów programów długoterminowych.

Obiektywne pomiary siły i wydolności

Ręczny dynamometr — pomiar siły chwytu lub siły izometrycznej mięśni tułowia/kończyn.
Testy izometryczne/izokinetyczne (jeśli dostępne) — dają precyzyjne dane o sile i symetrii; przydatne w medycynie sportowej.
Interpretacja: zmiany procentowe siły i asymetrie pomagają planować ukierunkowane techniki terapeutyczne.

Zasady stosowania i częstotliwość pomiarów

Baza (baseline): przed pierwszą interwencją – zawsze NRS/VAS + co najmniej jeden PROM specyficzny (ODI/NDI) + PSFS.
Krótkookresowy monitoring: NRS przed i bezpośrednio po zabiegu; zapis reakcji bezpośredniej i potencjalnych niepożądanych efektów.
Ocena kontrolna: po 48–72 godzinach (krótkoterminowa) oraz po 2–6 tygodniach (ocena skuteczności kursu kilku sesji).
Długoterminowo: co kolejne cykle terapeutyczne lub zgodnie z protokołem CPD klinicznego; dokumentować zmiany w % lub punkty i porównywać z MCID dla danej skali.
W dokumentacji wpisujemy datę, narzędzie, wynik i interpretację w kontekście planu terapeutycznego.

Interpretacja wyników i kryteria kliniczne

Zmiana punktowa w NRS o ≥2 jest często traktowana jako klinicznie istotna dla pacjenta (przyjmując powszechne wytyczne).
Dla ODI i NDI stosujemy progi procentowe zmiany lub wartości bezwzględne zależne od skali; analiza powinna uwzględniać minimalną istotną różnicę (MCID) znaną dla danej wersji językowej.
W przypadku PSFS wartość przyrostu 2–3 punktów na zadaniu zwykle uznaje się za znaczącą.
Wyniki testów funkcjonalnych (TUG, Sit-to-Stand) interpretujemy względem norm wiekowych i zmian procentowych, a nie tylko wartości bezwzględnej.

Implementacja w praktyce gabinetowej (workflow)

Przyjmij zestaw minimalny: NRS + ODI/NDI + PSFS + szybki test funkcjonalny + ROM goniometr.
Użyj elektronicznych formularzy (jeśli dostępne) — ułatwiają śledzenie trendów i tworzenie raportów dla pacjenta.
Każdy wynik wpisz do karty zabiegowej i powiąż z celem terapeutycznym (np. zmniejszenie ODI o X pkt lub powrót do określonej czynności z PSFS).

Krótki przykład kliniczny
Pacjent z bólem lędźwiowym: przed pierwszą wizytą NRS = 7, ODI = 46% (umiarkowana do ciężkiej niepełnosprawności), PSFS: 1) wchodzenie po schodach = 3/10, 2) sprzątanie mieszkania = 2/10. Po trzech sesjach terapeutycznych (łączonych technik: manual + bańki) NRS spadło do 4, ODI do 32%, PSFS pkt. 1 = 6/10, pkt. 2 = 5/10 — zmiana wskazuje na kierunek poprawy i uzasadnia kontynuację terapii i modyfikację ćwiczeń domowych.

Krótke ćwiczenie praktyczne (10–12 minut)

W parach: osoba A — pacjent symulowany; osoba B — terapeuta.
Terapeuta zadaje: NRS, wypełnia 10-pytań PSFS (pacjent wybiera 3 czynności), wykonuje pomiar ROM (schober lub zgięcie tułowia) i przeprowadza 30-sekundowy test Sit-to-Stand. (5 minut)
Terapeuta zapisuje wyniki, oblicza procentową zmianę w ROM względem normy oraz interpretuje NRS i PSFS względem MCID (2 pkt dla NRS, 2–3 pkt dla PSFS). (4 minuty)
Krótka omówka: co wskazują wyniki dla planu terapeutycznego; czy potrzebna jest konsultacja lekarska; jakie cele ustawić do następnej wizyty. (3 minuty)

Ćwiczenie powtarzać z różnymi scenariuszami (ból ostry, przewlekły, z obniżoną motywacją) — celem jest szybkie, spójne stosowanie narzędzi i praktyczna interpretacja wyników w planowaniu terapii.